Μαρία Δημάκη – Ζώρα: “Θεατρικές Σελίδες – Μελέτες για τη Νεοελληνική Δραματουργία και το Θέατρο για κοινό ανήλικων θεατών”

Πρόκειται για ένα βιβλίο, το οποίο ανήκει σε μια κατηγορία βιβλίων που αγαπώ, ιδιαίτερα. Αναφέρομαι στα βιβλία που περιέχουν αναδημοσιευμένα κείμενα του εκάστοτε συγγραφέα, ο οποίος έχει την ευχαρίστηση να κάνει ένα «δώρο» στους φιλομαθείς αναγνώστες του. Να συγκεντρώσει, δηλαδή, δημοσιευμένα κείμενά του σε διάφορα έντυπα ή σε ηλεκτρονικές ιστοσελίδες και στη συνέχεια να τα αναδημοσιεύει σε βιβλίο έτσι,  ώστε οι αναγνώστες που αναζητούν διάφορα κείμενα, της αρεσκείας τους θεματολογικά, να έχουν πλέον την ευκαιρία να τα μελετήσουν, κάτι που θα ήταν γι’ αυτούς πολύ δύσκολο έως αδύνατο να τα «ανακαλύψουν» ανάμεσα στην πλημμυρίδα εντύπων, πρακτικών συνεδρίων, ηλεκτρονικών σελίδων κ.λπ. Ενδέχεται δε κάποια απ’ αυτά τα κείμενα να είναι ακόμη αδημοσίευτα (γ.π. το κείμενο μιας διάλεξης ή ένα απομαγνητοφωνημένο κείμενο μιας συνέντευξης κ.ο.κ), μέχρι τη στιγμή της έκδοσης ενός τέτοιου είδους βιβλίου. 

Στο θαυμάσιο αυτό βιβλίο της έγκριτης και αξιόλογης Αναπληρώτριας Καθηγήτριας Θεατρολογίας (Νεοελληνικής Δραματουργίας και Πολιτισμού) του Ε.Κ.Π.Α., κ. Μαρίας Δημάκη-Ζώρα, δημοσιεύεται αρχικά «Πρόλογος» (σελ. 11-18) της συγγραφέα και έπεται η αναδημοσίευση 13 αξιόλογων μελετημάτων στην ελληνική και 1 στην αγγλική γλώσσα.

Επιθυμώ πάντοτε να κοινοποιώ, κατά την παρουσίαση ενός βιβλίου, τα Περιεχόμενά του. Νομίζω ότι είναι πρέπον ο ενδιαφερόμενος για την απόκτηση και τη μελέτη του βιβλίου, να γνωρίζει εκ των προτέρων τα θέματα, τα οποία μελετά ο συγγραφέας, τα πρόσωπα στα οποία αναφέρεται ιδιαίτερα κ.ο.κ. Οι τίτλοι των κεφαλαίων φανερώνουν, ως ένα σημαντικό βαθμό, το περιεχόμενο των κειμένων. Αποτελούν δε κίνητρο για μελέτη των κειμένων. Ορισμένοι χαίρονται που βρίσκουν ένα ακόμη κείμενο για το έργο κάποιου συγγραφέα, ο οποίος τους ενδιαφέρει περισσότερο ή κάποιο μελέτημα για ένα θέμα, με το οποίο ασχολούνται σε ακαδημαϊκό ερευνητικό/μελετητικό επίπεδο και τους χρησιμεύει για βιβλιογραφική πηγή:

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Κεφάλαιο I. Κοινοί τόποι της σάτιρας σε λογοτεχνικά κείμενα του ΙΘ΄ αιώνα (σελ. 19-45) (σε συνεργασία με τον Ομότ. Καθηγητή Νεοελληνικής Φιλολογίας του Ε.Κ.Π.Α., Π.Δ. Μαστροδημήτρη).

Κεφάλαιο II. Οι απόψεις του Γρηγορίου Ξενόπουλου για την Παλαιά Αθηναϊκή Σχολή (σελ.47-63).

