Οι δύο όψεις της ανάπτυξης της Τεχνητής Νοημοσύνης στον καπιταλισμό

Η έρευνα για όλο και πιο ισχυρή Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) συνεχίστηκε με ραγδαίο ρυθμό και αποτελέσματα μέσα στο καλοκαίρι. Είναι κάτι που δεν αντανακλάται ευκρινώς στην καθημερινότητα, και κάποια λάθη σε απαντήσεις ακόμα και κορυφαίων μοντέλων ΤΝ συνεχίζουν να υποβαθμίζουν στη συνείδηση των περισσότερων ανθρώπων την πρόοδο που πραγματοποιείται. Η πρόοδος αυτή έχει δύο όψεις. Από τη μία, άλυτα για δεκαετίες προβλήματα επιλύονται στις φυσικές επιστήμες, δημιουργούνται νέα εργαλεία για την έρευνα στη βιολογία και την ιατρική, εξαπλώνονται συστήματα που φέρνουν σε πέρας πιο γρήγορα και αποτελεσματικά μονότονη πνευματική δουλειά, που πριν μπορούσε να γίνει μόνο από τον άνθρωπο, όλα αυτά που φέρνουν μεγάλη αύξηση της παραγωγικότητας της ανθρώπινης εργασίας και θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν για μεγάλη μείωση του εργάσιμου χρόνου. Από την άλλη, εφαρμογές της ΤΝ στο καπιταλιστικό πλαίσιο για τον πόλεμο, την αστυνόμευση, τη μεγαλύτερη εκμετάλλευση και καταπίεση των εργαζομένων, αλλά και ακόμα μεγαλύτερους κινδύνους, που μπορεί εύκολα κάποιος να περιπαίξει ως υπερβολικούς, αλλά όλο και περισσότερο φαίνεται ότι έχουν κάποια βάση, όσο κι αν στην ανάδειξή τους συμβάλλουν τα ίδια τα μονοπώλια της ΤΝ, χρησιμοποιώντας τους και ως διαφημιστικό μέσο για την ισχύ των προϊόντων τους.

Μέσα στο καλοκαίρι η «Anthropic» παρουσίασε το μοντέλο Mythos 5.1, σαφώς ισχυρότερο από την προηγούμενη έκδοση του μοντέλου, και η «OpenAI» παρουσίασε το Astra, ένα μοντέλο ικανότερο από το Mythos 5.1, τουλάχιστον σε ορισμένους τομείς. Κινεζικές εταιρείες παρουσίασαν νέα ισχυρά μοντέλα ανοιχτού κώδικα, όπως το Kimi K3, το Qwen 3.8 Max και το GLM 5.3, πολύ πιο οικονομικά από τα κορυφαία αμερικανικά και όχι πολύ μακριά από τις επιδόσεις τους.

Η θετική όψη

Η «OpenAI» ανακοίνωσε ότι ένα εσωτερικό σύστημα ΤΝ έλυσε το πρόβλημα ύπαρξης και ομαλότητας Navier – Stokes, ένα από τα επτά διαβόητα απαιτητικά προβλήματα του «Βραβείου της Χιλιετίας» στα Μαθηματικά, που παρέμενε άλυτο από την εισαγωγή του πριν από 26 χρόνια. Για την επίλυση χρησιμοποίησε ένα συντονισμένο σύστημα που περιλάμβανε περίπου 10.000 ταυτόχρονους πράκτορες ΤΝ.

Το πρόβλημα, που πήρε το όνομά του από τους μαθηματικούς του 19ου αιώνα Claude-Louis Navier και George Gabriel Stokes, θέτει ένα βασικό αλλά εξαιρετικά δύσκολο ερώτημα σχετικά με τις εξισώσεις που χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν πώς κινούνται ρευστά όπως ο αέρας και το νερό: Αν για ομαλές αρχικές συνθήκες (ταχύτητα, πίεση, πυκνότητα και ιξώδες) οι λύσεις των εξισώσεων παραμένουν πάντα ομαλές και πεπερασμένες, ή αν μπορεί να εμφανιστεί κάποια «ανωμαλία» σε πεπερασμένο χρόνο.

