Και του Παρνασσού φαντάσματα… – Ο Καπετάν Διαμαντής ήταν διαμάντι!

Αν το φάντασμα του κομμουνισμού στοιχειώνει ακόμα τους φόβους και την ιστορική μνήμη των αστών, καθώς πλανάται πάνω από τη γηραιά ήπειρο και τον σάπιο κόσμο της εκμετάλλευσης, στα μέρη μας ένα άλλο φάντασμα πλανάται πάνω από τις βουνοκορφές του Παρνασσού και της Ρούμελης. Είναι η θρυλική αντάρτικη μορφή του καπετάν Διαμαντή, κατά κόσμον Γιάννη Αλεξάνδρου, που συνέδεσε το όνομά του με ένδοξες στιγμές των λαϊκών αγώνων, και το ζεστό πέρασμά του θα μείνει για πάντα στις οροσειρές της Στερεάς.

Ο καπετάν Διαμαντής ήταν ένα πραγματικό διαμάντι του αγώνα -προσωνύμιο και πράγμα. Κανείς δεν είχε να του προσάψει κάτι αρνητικό, κάποιο ψεγάδι, έμοιαζε να μην έχει ελαττώματα, πέρα ίσως από το κάπνισμα. Ακόμα και μια δήλωση που είχε κάνει επί Μεταξά, φρόντισε να την παραγράψει στην πράξη, με τη δράση του, το θάρρος, την αφοσίωσή του στον αγώνα -και ουδείς την ανέφερε τα επόμενα χρόνια.

Ο Διαμαντής ήταν ταπεινός, λιγομίλητος, χωρίς έπαρση και αλαζονικό ύφος, αγαπητός στους συναγωνιστές του και παράδειγμα για όλους. Τον διέκρινε πνεύμα αυτοθυσίας και κουβαλούσε αγόγγυστα το βαρύ οπλοπολυβόλο της ομάδας του, παρά το μικρό του μέγεθος και τα αξιώματά του. Δε δεχόταν να φάει, αν κάποιος συμπολεμιστής του είχε μείνει νηστικός. Ενώ μια μαρτυρία αναφέρει ότι κάποιο διάστημα πολεμούσε στα βουνά με πέδιλα (!), παρά την αρχική δυσπιστία των άλλων για την ανθεκτικότητά τους.

Ο Διαμαντής έδειξε από μικρός κλίση στα γράμματα και έφτασε να σπουδάζει Νομική στη Θεσσαλονίκη. Άφησε όμως μια πολλά υποσχόμενη σταδιοδρομία, για τις ανάγκες του αγώνα και της παρανομίας, ενώ το ανήσυχο πνεύμα και τα διαβάσματά του τον οδήγησαν από νωρίς στην κομμουνιστική ιδεολογία και τη στράτευση από τις γραμμές του ΚΚΕ. Μια επιλογής ζωής, εξαιτίας της οποίας γνώρισε το μένος και τις διώξεις του κρατικού μηχανισμού.

Πολέμησε στην Αλβανία, ενάντια στον φασιστικό στρατό του Μουσολίνι. Μες στα επόμενα χρόνια αναδείχτηκε σε εμβληματική μορφή του ένοπλου λαϊκού αγώνα. Κατέκτησε στην πράξη την τέχνη του πολέμου, αφομοίωσε εμπειρικά τις αρχές του αντάρτικου αγώνα και τις εφάρμοσε δημιουργικά στη δράση του ΔΣΕ, δείχνοντας επιτελικό μυαλό και σπουδαίες στρατηγικές ικανότητες. Δεν είναι τυχαίο πως θεωρούνταν συχνά ο καλύτερος πολέμαρχος μετά τον Άρη Βελουχιώτη -αν όχι ισάξιός του-, ενώ τους μεγαλύτερους επαίνους τους κέρδισε από τους αντίπαλους αξιωματικούς του κυβερνητικού, βασιλικού στρατού.

