Η μεγάλη απόδραση των Τουπαμάρος

Μεγάλη απόδραση; Οι πιο πολλοί θα σκεφτούν συνειρμικά την ομώνυμη κλασική ταινία. Ή την «μεγάλη απόδραση των 11», όπου το Χόλιγουντ οικειοποιείται μια αληθινή ιστορία της Ντιναμό Κιέβου των σοβιετικών χρόνων, για να την παρουσιάσει ως δυτικό επίτευγμα -με τον ίδιο περίπου τρόπο που οι ιστορικοί επιχειρούν να ξαναγράψουν στις μέρες μας την ιστορία του πολέμου και της νίκης επί της ναζιστικής Γερμανίας. Ίσως πάλι κάποιοι να παράκουσαν ή κάποιο lapsus να τους οδήγησε συνειρμικά στον μαστρο-Τσάκωνα και τη «Μεγάλη Απόφραξη». Η αληθινή ζωή όμως γράφει τα καλύτερα σενάρια. Και ο δυνατός ρεαλισμός τους δεν έχει ανάγκη από μυθικά στοιχεία για να μας εντυπωσιάσει.

Η μεγαλύτερη απόδραση πολιτικών κρατούμενων στα χρονικά δεν έλαβε χώρα στις ΗΠΑ, τη γηραιά ήπειρο ή κάποια άλλη χώρα του λεγόμενου δυτικού κόσμου, αλλά στη μικρή και ταπεινή Ουρουγουάη, (γιατί κάποιες μικρές γωνιές του πλανήτη γεννούν μεγάλους ήρωες, αλλά και πολύ μεγάλα καθάρματα που συμμετέχουν στα μεγαλύτερα εγκλήματα). Εκεί 106 πολιτικοί κρατούμενοι (στη συντριπτική πλειοψηφία τους μέλη των Τουπαμάρος) και 5 ποινικοί κρατούμενοι έσκαψαν κάτω από τη μύτη των ανθρωποφυλάκων ένα μεγάλο τούνελ, καταφέρνοντας μια θεαματική απόδραση από τη φυλακή Punta Carretas -που σήμερα δεν είναι ιστορικό τοπόσημο, καθώς χτίστηκε στη θέση της ένα εμπορικό πολυκατάστημα, σε αντίθεση με τη φράση «όπου κλείνει μια φυλακή, ανοίγει ένα σχολείο» ή και αντιστρόφως.

Ο Eleuterio Fernandez Huidobro ήταν ιστορικό στέλεχος των Τουπαμάρος, από τους πρωταγωνιστές – συντελεστές του απίθανου συλλογικού εγχειρήματος -και συμπτωματικά το όνομά του παραπέμπει στην ελληνική λέξη για την ελευθερία, για τη σημειολογία του πράγματος. Το βιβλίο του «Τουπαμάρος – Απόδραση από τη φυλακή Punta Carretas» είναι η προσωπική του μαρτυρία για την προετοιμασία και την εκτέλεση του σχεδίου, που κυκλοφόρησε πρόσφατα στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ραδάμανθυς και είναι από τις πιο ενδιαφέρουσες κυκλοφορίες του τελευταίου διαστήματος. Μπορεί να διαβαστεί παράλληλα με το βιβλίο «38 αστέρια», που κυκλοφόρησε σχεδόν ταυτόχρονα, και εξιστορεί την αντίστοιχη απόδραση μελών των Τουπαμάρος από τις γυναικείες φυλακές -που είναι επίσης η μεγαλύτερη στα χρονικά. Και έτσι καλύπτεται κάπως ένα σημαντικό κενό για την ιστορία ενός εμβληματικού επαναστατικού κινήματος, που παραμένει σχετικά άγνωστη στο ευρύ ελληνικό κοινό.

Αλλά αυτό δεν είναι το μόνο πλεονέκτημα της έκδοσης.

Ο συγγραφέας περιγράφει αρχικά τις σκληρές συνθήκες της κράτησής τους, σε μια φυλακή που είχε σχεδιαστεί ως πρότυπη αλλά κατέληξε να στοιβάζει υπεράριθμους κρατούμενους στα κελιά της -πρότυπο εξάλλου για κάθε αστική εξουσία είξναι οτιδήποτε θωρακίζει την ιδιωτική της ιδιοκτησία και καταστέλλει το μαζικό λαϊκό κίνημα. Και δεν είναι τυχαίο ότι ο θεσμός των φυλακών γενικεύτηκε και καθιερώθηκε κατά τα νεότερα χρόνια. Έχει δηλαδή την ίδια ηλικία με τον καπιταλισμό και τα αστικά κράτη και δεν έχει καμία σχέση (απλή συνωνυμία) με οποιαδήποτε έννοια σωφρονισμού.