Κεφάλαιο III. Η Φαύστα στο μονοπάτι του χρόνου: Από την τραγωδία του Δημητρίου Βερναρδάκη στην παρωδία του Μέντη Μποσταντζόγλου (σελ. 65-77).

Κεφάλαιο IV. «Ώμεν Έλληνες. Ιδού το παν» Η διαμόρφωση της εθνικής δραματουργίας ως παράγοντας εθνικής αυτοσυνειδησίας, μέσα από προλογικά κείμενα θεατρικών έργων του 19ου αι. (σελ. 79-90).

Κεφάλαιο V. Η εθνική (δημοτική) παράδοση στο θέατρο και τη μουσική: «Το δαχτυλίδι της μάνας» των Γιάννη Καμπύση – Μανώλη Καλομοίρη (σελ. 91-106).

Κεφάλαιο VI. Πρόσωπα και χαρακτήρες στις τραγωδίες του Νίκου Καζαντζάκη (σελ. 107-119).

ΚεφάλαιοVII. Ο μύθος των Ατρειδών στο νεοελληνικό θέατρο της περιόδου 1945-1975 (σελ. 121-135).

ΚεφάλαιοVIII. «Μία ακόμη άνθρωπος» στη δραματουργία της Ζωής Καρέλλη: Το αδημοσίευτο θεατρικό έργο Μαρία (σελ. 137-208).

Κεφάλαιο IX. Δι’ εορτάς σχολείων και οικογενειών: ο Γρηγόριος Ξενόπουλος και η συμβολή του στη θεμελίωση του θεάτρου για παιδιά στην Ελλάδα (σελ. 209-222).

Κεφάλαιο X. Ο Στέλιος Σπεράντσας (1882-1962) και η συμβολή του στην εξέλιξη της νεοελληνικής δραματουργίας για παιδιά και νέους (σελ. 223-239).

Κεφάλαιο XI. Τα θεατρικά έργα της Ζωρζ Σαρή (σελ. 241-258).

Κεφάλαιο XII. Συνέχειες και ρήξεις στην εξέλιξη του θεάτρου για ανήλικους θεατές στην Ελλάδα (σελ. 259-271).

Κεφάλαιο XIII.  Το σύγχρονο ελληνικό θέατρο για ανήλικους θεατές: η μετάβαση από το παιδί-δέκτη στο παιδί-συνδημιουργό (σελ. 273-288).

Κεφάλαιο XIV. Utopias and dystopias in the Greek theatre for young audiences (σελ. 289-296).

Όσον αφορά τον «Πρόλογο», θα ήθελα να αναφέρω ότι η συγγραφέας περιγράφει με λίγα λόγια το περιεχόμενο του κάθε κειμένου της, ώστε ο αναγνώστης να πάρει μια πρώτη ιδέα για το περιεχόμενο ολόκληρου του βιβλίου.

ΜΑΡΙΑ ΔΗΜΑΚΗ-ΖΩΡΑ

ΘΕΑΤΡΙΚΕΣ ΣΕΛΙΔΕΣ

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΑ

ΚΑΙ ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΓΙΑ ΚΟΙΝΟ ΑΝΗΛΙΚΩΝ ΘΕΑΤΩΝ