Συμμετείχε σε κορυφαίες στρατιωτικές επιχειρήσεις, όπως η ναρκοθέτηση της γέφυρας του Γοργοποτάμου (με τον ΕΛΑΣ) και η κατάληψη της πόλης του Καρπενησίου και της Καρδίτσας (με τον ΔΣΕ και την παρουσία του Χαρίλαου Φλωράκη στο πλευρό του). Ανήλθε ταχύτατα στη στρατιωτική ιεραρχία, φτάνοντας να γίνει υποστράτηγος του ΔΣΕ προς το τέλος της ζωής του. Και έδειξε την αξία του, πετυχαίνοντας να συλλάβει υψηλόβαθμα στελέχη του αντιπάλου -τον Ταξίαρχο Μαρκόπουλο, καθώς και έναν παλιό κυβερνητικό βουλευτή.

Έδειξε ιδιαίτερη ικανότητα στους παράτολμους ελιγμούς και την περίτεχνη διάσπαση του εχθρικού κλοιού, παρά τους αρνητικούς συσχετισμούς και τη συντριπτική δύναμη πυρός του αντιπάλου. Κι έπεσε ηρωικά, τους τελευταίους μήνες του αγώνα, στα Μάρμαρα της Στερεάς Ελλάδας, πρωτίστως γιατί ενδιαφέρθηκε για την τύχη της αποδεκατισμένης ΙΙ Μεραρχίας του, επιχειρώντας να συγκεντρώσει σκόρπιες μονάδες και μικρές ομάδες που αντιστέκονταν με άνισους όρους στις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις του κυβερνητικού στρατού.

Οι αντίπαλοι αναγνώριζαν την αξία του και μελετούσαν τις μεθόδους του. Οι επιτελείς του ΓΕΣ παραδέχονταν την αποτυχία του επιχειρησιακού τους σχεδίου, αποδίδοντάς το στις ικανότητες του Καπετάν-Διαμαντή. «Αντιμετωπιζόμενης γνωστής και από το παρελθόν επιδεξιότητος, πονηρίας, δραστηριότητος και ευελιξίας του Διαμαντή και της παρατηρηθείσης κοπώσεως εις τας μονάδας της ΑΣΔΣΕ, αποφασίστηκε αναστολή της περαιτέρω καταδίωξης των ανταρτών, καθώς κρίθηκε ότι οι νέες συνθήκες επέβαλλαν προσαρμογήν διατάξεως και ολίγων ημερών ανάπαυσιν των μονάδων απολύτως αναγκαία εις αυτάς». Ενώ ταυτόχρονα διαπίστωναν ότι η Ρούμελη ήταν η βασική εστία του ΔΣΕ, μαζί με τη Δυτική Μακεδονία -όπου βρισκόταν η έδρα της κυβέρνησης του βουνού και του στρατηγείου του ΔΣΕ. Κατά μια εκδοχή, οι αντίπαλοι αξιωματικοί τον σεβάστηκαν και δεν του έκοψαν το κεφάλι -κατά τα βάρβαρα, παρακρατικά έθιμα της εποχής. Παρόλα αυτά, οι αρχές του αστικού κράτους τον φοβόντουσαν ακόμα και νεκρό, κατά συνέπεια δεν επέτρεψαν να ταφεί μες στο νεκροταφείο της Λαμίας…

Σύμφωνα με κάποιες μαρτυρίες, ο Καπετάν-Διαμαντής είχε παρόμοιους προβληματισμούς με τον Άρη Βελουχιώτη σχετικά με την απαράδεκτη συμφωνία της Βάρκιζας και τον αφοπλισμό του λαϊκού κινήματος. Παρόλα αυτά θεωρούσε αδιαπραγμάτευτο όρο την κομματική πειθαρχία, ενώ είναι χαρακτηριστική η φράση του πως «εμένα και ένα Αετόπουλο να μου έβαζε καθοδηγητή το Κόμμα, θα το δεχόμουν»! Παράλληλα, φρόντιζε να ακούει προσεκτικά όλες τις γνώμες των συμπολεμιστών του και να δείχνει την πρακτική αξία-σημασία της πειθαρχίας, των συνελεύσεων και των συλλογικών διαδικασιών. Πάντα καλόκαρδος και με το χαμόγελο, χωρίς αυταρχικές και σκληρές μεθόδους -που θα δικαιολογούνταν ίσως από τις δύσκολες συνθήκες του αγώνα.

