Πώς οι ιστορίες γίνονται Ιστορία – Ρεπορτάζ κάτω από τις ερπύστριες

Ρεπορτάζ κάτω από τις ερπύστριες. Των τανκς της χούντας των συνταγματαρχών. Που διαδέχτηκαν την μπότα του κατακτητή και την «καχεκτική δημοκρατία» του χωροφύλακα, των ξερονησιών, των φακέλων, των φρονημάτων, του χαφιέ και του ασφαλίτη.

Ρεπορτάζ υπό συνθήκες βαθιάς παρανομίας. Όπου το μότο «πρώτα ζούμε, μετά γράφουμε» (άμα επι-ζήσουμε) αποκτά άλλη διάσταση και δεν είναι πιασάρικο διαφημιστικό σλόγκαν.

Ρεπορτάζ που θυμίζει αγώνα επιβίωσης. Και την αξεπέραστη μαρτυρία του Γιούλιους Φούτσικ («Ρεπορτάζ κάτω από την κρεμάλα»). Ένα «ρεπορτάζ»-ημερολόγιο δράσης, που τήρησε όλους τους κανόνες της παρανομίας σαν γραπτό. Αφαιρετικό και υπαινικτικό, για να μην (προ)δώσει διευθύνσεις και ονόματα. Αναγκαστικά πυκνό και επιγραμματικό, για να μπορεί να περάσει το κείμενο στο εξωτερικό.

Κάποτε είχαν χωρέσει σε ένα καρυδότσουφλο τα ομηρικά έπη. Πώς να χωρέσει όμως σε ένα μικρό γραπτό το έπος της αντίστασης στη χούντα και ενός λαού που διεκδικεί την ελευθερία του; Κι όμως, η υπέρβαση τέτοιων εμποδίων γεννά ενίοτε μικρά αριστουργήματα.

Τι είναι αυτό το βιβλίο; Η συγκλονιστική μαρτυρία ενός κομμουνιστή, που μένει χωρίς τους συντρόφους του, κόβει υποχρεωτικά τις γέφυρες με συγγενείς και φίλους, αλλά δε σταματά να προσπαθεί να οργανώσει τη συλλογική πάλη.

Ένα (γρ)απτό παράδειγμα του τι σημαίνει κομμουνιστής, αγωνιστής παντός καιρού, ευλύγιστος για να προσαρμόζεται στις συνθήκες, πλην αλύγιστος στο φρόνημα. Και ένα σπουδαίο δείγμα γραφής που διαβάζεται με μια ανάσα, όχι μόνο λόγω του μικρού μεγέθους του. Ρέουσα αφήγηση, που ακροβατεί μεταξύ δημοσιογραφίας και λογοτεχνίας, θυμίζοντας ανά σημεία αστυνομικό μυθιστόρημα.

Ποιος είναι ο συγγραφέας-πρωταγωνιστής;

Ένας από τους πολλούς, που πάλεψαν όσο λίγοι. Ένας ελεύθερος πολιορκημένος, που παραμένει ασύλληπτος από τις αρχές, αλλά όχι ελεύθερος να δράσει όπως θέλει ενάντια στο καθεστώς. Ξέρει όμως ότι η ελευθερία θέλει αρετή και τόλμη -και προπαντός συλλογικές αντιστάσεις.

Ένας αγωνιστής που έκανε πάνω από 10 χρόνια φυλακή σε συνθήκες κοινοβουλευτικής δημοκρατίας -με αποτέλεσμα να φτάσει 40 χρονών και να μην έχει ασκήσει ποτέ το δικαίωμα της ψήφου! Που στη Μεταπολίτευση έγινε συντάκτης του «Ριζοσπάστη» αλλά η ΕΣΗΕΑ αρνήθηκε να τον κάνει μέλος της και να εκτιμήσει την αξία του δικού του βιωματικού «ρεπορτάζ κάτω από τις ερπύστριες». Κι αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο παράσημο για τον φόβο που ενέπνεε διαχρονικά στο σύστημα.