Εκδόσεις ΗΡΟΔΟΤΟΣ, Αθήνα 2018, σχ. 24 Χ 15 εκατ., σελ. 300

Όλα τα κείμενά της χαρακτηρίζονται για την επιστημονικότητά τους, βρίθουν δε από πληροφορίες που αφορούν την Ιστορία, την Κριτική και τη Θεωρία του Θεάτρου, αλλά και τη σκηνική απόδοση των θεατρικών κειμένων, στα οποία αναφέρεται. Οι αναφορές της επικεντρώνονται στον 19ο και στον 20ό  αιώνα, στο θεατρικό έργο σημαντικών δραματουργών, όπως είναι ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, στου οποίου τις απόψεις για τους λογοτέχνες της Παλαιάς Αθηναϊκής Σχολής αναφέρεται και μελετά ενδελεχώς η συγγραφέας, τις κριτικές παρατηρήσεις του για όσους απ’ αυτούς γνώρισε το έργο τους, επιστημονικό, ιστορικό, κριτικό, θεατρικό, ποιητικό και πεζογραφικό (Παν. Σούτσο, Εμμ. Ροΐδη, Δημ. Βικέλα, Άγγ. Βλάχο, Δημ. Βερναρδάκη, Γεώργιο και Αχ. Παράσχο), αλλά και τα επιτεύγματά τους με κείμενά τους, που αφορούσαν στο γλωσσικό ζήτημα κατά την περίοδο του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ού αι. 

  Επίσης, ο Δημ. Βερναρδάκης και το θεατρικό έργο του «Φαύστα», όπως ο ίδιος το παρουσίασε ως τραγωδία τον 19ο αι., επηρεασμένος από τον τότε γερμανικό κλασικιστικό ρομαντισμό και όπως το παρουσίασε ως παρωδία αργότερα ο Μέντης Μποσταντζόγλου (Μποστ), ακριβώς για να τον «υπονομεύσει».

 Ο Νίκος Καζαντζάκης, όπου η συγγραφέας αναφέρεται στα πρόσωπα και στους χαρακτήρες των τραγωδιών του δραματουργού, διατυπώνοντας σχόλια, παρατηρήσεις και κρίσεις που επιμορφώνουν όσους στοιχειωδώς ασχολούνται με το θέατρο, γιατί το αγαπούν και ενδιαφέρονται για την Ιστορία του, την εξέλιξή του, τη θεματολογία και ιδεολογία του. Ενδεικτικά, αντιγράφω ένα σύντομο απόσπασμα απ’ το κεφάλαιο «Πρόσωπα και χαρακτήρες στις τραγωδίες του Νίκου Καζαντζάκη», ως δείγμα γραφής της συγγραφέα: 

«[…] Για τον στοχαστή και φιλόσοφο Καζαντζάκη, που “μάτωσε” τα δάχτυλα και την ψυχή του για να δημιουργήσει τη δική του κοσμοθεωρία και να παραγάγει το πολύπτυχο έργο του, το θέατρο παρείχε μια σημαντική δυνατότητα. Οι τραγικοί ήρωες μπορούσαν να δραματοποιούν τις βασικές συνιστώσες του στοχασμού του, δίνοντας έτσι σάρκα στη σκέψη του και, κυρίως, φτάνοντας σε αυτό που περισσότερο επιθυμούσε: στην πράξη που πρέπει να ακολουθεί και να δικαιώνει κάθε θεωρία. […]» 

Αντιγράφω άλλα δύο αποσπάσματα. Το πρώτο είναι απ’ το κεφάλαιο «Τα θεατρικά έργα για παιδιά της Ζωρζ Σαρή»:

«[…] Η ελληνική θεατρική παραγωγή για παιδιά γνώρισε κατά τη δεκαετία του ’70 μια σημαντική άνθηση, λόγω ποικίλων παραγόντων. Η ανάγκη εκσυγχρονισμού τόσο ως προς τους θεματικούς άξονες όσο και προς τη θεατρική δομή και την αισθητική αρτιότητα των έργων, οδήγησε πολλούς από τους νεότερους συγγραφείς στη σύνθεση έργων που μπορούσαν να “μιλήσουν” στα παιδιά για τα νέα δεδομένα που καθόριζαν τη ζωή μεγάλων και μικρών, δίνοντας παράλληλα έμφαση στην αισθητική των έργων, αλλά και στην επικοινωνιακή σχέση που αναπτύσσεται κατά τη διάρκεια της παράστασης μεταξύ σκηνής και πλατείας.