Η λαϊκή μούσα τον τίμησε όσο λίγους, αφιερώνοντας ποιήματα, τραγούδια και μοιρολόγια στον Σταυραετό της Ρούμελης, που αγαπήθηκε από τον λαό και σκόρπιζε τον τρόμο στον εχθρό. Και όπως έλεγε ο στίχος του Βασίλη Αποστολόπουλο (στο βιβλίο του «Σήματα», που κυκλοφόρησε το 1975).

Ζηλεύω απ’ τον άγριο θάνατό σου
Την ξαστεριά πούχε το μέτωπό σου.

-.-

Είναι απορίας άξιο γιατί δεν υπάρχει σωρεία βιογραφιών και μονογραφιών για μια τόσο σπουδαία μορφή της αντιστασιακής δράσης και της ένοπλης πάλης του λαού μας. Το βιβλίο του συγχωριανού και συντρόφου του, Γ. Ματζώρου (εκπαιδευτικού από την Κάτω Αγόριανη), έρχεται να καλύψει εν μέρει αυτό το μεγάλο κενό.

Ξεκινά με μια βασική παραδοχή: ότι μια αναλυτική βιογραφία του Καπετάν Διαμαντή – Γ. Αλεξάνδρου ξεπερνούσε τις δυνατότητες του συγγραφέα. Έχει όμως μια σειρά αρετές και προτερήματα. Συγκεντρώνει σχεδόν όλες τις γραπτές πηγές (μαρτυρίες, απομνημονεύματα, ιστορικά άρθρα, αποσπάσματα και κεφάλαια από δημοσιευμένα βιβλία) για τον λαϊκό ήρωα, μαζί με άλλες μαρτυρίες ανθρώπων που τον έζησαν και γράφτηκαν ειδικά για τη συγκεκριμένη έκδοση. Αποτελεί έτσι βιβλίο αναφοράς με πρωτογενείς και δευτερογενείς πηγές για τον ιστορικό του μέλλοντος που θα αποτολμήσει να αναμετρηθεί και να συμπληρώσει το σχετικό κενό στην κατά τα άλλα πλούσια βιβλιογραφία για τους σκληρούς ταξικούς αγώνες της δεκαετίας του ’40.

Ο Ματζώρος παραθέτει άγνωστα περιστατικά από τα μαθητικά χρόνια του Γ. Αλεξάνδρου, που έθεσαν τα θεμέλια για τη διαμόρφωση και τη μετέπειτα δράση του -όπως η πρωτοβουλία από τα κάτω για μια συλλογική δενδροφύτευση, πολύ προτού εντάξουν διάφορες επιχειρήσεις τέτοιες δράσεις στο ενεργητικό τους, για να τονώσουν το πρόσωπο της «κοινωνικής ευθύνης» τους. Η εναλλαγή κεφαλαίων και αποσπασμάτων -που κάποιες φορές αλληλεπικαλύπτονται, βλέποντας τα ίδια γεγονότα από άλλο πρίσμα- μπορεί να παραπέμψει συνειρμικά τον αναγνώστη σε ροή κινηματογραφικών σκηνών, όπου όμως δεν έχουμε κοντινά πλάνα στον πρωταγωνιστή. Η δική του δράση αναδεικνύεται μέσα από τη δράση του ένοπλου λαού, που είναι ο πραγματικός πρωταγωνιστής του βιβλίου αλλά και της Ιστορίας. Γιατί όπως επισημαίνεται εισαγωγικά, ο άνθρωπος ποτέ δε βρίσκεται χωρισμένος από την εποχή του, αφού αυτή τον θρέφει.

