Κυριακή πρωί μ’ ένα ποίημα: «Γενέθλια» του Φερνάντο Πεσσόα
“Τότε που τα γενέθλιά μου γιόρταζαν…
Τι αγάπη! Σαν να ήμουν κάποιος εκείνον τον καιρό!…”
Από τους σημαντικότερους ποιητές του εικοστού αιώνα, ο εθνικός ποιητής της Πορτογαλίας, πεζογράφος και στοχαστής, Φερνάντο Πεσσόα, γεννήθηκε στη Λισαβόνα στις 13 του Ιούνη 1888.
Σε αντίθεση με την πολυσχιδή ποιητική ζωή του, ελάχιστα είναι τα γεγονότα που συνθέτουν τη βιογραφία του: Χάνει νωρίς τον πατέρα του, μετακινείται στο Ντέρμπαν της Νότιας Αφρικής με τη νέα οικογένειά του (όπου θα αποκτήσει μια στέρεη αγγλική λογοτεχνική παιδεία), επιστρέφει στην Πορτογαλία όπου βιοπορίζεται ως αντιπρόσωπος διάφορων εμπορικών οίκων, συγκατοικώντας αρχικά με τη θεία του και αργότερα με την ετεροθαλή αδελφή του (έζησε μια ζωή εργένης), για να επιλέξει τελικά το επάγγελμα του συντάκτη-μεταφραστή, αναλαμβάνοντας την εμπορική αλληλογραφία εμπορικών οίκων της Λισαβόνας.
Ο Πεσσόα συνιστά μοναδικό παράδειγμα στην ιστορία της παγκόσμιας λογοτεχνίας: Υπογράφει τα έργα του με το όνομα του αλλά και με δεκάδες «ετερώνυμά» του, ψευδώνυμα που, όπως έλεγε, εξέφραζαν τις διάφορες προσωπικότητες που συνυπήρχαν μέσα του. Κυριότερα από αυτά: Αλμπέρτο Καέιρο, Άλβαρο ντε Κάμπος, Ρικάρντο Ρέις και Μπερνάρντο Σοάρες.
Ο ίδιος παρουσιάζεται και μας παρουσιάζει τους «άλλους» εαυτούς του, στο βιβλίο του «Εγώ και οι “άλλοι”» των εκδόσεων Printa. Σε επιστολές του προς επιφανείς πνευματικούς ανθρώπους της Πορτογαλίας, εξηγεί πώς «γεννήθηκαν» αυτά τα πρόσωπα και πώς άρχισαν να γράφουν αυτόνομα το ένα στο άλλο, σχηματίζοντας ένα «δικό τους» λογοτεχνικό κύκλο, όπου οι συζητήσεις είναι ιδιαίτερα ζωηρές και οι διαφωνίες έντονες. Οι «Άλλοι» παρουσιάζονται στο ίδιο βιβλίο μέσα από «δικά τους» κείμενα. Γράφουν ο ένας για τον άλλο, κριτικάρουν ο ένας τον άλλο, κατηγορούν ακόμα και τον ίδιο τον Πεσσόα για τις απόψεις του, σα να ήταν απλώς ένα μέλος του κύκλου τους.
Ο Φερνάντο Πεσσόα έφυγε από τη ζωή στις 30 του Νοέμβρη 1935, στο κρεβάτι ενός νοσοκομείου, διαλυμένος από το ποτό (κίρρωση του ήπατος), σε ηλικία 47 ετών.
Έγραψε ποιήματα και πεζά στα αγγλικά, γαλλικά και πορτογαλικά. Το μόνο βιβλίο με ποιήματα στην πορτογαλική γλώσσα που δημοσίευσε όσο ζούσε ήταν το «Μήνυμα» (Mensagem).
Έργα του που κυκλοφόρησαν στην ελληνική γλώσσα (σε παρένθεση οι εκδοτικοί οίκοι): «Marginalia» (Εξάντας), «Ultimatum» (Αρμός}, «Αντίνοος» (Παρουσία), «Αστυνομικές ιστορίες» (Σοκόλη), «Γράμματα στην Οφέλια» (Εξάντας), «Εγώ και οι “άλλοι”» (Printa), «Ένα πολύ πρωτότυπο δείπνο» (Gutenberg Γιώργος & Κώστας Δαρδανός), «Η αγωγή του στωικού» (Ροές), «Η κλεμμένη περγαμηνή» (Νεφέλη), «Η ουσία του εμπορίου» (Gutenberg Γιώργος & Κώστας Δαρδανός), «Η ώρα του διαβόλου» (Νεφέλη), «Ηρόστρατος» (Εξάντας), «Θαλασσινή ανθολογία» (Σοκόλη), «Λισαβόνα» (Ροές), «Λογοτεχνικά δοκίμια» (Printa), «Ο αναρχικός τραπεζίτης» (Οξύ), «Ο δρόμος του φιδιού» (Αρμός), «Ο ερημίτης του Μαύρου Βουνού» (Νεφέλη), «Ο ναυτικός» (Σοκόλη), «Ο οδοιπόρος» (Νεφέλη), «Ποιήματα» (Printa), «Το βιβλίο της ανησυχίας» (Αλεξάνδρεια), «Το μπερδεμένο κουβάρι» (Αρμός), «Υπόθεση Βάργκας» (Νεφέλη), «Χωρίς μάσκες» (Printa).