Η «OpenAI» επεσήμανε ότι το σύστημά της παρήγαγε μια νέα απόδειξη που δείχνει ότι υπό ορισμένες συνθήκες, ένα ομαλά κινούμενο τρισδιάστατο ρευστό μπορεί να φτάσει σε ένα σημείο όπου η υπολογισμένη ταχύτητά του αυξάνεται απεριόριστα σε ένα πεπερασμένο χρονικό διάστημα. Στην πράξη, αυτό θα σήμαινε ότι οι ίδιες οι εξισώσεις τελικά θα σταματούσαν να παρέχουν μια ουσιαστική περιγραφή του ρευστού. Η απόδειξη μένει να επιβεβαιωθεί από την επιστημονική κοινότητα.

Η «DeepMind» της «Google» ανακοίνωσε τη λειτουργία του AlphaGenome Atlas, που δίνει στους επιστήμονες έναν διαισθητικό τρόπο να εξερευνήσουν με τη βοήθεια της ΤΝ ένα τεράστιο σύνολο γενετικών δεδομένων μεγέθους 1 petabyte (1.000 ΤΒ ή 1 εκατομμύριο δισεκατομμύρια ψηφιολέξεις), ενοποιώντας διασυνδεδεμένους πόρους, ώστε οι ερευνητές να μπορούν να συνδέσουν απευθείας τις γενετικές παραλλαγές και μεταλλάξεις με τους μοριακούς μηχανισμούς που αυτές διαταράσσουν.

Σμήνη ανεξέλεγκτων πρακτόρων

Τον Ιούλη η «OpenAI» αποκάλυψε ότι κατά τη διάρκεια μιας εσωτερικής δοκιμής τα μοντέλα της βγήκαν από ένα σφραγισμένο περιβάλλον και παραβίασαν τους διακομιστές παραγωγής της πλατφόρμας Hugging Face, όπου μεγάλο μέρος του κόσμου της ΤΝ ανοιχτού κώδικα αποθηκεύει τα μοντέλα του. Κανείς δεν του είπε να το κάνει. Στο μοντέλο ειπώθηκε να δώσει ένα τεστ και αποφάσισε ότι ο γρηγορότερος τρόπος για να περάσει ήταν να κλέψει το κλειδί απάντησης, και το έκανε εισβάλλοντας σε μια εταιρεία.

Η «OpenAI» μετρούσε πόσο καλά είναι τα νεότερα μοντέλα της στο χάκινγκ. Η λογική του τεστ που τους έβαλε είναι ότι για να πάρει κανείς μια αντικειμενική ένδειξη, πρέπει να απενεργοποιήσει τους περιορισμούς ασφαλείας – η εταιρεία το αποκαλεί αυτό «μειωμένες κυβερνοαρνήσεις» – και να εκτελεστεί το μοντέλο σε ένα σφραγισμένο, ασφαλές περιβάλλον (sandbox). Με τη διαφορά ότι ο «τοίχος» είχε μια πόρτα. Για να επιτρέψει στο μοντέλο να εγκαταστήσει λογισμικό, η «OpenAI» του επέτρεψε να κατεβάσει πακέτα μέσω ενός εσωτερικού διαμεσολαβητή (proxy). Τα μοντέλα βρήκαν ένα άγνωστο ελάττωμα σε αυτόν, διέφυγαν, κλιμάκωσαν τα προνόμια μέσα στο ερευνητικό περιβάλλον της «OpenAI» και κινήθηκαν πλευρικά μέχρι να φτάσουν σε έναν κόμβο με πρόσβαση στο διαδίκτυο. Στη συνέχεια πήγαν στο Hugging Face για το κλειδί της απάντησης. Η εισβολή διήρκεσε περισσότερες από τέσσερις μέρες και η «OpenAI» δεν γνώριζε το μέγεθος του δικού της περιστατικού επί δύο βδομάδες μετά τη γνωστοποίησή του.

Να σημειωθεί ότι αν η παραβίαση είχε γίνει από άνθρωπο, θα είχε διωχθεί για κακούργημα, ενώ υπόλογος θα ήταν και ο εργοδότης του, αλλά στην περίπτωση της παραβίασης από πράκτορα ΤΝ της «OpenAI» δεν υπήρξε κανένας καταλογισμός. Ανεξάρτητα από το περιστατικό, και με στόχο την προώθηση της ΤΝ ανοιχτού κώδικα, ώστε να διευρυνθεί η καταναλωτική βάση για τους επεξεργαστές γραφικών που πουλάει, στα τέλη Αυγούστου η «Nvidia» εξαγόρασε τη Hugging Face έναντι περίπου 13 δισ. δολαρίων.