Αν δεν ήταν κομμουνιστής, η μαρτυρία του θα θεωρούνταν κλασική, δίπλα στους «Ανθρωποφύλακες» του Κοροβέση και την «Μπουμπουλίνα» της Κ. Αρσένη. Τότε όμως δε θα είχε μπλέξει με την αντίσταση και άλλες ηρωικές πράξεις, και δε θα είχε τίποτα να γράψει. Γιατί οι πιο ωραίες ιστορίες, όπως και η Ιστορία, γράφονται με ανυπακοή και ταξική πάλη.

Αυτός ήταν ο κομμουνιστής Γιώργης Μωραΐτης -αν και ο Βάσος Γεωργίου τον πείραζε λέγοντας πως ήταν μάλλον «στουρνάρι καρπενησιώτικο, καθαρός, τραχύς και ασυμβίβαστος», παρά ευλύγιστος Πελοποννήσιος. Ο ίδιος έλεγε πως δεν έκανε τίποτα σπουδαίο –Σπουδαία και μεγάλη είναι η υπόθεση που υπηρετούμε!

Και αυτό το τελευταίο αναδεικνύει τον αγωνιζόμενο λαό στη θέση του πραγματικού πρωταγωνιστή. Που μπορεί να φοβόταν τη χούντα αλλά ποτέ δεν την προσκύνησε. Και ο οποίος επανερχόταν από χίλιους δρόμους στο προσκήνιο, όταν «λούφαζαν» τρομαγμένοι ακόμα και δοκιμασμένοι αγωνιστές της Αντίστασης. Έδειχνε έτσι την αστείρευτη δυναμική του, που σε κάνει να σκεφτείς: για αυτόν τον λαό χίλιες φορές να θυσιαστώ…

Γιατί μας αφορούν όμως όλα αυτά σήμερα;

Γιατί κανείς δε δικαιούται να εφησυχάζει και να πιστεύει ότι η εποχή μας είναι πολύ διαφορετική από εκείνη. Ή ότι η «καλύτερη δημοκρατία που είχαμε ποτέ» χωρίζεται με σινικά (ή ταξικά) τείχη από τη σκοτεινή επταετία. Κι όποιος δεν αντλεί διδάγματα από την Ιστορία, μένει μετεξεταστέος μέχρι να μάθει το συμφέρον της τάξης του. Κι ενίοτε καλείται να ξαναζήσει τραγικά γεγονότα και καταστάσεις, για να εμπεδώσει τους νόμους της ιστορικής κίνησης. Η σημερινή μαύρη επέτειος είναι μια πολύ καλή αφορμή για να (ξανα)διαβαστεί το «Ρεπορτάζ κάτω από τις Ερπύστριες» και να μας δώσει τροφή για σκέψη -πέρα από την αισθητική απόλαυση του κειμένου.

Το βιβλιαράκι αυτό (που εξαντλήθηκε πολλές φορές, πριν επανακυκλοφορήσει) μπορεί να συνδυαστεί με άλλα του Μωραΐτη από την ίδια περίοδο, που φωτίζουν πτυχές της και το συμπληρώνουν. Μια ενδεικτική πρόταση είναι το «Κόντρα στη Χούντα», που συγκεντρώνει διάφορα κείμενα της εποχής (από εκκλήσεις αποφυλάκισης και νεκρολογίες συντρόφων, μέχρι αφιερώματα στην αντιδικτατορική πάλη και ιδεολογική πολιτική αντιπαράθεση), με ιστορικά στοιχεία, καίριες επισημάνσεις, ανάλαφρες στιγμές αλλά και πικρία (πχ για την απόρριψη της αίτησής του να γίνει αναγνωρισμένο μέλος της ΕΣΗΕΑ).

Όλα τα παραπάνω μπορείτε να τα βρείτε στη λίστα των εκδόσεων ΕΝΤΟΣ, που λειτουργούν συχνά ως Κιβωτός γνώσεων και πολύτιμων μαρτυριών από παλαίμαχους αγωνιστές του περασμένου αιώνα.