Παρόλα αυτά, η περιγραφή του Φερνάντες Ουιδόμπρο είναι μεστή από συγκίνηση και τρυφερές αναμνήσεις, γιατί γίνεται από τη σκοπιά ενός κρατούμενου που έζησε πράγματα και καταστάσεις και όχι με τη ψυχρή ματιά ενός αρχιτέκτονα. Ο συγγραφέας γνωρίζει από τα βιώματά του ότι η φυλακή είναι πρωτίστως οι άνθρωποι και όχι τα ντουβάρια της. Είναι κυρίως άτομα για τα οποία ο τοίχος της φυλακής είναι το όριο της ζωής τους και των καθημερινών τους εμπειριών, αν και αυτός ο μικρόκοσμος καθορίζεται από τάσεις και αιτίες που διαμορφώνονται έξω από αυτόν, αλλά βρίσκουν παρόλα αυτά τρόπο να διεισδύσουν από τα κάγκελα και τους τοίχους, αναπαράγοντας γενικές παθογένειες – όλος ο κόσμος τους ήταν η φυλακή, μα και όλος ο κόσμος είναι μια φυλακή σε… μεγαλογραφία.

Ο Ουιδόμπρο δίνει γλαφυρά την ιδιαίτερη ανθρωπογεωγραφία της φυλακής και τους δικούς της άγραφους κανόνες, από τους οποίους δε λείπει η ανθρωπιά και μια ιδιαίτερη αίσθηση δικαιοσύνης -συχνά όμως οι Τουπαμάρος αναγκάζονται να εισάγουν στους ποινικούς τους δικούς τους «σοσιαλιστικούς νόμους» και το όπλο της αλληλεγγύης, που είναι ό,τι πολυτιμότερο έχουν.

Επιβεβαιώνεται επίσης ένας άλλος άγραφος κανόνας, ότι δεν υπάρχει κολαστήριο και οριακή κατάσταση χωρίς ευτράπελα και χιούμορ -για να μπορέσεις να αντέξεις. Από τον ευτραφή κρατούμενο που κάνει εξαντλητική δίαιτα και αγωνιά αν θα χωράει να περάσει από το τούνελ, και τους παλιούς φυλακισμένους που εκδικούνται έναν αυστηρό ανθρωποφύλακα, αφοδεύοντας κυριολεκτικά στο σπίτι του, μέχρι την αήττητη, πηχτή βλακεία της λογοκρισίας της φυλακής, που απαγορεύει πχ ένα εγχειρίδιο της αγγλικής γλώσσας (English – Ingles), γιατί δεν επιτρέπονται τα βιβλία που της θυμίζουν τον Ένγκελς!

Στο δεύτερο μέρος, βλέπουμε την εκπόνηση του σχεδίου, τις προετοιμασίες και την εκτέλεση της απόδρασης, που περνάει από διάφορες φάσεις και 40 κύματα. Υπάρχουν πολλές τεχνικές λεπτομέρειες, όπως και κινηματογραφικές σκηνές. Αλλά το βασικό στοιχείο που αναδεικνύει η αφήγηση είναι αυτό της οργάνωσης, γιατί η απόδραση είναι ένα συλλογικό εγχείρημα που απαιτεί συντονισμένη, εντατική δουλειά, εντός και εκτός φυλακής. Οι τεχνικές γνώσεις για την κατασκευή τούνελ, η σκληρή χειρωνακτική δουλειά για τη διάνοιξή τους, η τακτική ευελιξία και η πονηρία για να ξεπεραστούν οι δυσκολίες είναι απαραίτητα συστατικά για την επιτυχία. Αλλά αυτό που είναι πραγματικά αναντικατάστατο είναι η οργάνωση, ο συλλογικός πολιτικός φορέας που θα κινήσει συντονισμένα τα νήματα, διασφαλίζοντας τα άτομα με τις σχετικές χρεώσεις, τα γειτονικά σπίτια όπου θα κατέληγε το τούνελ, τους οδηγούς και τα οχήματα για τη διαφυγή, ακόμα και τον αντιπερισπασμό με δυναμικές διαδηλώσεις την ίδια μέρα, για να απασχολήσουν τις αστυνομικές δυνάμεις. Γιατί όσες κι αν χτίζουν φυλακές (και ο κλοιός στενεύει), ο νους μας πάντα θα βρίσκει τρόπους να δραπετεύει αλλά το βασικό είναι να μη μένουμε στον συμβολισμό και να αποδρούν και οι άνθρωποι, μαζί με τις ιδέες που φέρουν.