Τον Αύγουστο το πρακτορείο «Reuters» αποκάλυψε και δεύτερο περιστατικό σχετιζόμενο με την «OpenAI». Ενα σμήνος πρακτόρων ΤΝ της εταιρείας κατέλαβε μια γερμανική ιστοσελίδα την άνοιξη και την μετέτρεψε σε πίνακα ανακοινώσεων, ώστε να γνωστοποιούν ο ένας στον άλλον τα ευρήματά τους. Η διοίκηση της «OpenAI» έμαθε για το περιστατικό πριν από βδομάδες αλλά το κράτησε μυστικό, καθώς αντιμετώπιζε ακόμα την κατακραυγή και διερευνούσε τις συνέπειες της παραβίασης του αποθετηρίου ανοιχτού κώδικα Hugging Face τον Ιούλη.

Οι εταιρείες ανταγωνίζονται να δημιουργήσουν όλο και πιο αυτόνομους πράκτορες ικανούς να εκτελούν πολύπλοκες εργασίες υψηλής αξίας, ωστόσο όλο και περισσότερα στοιχεία δείχνουν ότι αυτά τα συστήματα μπορεί επίσης να μάθουν να παρακάμπτουν τους κανόνες, να εκμεταλλεύονται τα κενά και να συντονίζονται μεταξύ τους με τρόπους που οι κατασκευαστές τους ούτε προέβλεψαν, ούτε στόχευσαν.

Αγνωστη γλώσσα

Το Astra είναι το μοντέλο που οδήγησε την «OpenAI», στις 7 Αυγούστου, να γίνει το πρώτο εργαστήριο ΤΝ που εξέδωσε προειδοποίηση για κρίσιμες δυνατότητες κυβερνοασφάλειας, ότι δηλαδή μπορεί να είναι σε θέση να ανακαλύπτει και να εκμεταλλεύεται αυτόνομα προηγουμένως άγνωστα τρωτά σημεία ασφαλείας σε ανθεκτικά συστήματα, χωρίς ανθρώπινη καθοδήγηση. Το Astra χρησιμοποιεί μια τεχνική που ονομάζεται «επαναλαμβανόμενο βάθος» και η οποία αναφέρεται και ως «αδιαφανής επανάληψη»: Το μοντέλο επαναλαμβάνει τα ίδια εσωτερικά υπολογιστικά επίπεδα μέσα στο νευρωνικό του δίκτυο, πριν παράγει οποιαδήποτε αναγνώσιμη έξοδο. Ετσι, το πιο επικίνδυνο μοντέλο που έχει κατασκευάσει ποτέ η εταιρεία είναι ταυτόχρονα αυτό με τη λιγότερο ευανάγνωστη συλλογιστική.

Αυτή η εξέλιξη έχει προκαλέσει σοβαρή ανησυχία στους ερευνητές, μερικοί από τους οποίους κάνουν λόγο για τη «χειρότερη εξέλιξη σε θέματα ασφάλειας της ΤΝ μέχρι σήμερα». Μια πιθανή παραπέρα πορεία των πραγμάτων θα ήταν η κλιμάκωση της αδιαφανούς συλλογιστικής σε σημείο όπου το μοντέλο συλλογίζεται εξολοκλήρου ή σχεδόν εξολοκλήρου σε λανθάνοντα χώρο. Αυτό πιθανότατα θα κατέστρεφε τη χρησιμότητα της αλυσίδας σκέψης για παρακολούθηση και εποπτεία, ειδικά όταν οι ΤΝ προσπαθούν να αποφύγουν την ανίχνευση ή υπάρχει πίεση βελτιστοποίησης σε βάρος της αλυσίδας σκέψης.