Και σε τελική ανάλυση, το πιο σημαντικό, όταν διαβάζουμε βιογραφικά βιβλία για τέτοιους ήρωες, δεν είναι να τους αποθεώσουμε ετεροχρονισμένα και να αναρωτηθούμε -έξω από τον ιστορικό χρόνο και το δοσμένο πλαίσιο- γιατί δεν εμφανίζονται άλλοι τέτοιοι σήμερα και αν έχει σπάσει το καλούπι. Αλλά να δούμε τις συνθήκες, τις συλλογικές διαδικασίες και τους συλλογικούς φορείς που καθόρισαν τη διαμόρφωσή τους και εν τέλει τους «γέννησαν».

Το βιβλίο κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Εντός» το 2022 και διατίθεται στα βιβλιοπωλεία.

 -.-

«…Δώδεκα νέοι, στο βουνό, μέσα στα έλατα, βγήκαν να πολεμήσουν τους κατακτητές, Γερμανούς, Ιταλούς, Βούλγαρους, και τους Έλληνες υποτακτικούς φασίστες […] Κυκλωμένο τον είχαν στο Γιδοβούνι κι αυτός την ίδια νύχτα χτυπούσε στο Λιδωρίκι κι αιχμαλώτιζε τον ταξίαρχο που μας θεωρούσε κυκλωμένους […] Ο αντίπαλος διέθετε ενάντια στο τμήμα του Διαμαντή δέκα τάγματα και μία ταξιαρχία… Και η δύναμη αυτή κρινόταν ‘‘ανεπαρκής’’ για την καταδίωξη του Διαμαντή […] Ο Διαμαντής, μετά από μια αστραπιαία σύσκεψη, φωνάζει: ‘‘Όλοι πάνω στο ύψωμα!’’ […]‘‘Τράβα εσύ, Νίκο, να δεις από κει!’’. Ήταν και η τελευταία του πια εντολή… Την ώρα εκείνη ακούω έναν πυροβολισμό. Κι ένα ‘‘ωχ’’. Μπορεί να σκότωσαν τότε το Διαμαντή. Ποιος; […] Έδινε την μπουκιά του και το τσιγάρο του και στον πιο απλό αντάρτη. Στις συνελεύσεις δεχόταν την κριτική και του τελευταίου μαχητή […] Τον θυμάμαι σαν τώρα. Απλός αντάρτης εγώ. Ονομαστός καπετάνιος εκείνος. Και να κάθεται να σ’ ακούει και να κουβεντιάζει μαζί σου σαν ίσος προς ίσον […] Ύστερα από τον Άρη, ο Διαμαντής διατηρεί την πιο ξεχωριστή θέση και την πιο ζωηρή ανάμνηση στις καρδιές όλων των αγωνιστών […] Ο Διαμαντής, ο αγνός μαχητής, ο έμπειρος πολέμαρχος, ο μεγάλος λαϊκός ηγέτης, θα μείνει αιώνιο και ακατάλυτο σύμβολο του αδάμαστου ελληνικού λαού…»

(αποσπάσματα από το βιβλίο)

Στη βγαλμένη από φωτιά και σίδερο εποποιία του ΕΑΜ, του ΕΛΑΣ και του ΔΣΕ υπάρχουν μορφές που, ξεχωριστές μεταξύ ίσων, φεγγοβολούσαν και πυρπολούσαν το νου και την καρδιά του αγωνιζόμενου λαού. Όχι με θορυβώδεις και πομπώδεις ιαχές. Μα με το πολιτικό, στρατιωτικό και ηθικό μεγαλείο που απέπνεαν, σμιλεμένο στον τιτάνιο αγώνα για λευτεριά και λαοκρατία. Μια τέτοια κορυφαία μορφή, ίσως η πιο χαρισματική, ήταν ο Γιάννης Αλεξάνδρου, ο «Σταυραετός της Ρούμελης», ο ξακουστός κι αλησμόνητοςΚαπετάν Διαμαντής.