Το μεγαλύτερο μέρος του έργου του Φερνάντο Πεσσόα έμεινε αδημοσίευτο όσο ζούσε. Μετά τον θάνατό του βρέθηκε στο σπίτι του ένα μπαούλο με δεκάδες χιλιάδες χειρόγραφα, από τα οποία ένα μεγάλο μέρος μένει ακόμη να μελετηθεί και να εκδοθεί, επιφυλάσσοντας ενδεχομένως και άλλες εκπλήξεις στους επιμελητές και φυσικά στους αναγνώστες…
Το ποίημα του Φερνάντο Πεσσόα «Γενέθλια» εμπεριέχεται στον τόμο «Ποιήματα» των εκδόσεων Printa (β’ έκδοση, Μάης 2007), με εισαγωγή-μετάφραση του Γιάννη Σουλιώτη.
Γενέθλια
Τότε που τα γενέθλιά μου γιόρταζαν
Εγώ ήμουν ευτυχής, και κανείς δεν ήταν πεθαμένος
Στο παλιό σπίτι και μέχρι τότε, υπήρχε μια παράδοση από αιώνες,
Και η χαρά όλων και η δική μου
ταίριαζαν όμορφα παρέα, σαν θρησκεία.Τότε που τα γενέθλιά μου γιόρταζαν
Εγώ είχα τη μεγάλη τύχη να μην καταλαβαίνω τίποτα,
Να είμαι έξυπνος για τους δικούς μου
Και να μην έχω τις ελπίδες που οι άλλοι είχαν για μένα.
Όταν ήρθε η ώρα να έχω ελπίδες, τότε δεν ήξερα να ελπίσω.
Όταν ήρθε η ώρα ν’ αντιμετωπίσω τη ζωή, έχασα το νόημά της.Ναι, αυτό που ήταν το προσδόκιμο για μένα,
Αυτό που ήταν της καρδιάς,
Αυτό που ήταν σχέση κοντινή,
Αυτό που ήταν για τους επαρχιώτικους χορούς,
Αυτό που ήταν για εκείνους που με αγαπούσαν
Όταν ήμουνα παιδί,
Αυτό που ήταν – α, Θεέ μου! – μόνο σήμερα ξέρω τι ήταν…
Τι απόσταση!
(Πια δεν το συναντώ…)
Τότε που τα γενέθλιά μου γιόρταζαν!Αυτό που είμαι σήμερα εγώ, είναι όπως η υγρασία στο διάδρομο,
Στο βάθος του σπιτιού,
Που τους τοίχους ποτίζει…
Αυτό που είμαι σήμερα εγώ
(Και το σπίτι αυτών που μ’ αγαπούσαν διαβρώνεται
Απ’ τα δάκρυά μου),
Αυτό που είμαι σήμερα εγώ, είναι πως πούλησαν το σπίτι
Όλοι είναι πεθαμένοι,
Εγώ είμαι μόνο ζωντανός, σαν ένα σπίρτο σβησμένο…Τότε που τα γενέθλιά μου γιόρταζαν…
Τι αγάπη! Σαν να ήμουν κάποιος εκείνον τον καιρό!
Φυσική επιθυμία της ψυχής, να βρεθώ πάλι εκεί,
Ένα ταξίδι και σωματικό και μεταφυσικό,
Με διπλή υπόσταση, του εγώ και του εμένα…
Να φάω το παρελθόν σαν το ψωμί ο πεινασμένος,
Χωρίς χρόνο για βούτυρο στα δόντια!Βλέπω τα πάντα, ακόμα μια φορά, με μια διαύγεια
Που με τυφλώνει μ’ ό,τι υπάρχει εκεί…
Στρωμένο το τραπέζι με πιο πολλά μαχαιροπίρουνα,
Τα πιάτα με τα ωραιότερα τα σχέδια, με πιο πολλά ποτήρια,
Γεμάτος ο μπουφές, με πράγματα πολλά – φρούτα, γλυκά,
Τα άλλα στη σκιά
Κάτω απ’ το κρύσταλλο – ,
Οι γριές θείες, τα ξαδέρφια διαφορετικά,
Κι όλα για μένα,
Τότε που τα γενέθλιά μου γιόρταζαν…Σταμάτα, καρδιά μου!
Μη σκέφτεσαι! Άσε τη σκέψη στο κεφάλι!
Ω Θεέ μου, Θεέ μου, Θεέ μου!
Εγώ δεν έχω σήμερα γενέθλια.
Διαρκώ.
Μέρες μαζεύονται.
Θα είμαι γέρος, όταν θα πρέπει.
Τίποτ’ άλλο.
Πώς θυμώνω που δεν έκρυψα το κλεμμένο παρελθόν
Στο πορτοφόλι!Τότε που τα γενέθλιά μου γιόρταζαν!…
13-6-1930
“Κυριακή πρωί μ’ ένα ποίημα”: Δείτε όλα τα ποιήματα εδώ.