Η Ζωρζ Σαρή ανήκει σε αυτή την κατηγορία των συγγραφέων, αφού ουσιαστικά η εμφάνισή της στα γράμματά μας εμπίπτει ακριβώς εκεί, στη δεκαετία του ’70, και αποτελεί, αναμφισβήτητα, μία από τις συγγραφικές φωνές που συνέβαλαν σημαντικά στη στροφή που σημειώθηκε εκείνη την περίοδο στη λογοτεχνία και στο θέατρο για παιδιά. […]»

…και το δεύτερο απόσπασμα είναι απ’ το κεφάλαιο: «Το σύγχρονο ελληνικό θέατρο για ανήλικους θεατές: η μετάβαση από το παιδί-δέκτη στο παιδί-συνδημιουργό»:

«[…] είχε άμεση σχέση με τις ισχύουσες την ίδια εποχή (σ.σ.: στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα) παιδαγωγικές αντιλήψεις, που ήθελαν, αντίστοιχα, το μαθητή ή τη μαθήτρια παθητικό δέκτη γνώσεων και που πρόβαλλαν την αξία του διδακτισμού και της ηθικής διαπαιδαγώγησης μέσω ενός αμιγώς δασκαλοκεντρικού συστήματος.

Διαφορετική παραμένει την περίοδο αυτή μόνο η προσέγγιση του Βασίλη Ρώτα, ο οποίος αντιμετωπίζει το θέατρο για ανήλικους με την ίδια αντίληψη όπως και το θέατρο για ενήλικες, γράφει σε γλώσσα λαϊκή αλλά ανεπιτήδευτη και αποφεύγει τον διδακτισμό και τον εξωραϊσμό της πραγματικότητας. Ο Ρώτας θεωρούσε την τέχνη σύμφυτη προς την κοινωνική ζωή, και το θέατρο ως μέρος μιας γιορτής που εκφράζει τη λαϊκή συλλογικότητα. […] 

Ωστόσο, η περίπτωση του Βασίλη Ρώτα παρέμεινε εξαίρεση, αφού το θέατρο για παιδιά στην Ελλάδα, μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’70 περίπου, συνέχισε να διέπεται κυρίως από την αισθητική του διδακτισμού. […]»

Βέβαια, τη συγγραφέα απασχολούν και άλλα θέματα, όπως διαπιστώνει κάποιος από το Περιεχόμενα και γι’ αυτό ερευνά και μελετά την Ιστορία, τη Φιλολογία και τη Θεατρολογία, ώστε να μας τα παρουσιάσει όσο γίνεται καλύτερα, έστω και συνοπτικά. Καταφέρνει όμως να μας ενημερώσει αρκετά και να μας κινήσει το ενδιαφέρον για περαιτέρω μελέτη.

Ο αναγνώστης ασφαλώς γνωρίζει ότι τέτοιου είδους δοκίμια και μελετήματα δεν καλύπτουν το θέμα τους καθολικά, αλλά το παρουσιάζουν συνοπτικά. Υπάρχουν πολυσέλιδες εκδόσεις, που ο μελετητής αναπτύσσει το θέμα του σε μεγάλη έκταση, μετά από ενδελεχή και εμπεριστατωμένη έρευνα σε κάποια μεταπτυχιακή εργασία του ή συνήθως σε διδακτορική διατριβή. Υπάρχουν όμως και μελετητές, πανεπιστημιακοί ή μη, οι οποίοι μας έχουν παρουσιάσεις ογκώδεις αξιόλογες μελέτες, πολύ ενδιαφέρουσες για μυημένους στη φιλολογία ή θεατρολογία, η οποία μας ενδιαφέρει εδώ.