Οι Τουπαμάρος αξιοποιούν την πείρα από προηγούμενες πετυχημένες (αλλά σαφώς λιγότερο μαζικές) αποδράσεις, ενώ πέφτουν σε ένα παλιό τούνελ που είχαν σκάψει αναρχικοί δραπέτες. Ξέρουν καλά όμως πως μετά από κάθε απόδραση θωρακίζεται καλύτερα το σύστημα της φυλακής, για να καλύψει τα κενά ασφαλείας, και ότι πληρώνουν πάντα τα σπασμένα και την εκδικητικότητα των αρχών όσοι μένουν πίσω. Συνεπώς μια από τις πιο δύσκολες αποφάσεις ήταν η επιλογή των ατόμων που θα έπαιρναν μέρος στο εγχείρημα, αφήνοντας πίσω του συντρόφους τους.

Η μικρή αυτή ιστορία έχει αίσιο τέλος, αλλά η εξέλιξη της Ιστορίας με γιώτα κεφαλαίο είναι σαφώς πιο περίπλοκη και έχει πολλούς γύρους. Οι περισσότεροι δραπέτες συλλαμβάνονται ξανά μες στους επόμενους μήνες. Η επιβολή της δικτατορίας και η άγρια καταστολή θα τσακίσουν το ένοπλο κίνημα και την οργανωτική δομή των Τουπαμάρος. Αλλά τα περισσότερα μέλη τους θα ζήσουν αρκετά για να προλάβουν την πτώση της δικτατορίας και την εκλογική νίκη του Frente Amplio (Ευρύ Μέτωπο), στο οποίο συμμετέχουν οι Τουπαμάρος. Οι παλιοί κρατούμενοι γίνονται κυβερνητικά στελέχη -ανάμεσά τους ο ίδιος ο Ουιδόμπρο, αλλά και ο μετέπειτα πρόεδρος Πέπε Μουχίκα, που έφυγε πρόσφατα από τη ζωή- δείχνοντας πως μπορεί να γυρίσει ο τροχός της ιστορίας. Ωστόσο, ο σπόρος της ήττας έρχεται μεταμφιεσμένος σε νίκη, με την αποκήρυξη της ένοπλης πάλης και του αρχικού επαναστατικού οράματος. Κι η μεγαλύτερη απόδραση πολιτικών κρατουμένων στα χρονικά έμεινε μισή και αδικαίωτη, γιατί δε συνδυάστηκε με την «απόδραση» της χώρας από τα καπιταλιστικά δεσμά, που συνεχίζουν να κρατάνε αιχμάλωτους τους λαούς, μέχρι αυτοί να συνειδητοποιήσουν τη δύναμή τους και ότι δεν έχουν να χάσουν παρά μόνο τις αλυσίδες τους.

Οι Τουπαμάρος ήταν πρακτικά ανίκητοι όσο παρέμενε αλύγιστο το φρόνημά τους. Και αυτές οι κριτικές σημειώσεις δε γίνονται ασφαλώς αφ’ υψηλού, αλλά για να αντλήσουμε κρίσιμα και χρήσιμα διδάγματα από την ηρωική τους διαδρομή -όπως οφείλουμε να κάνουμε κάθε φορά που καταπιανόμαστε με την ιστορία.

Υστερόγραφο

Ο Δημήτρης Γοδέβενος -Έλληνας εκπαιδευτικός από το Μέτσοβο, που ζει και εργάζεται εδώ και χρόνια στην Ουρουγουάη- πετυχαίνει έναν μικρό μεταφραστικό άθλο. Μένει πιστός στη ζωντάνια της αφηγηματικής ροής, την αργκό της χώρας, στον μαχόμενο πολιτικό λόγο ενός παλιού αγωνιστή – μαχητή. Το μόνο ψεγάδι που αδικεί την προσπάθειά του είναι η ελλιπής επιμέλεια, κάτι που δεν αφαιρεί τίποτα πάντως από την απόλαυση του αναγνώστη.

Μπορείτε (και επιβάλλεται) επίσης να παρακολουθήσετε το παρακάτω βίντεο, όπου ο μεταφραστής δίνει πολύ ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες για το ιστορικό πλαίσιο της εποχής.