Παιχνίδι

Πριν τρεις μέρες παραιτήθηκε ο Τζέικομπ Κόξον, ερευνητής της «Anthropic», καταγγέλλοντας ότι εταιρείες όπως η «Anthropic» και η «OpenAI» «κάνοντας κούρσα για την αυτοβελτιούμενη υπερνοημοσύνη παίζουν με τις ζωές μας». Η επαναλαμβανόμενη αυτοβελτίωση, όπως συχνά αποκαλείται, δεν είναι ακόμα εφικτή, αλλά τα εργαστήρια ΤΝ εργάζονται προς την επίτευξη αυτού του στόχου. Ενας συνάδελφος του Κόξον στην «Anthropic», ο Εβαν Χάμπιντζερ, επικεφαλής του τομέα συνταύτισης των στόχων της ΤΝ με τους «στόχους του ανθρώπου», έγραψε σχετικά στο «X»: «Ο Τζέικομπ έχει δίκιο εδώ – πιστεύουμε πραγματικά ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη θα μπορούσε να σκοτώσει όλους τους ανθρώπους! Προσωπικά πιστεύω ότι (σ.σ. η πιθανότητα) είναι μεγαλύτερη από 10% μέσα στην επόμενη δεκαετία. Πιστεύω ότι η “Anthropic” προσπαθεί όσο καλύτερα μπορεί, αλλά δεν έχουμε ακόμη ένα σχέδιο για να λύσουμε το πρόβλημα της ευθυγράμμισης για την υπερνοημοσύνη, και δεν είμαστε σαφώς σε καλό δρόμο για να το κάνουμε αυτό».

Πριν λίγες μέρες οι επικεφαλής των Ηνωμένων Εθνών και του Ερυθρού Σταυρού ζήτησαν μεγαλύτερους ελέγχους στα αυτόνομα συστήματα όπλων (τα λεγόμενα ρομπότ – δολοφόνους), προειδοποιώντας ότι η πρόοδος της τεχνολογίας ξεπερνά τους κανονισμούς με θανατηφόρο ρυθμό. Ωστόσο, οι ειδικοί στη χρήση ΤΝ στη μάχη λένε ότι αυτό το όριο έχει ήδη ξεπεραστεί και φέρνουν ως παραδείγματα την αποδεδειγμένη χρήση μη καθοδηγούμενης από άνθρωπο ΤΝ από ουκρανικά drones πριν δύο χρόνια, για τη θανάτωση Ρώσων στρατιωτών, και τη μη αναγνωρισμένη από τη Ρωσία χρήση ανάλογου drone που σκότωσε 3 ανθρώπους πριν λίγο καιρό. Παράλληλα συνεχίζεται η κούρσα μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας για την υπεροπλία στην ΤΝ, με κρυφές κυβερνοεπιθέσεις και «αναγνωρίσεις εδάφους» στις οποίες χρησιμοποιούνται ισχυρά μοντέλα.

Το πρόβλημα, όπως και σε άλλους τεχνολογικούς τομείς, είναι ότι η πρόοδος που επιτελείται στην ΤΝ σε συνθήκες καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής δεν κατευθύνεται προς την εξυπηρέτηση των αναγκών των ανθρώπων, αλλά της κερδοφορίας των ομίλων. Τα αποτελέσματα και οι εφαρμογές της προόδου αυτής χρησιμοποιούνται ενάντια στα συμφέροντα της πλειοψηφίας των ανθρώπων, δηλαδή των εργαζομένων, των λαϊκών ανθρώπων. Ο ανταγωνισμός μεταξύ των μονοπωλίων και μεταξύ των κρατών που πραγματώνουν την εξουσία τους σε κοινωνικό επίπεδο κρύβει μεγάλους κινδύνους, και κανείς δεν πρέπει να αυταπατάται ότι η επιστημονικοτεχνική πρόοδος θα οδηγήσει σε μια κοινωνία της ευδαιμονίας για όλους. Αυτή η κοινωνία χρειάζεται άλλες σχέσεις παραγωγής, άρα και άλλες σχέσεις ιδιοκτησίας στα μέσα παραγωγής, σχεδιασμό και έλεγχο από τους ίδιους τους εργαζόμενους για την ανάπτυξη και εφαρμογή των επιτευγμάτων προς το συμφέρον του κοινωνικού συνόλου. Σε μια τέτοια κοινωνία δεν υπάρχουν μονοπώλια και ο μεταξύ τους ανταγωνισμός, άρα και η πίεση να κερδίσουν το πλεονέκτημα με οποιοδήποτε κοινωνικό αντίκτυπο, και η έρευνα προχωρά με στόχευση και ρυθμό που αυξάνει το όφελος και μειώνει τους κινδύνους.

Αναδημοσιεύεται από τον Ριζοσπάστη, Σάββατο 12 Σεπτέμβρη 2026 – Κυριακή 13 Σεπτέμβρη 2026