Η κ. Μαρία Δημάκη-Ζώρα έχει ένα προτέρημα, που φυσικά ενδέχεται να το έχουν και άλλοι, αλλά δεν είναι ο κανόνας: γράφει απλά και κατανοητά, κατά σημεία σαγηνευτικά, φυσικά με δοκιμιακό τρόπο, αλλά και με λογοτεχνικό γλαφυρό ύφος. Άρα, αν επιχειρήσει να διαβάσει κάποιος μη μυημένος αναγνώστης τα θέματα που διαπραγματεύεται στο παρόν βιβλίο της, θα διαπιστώσει ότι η ανάγνωσή τους θα είναι ευχάριστη και θα χαίρεται ο ίδιος καθώς θα μαθαίνει συνεχώς καινούργια πράγματα. Υποστηρίζω την άποψη ότι δεν πρέπει να διαβάζουμε αποκλειστικά λογοτεχνικά κείμενα (ποιήματα, αφηγήματα, ιστορίες, διηγήματα, χρονογραφήματα, νουβέλες και μυθιστορήματα), αλλά και τέτοιου είδους κείμενα (δοκίμια και μελετήματα, που αφορούν τη Λογοτεχνία και το Θέατρο, ακόμη και κριτικές βιβλίου και θεάτρου, και ασφαλώς και απλές βιβλιοπαρουσιάσεις, όπως είναι η παρούσα, για να αποκτήσουμε πληροφορίες και γνώσεις, για ν’ αναπτύξουμε τη λογική και κριτική σκέψη μας, για να περάσουμε σε ένα άλλο, ανώτερο επίπεδο διανόησης και στοχασμού), αλλά και εκλαϊκευμένα βιβλία Ιστορίας, Λαογραφίας, Φιλοσοφίας, Κοινωνιολογίας,  Πολιτικής Οικονομίας κ.ά. Η δια βίου μάθηση κρίνεται απαραίτητη, όχι με την απόκτηση πολλών άχρηστων ενπολλοίς πληροφοριών και εικόνων, που μας παρέχει το διαδίκτυο, αλλά με ουσιαστική πνευματική κατάρτιση. Το δε βιβλίο δεν πρέπει να φύγει –και ίσως για πολλά χρόνια ακόμη– από τα χέρια μας, εκτός εάν ψηφιοποιηθούν εκατομμύρια βιβλία, τα οποία υπάρχουν σε βιβλιοθήκες (ιδιωτικές, δημοτικές, σχολικές και δημόσιες), σε βιβλιοπωλεία και σε παλαιοβιβλιοπωλεία, τα οποία μας περιμένουν… Δεν θεωρώ ακατόρθωτο το γεγονός να ψηφιοποιηθούν όλα τα υπάρχοντα και τα συνεχώς εκδομένα βιβλία, αλλά κάτι τέτοιο απαιτεί τεράστιες δαπάνες, πολλές χιλιάδες εργαζόμενους και αντίστοιχα πολλές χιλιάδες ειδικά μηχανήματα, τεράστιο χρόνο και κυρίως φιλολαϊκή και φιλεργατική κοινωνική πολιτική για την ανάπτυξη της φιλαναγνωσίας και της φιλομάθειας, η οποία είναι σχεδόν ανύπαρκτη.     

Αν και το παρόν βιβλίο εκδόθηκε οκτώ χρόνια πριν, εξακολουθεί να είναι ενδιαφέρον και ελκυστικό για φιλομαθείς αναγνώστες, φοιτητές, εκπαιδευτικούς (φιλολόγους και δασκάλους) και γονείς. Οι δύο τελευταίες ομάδες αναγνωστών πρέπει να σπεύσουν για την προμήθεια τέτοιου είδους βιβλίων, η μία ομάδα από επαγγελματική ευσυνειδησία και η άλλη από αγάπη στα παιδιά τους και από ενδιαφέρον για τη θεατρική και κοινωνική αγωγή τους.