Ο Γεώργιος Ματζώρος σκιαγραφεί το πορτρέτο του δοσμένου ολοκληρωτικά στην υπόθεση του λαού καπετάνιου, μέσα από τη γλαφυρή αφήγηση, τις μοναδικές, αδημοσίευτες και δημοσιευμένες, μαρτυρίες συντρόφων, καθώς και ντοκουμέντα φίλων και αντιπάλων.Από τα μαθητικά χρόνια, τη φοιτητική δράση στη Νομική και την ένταξη στην ΟΚΝΕ, τη συγκρότηση της πρώτης ανταρτοομάδας στον Παρνασσό τον Ιούλη του 1942, τη σύνδεση με τον Άρη, μέχρι τα Δεκεμβριανά. Κι από τη δημιουργία της πρώτης Ομάδας Καταδιωκόμενων Παρνασσού στον Εμφύλιο, μέχρι το δραματικό τέλος στα Βαρδούσια τον Ιούνη του 1949.

Μέσα από την εναλλαγή αφήγησης και συγκλονιστικών μαρτυριών, περιδιαβαίνουμε νοερά τις δεκάδες μάχες, και ιδιαίτερα τις πιο επικές (Ρεκά, Γοργοπόταμος, Αράχωβα, Παύλιανη), κατά την περίοδο της Εθνικής Αντίστασης· κατόπιν τις δραματικές και συντριπτικά άνισες συγκρούσεις κατά τα Δεκεμβριανά, με την περιβόητη μάχη της Κηφισιάς και την απόσπαση δεκάδων Άγγλων αιχμαλώτων από το Σύνταγμα του Διαμαντή να δεσπόζει· κι έπειτα τις ανυπέρβλητες μάχες του Εμφυλίου (Μπράλος, Αράχωβα, Γκιώνα-Μάχη του Χώρου), τις ξακουστές καταλήψεις πόλεων (Καρδίτσα, Καρπενήσι), αλλά και τους άφταστης σύλληψης και μεθοδικότητας στρατηγικούς ελιγμούς (Πυργούλι, Γιδοβούνι-Λιδωρίκι).

Ο Καπετάν Διαμαντής δεν ήταν μόνο μια καθολικά αναγνωρισμένη λαϊκή παρτιζάνικη ιδιοφυΐα. Ήταν μια ολοκληρωμένη κι αψεγάδιαστη προσωπικότητα, με όλα τα χαρακτηριστικά του κομμουνιστή λαϊκού ηγέτη. Γνήσια λαϊκός, αλύγιστα ανθεκτικός, απόλυτα ασκητικός, ακλόνητα κομματικός, πολιτικά οξυδερκής και με τεράστια εμπιστοσύνη στις μάζες και στο λαϊκό αισθητήριο. Σπλάχνο από τα σπλάχνα του λαού, αφιέρωσε όλη του την ύπαρξη σ’ αυτόν, χωρίς να κρατήσει τίποτα για τον εαυτό του. Αυτό όμως που φώτιζε και στόλιζε όλες τις υπόλοιπες πολιτικές και οργανωτικές ικανότητές του ήταν το βαθιά συλλογικό πνεύμα στον τρόπο δουλειάς και διοίκησης, η αφειδώλευτη έγνοια για κάθε μαχητή, η επαναστατική σεμνότητα και δωρικότητα.

Το έργο τούτο δεν είναι μια αγιογραφία του πρωτοπόρου κομμουνιστή ηγέτη, Καπετάνιου του 34^ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ, Διοικητή της 2^ης Μεραρχίας και Αντιστράτηγου του ΔΣΕ. Άλλωστε, πρώτος αυτός, με την ανυπόκριτη και παροιμιώδη σεμνότητά του, θα έψεγε όποιον επιχειρούσε κάτι τέτοιο. Είναι όμως η εκπλήρωση ενός χρέους προς την πιο «προμηθεϊκή» φιγούρα και των δύο αντάρτικων…

Το βιβλίο του Γεώργιου Ματζώρου Καπετάν Διαμαντής ‒ Ο σταυραετός της Ρούμελης κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΕΝΤΟΣ και διατίθεται σε όλα τα βιβλιοπωλεία.

Μια βιογραφική βαθιά υπόκλιση στο θρυλικό σεμνό καπετάνιο