Οι μεν φιλόλογοι και θεατρολόγοι θα απολαύσουν τα οκτώ πρώτα κεφάλαια του βιβλίου και θα ωφεληθούν πολλαπλά απ’ την ανάγνωσή τους, οι δε γονείς από την ανάγνωση των επόμενων πέντε κεφαλαίων: τα δύο πρώτα έχουν ιστορικό ενδιαφέρον σε ζητήματα του σχολικού θεάτρου, τα δε τρία επόμενα κεφάλαια άπτονται σύγχρονων θεμάτων με προσφορά ιστορικών στοιχείων, που αφορούν το Θέατρο για παιδιά ή για ανήλικους θεατές (το Θέατρο για Παιδικό και Εφηβικό κοινό). Οι αναφορές της συγγραφέα σε θεατρικά έργα για παιδιά και εφήβους, σε σημαντικούς δραματουργούς, στην εξέλιξη αυτού του σημαντικού είδους, στις διαφοροποιήσεις και ρήξεις, καθώς και στις έντονες ιδεολογικές αντιθέσεις στη γλώσσα, στη θεματολογία, στη δραματουργία και στη σκηνοθεσία από επαγγελματίες δημιουργούς και καλλιτέχνες, παρουσιάζουν έντονο ενδιαφέρον, καθώς ορισμένοι απ’ αυτούς χρησιμοποιούν πρωτότυπες και ειδικές τεχνικές για διάδραση, με σκοπό να συγκινήσουν τα παιδιά/θεατές και να τους εξάψουν το ενδιαφέρον και τη φαντασία τους. Η γνώση αυτών των στοιχείων και άλλων ακόμη, που επιχειρεί η συγγραφέας, βοηθούν γονείς και εκπαιδευτικούς στο παιδαγωγικό και διδακτικό έργο τους. 

Το στοκ των εκδοτών που αφορά τέτοιου είδους απούλητα βιβλία, παραμένει σε σημαντικό αριθμό στις αποθήκες τους, διότι το αναγνωστικό κοινό μένει επί δεκαετίες ανημέρωτο επάνω στο περιεχόμενο και στην αξία τους. Δυστυχώς δεν υπάρχουν οι απαιτούμενες τακτικές σελίδες σε εφημερίδες και σε περιοδικά (έντυπα και ηλεκτρονικά) και οι σχετικές εκπομπές στα ΜΜΕ, όπου θα παρουσιάζονται ή θα κρίνονται αξιόλογα βιβλία, και για τα προαναφερόμενα θέματα, τα οποία δυστυχώς χαρακτηρίζονται από το ευρύ κοινό  ως «ειδικά» βιβλία… και ως εκ τούτου δυσνόητα, με θέματα που αφορούν μόνο ειδικούς τού είδους και όχι το ευρύ μη μυημένο κοινό για τα θεατρικά θέματα και ενγένει ζητήματα. Η αντίληψη αυτή πρέπει να «ξεριζωθεί» και ν’ αλλάξει.

Είναι μια πραγματικότητα για μένα, η οποία μου προσάπτει ένα περίεργο συναίσθημα, αφού ποτέ δεν καταφέρνω όταν παρουσιάζω ένα βιβλίο να γράψω με πληρότητα όσα νιώθω, όσα σκέπτομαι, όσα προβληματίζομαι απ’ το κείμενο, αλλά κυρίως δεν κατορθώνω να καταγράψω όλα όσα αναφέρει ο/η συγγραφέας, όσα τον/την απασχολούν, όσα ερεύνησε και βρήκε και αναλυτικά μας παρουσιάζει στο κείμενό της. Όταν μελετήσει ο αναγνώστης και αυτό το βιβλίο που τώρα παρουσιάζω, θα καταλάβει τι εννοώ. 

Ο εκδότης κ. Δημήτριος Κ. Σταμούλης των εκδόσεων ΗΡΟΔΟΤΟΣ, μας προσφέρει ένα ευπαρουσίαστο εκδοτικά βιβλίο και είναι άξιος συγχαρητηρίων που επενδύει σε αξιόλογα και ποιοτικά βιβλία με μελέτες και δοκίμια για το Θέατρο, όπως είναι το συγκεκριμένο.