Το Θέατρο για παιδιά και εφήβους στα Τρίκαλα του Μεσοπολέμου (1)

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

Επειδή «δεν υπάρχει αυτονόητο», όπως μας εξηγούσε ένας σοφός δάσκαλός μας, σπεύδω εξαρχής να δηλώσω ότι η εισήγησή μου δεν είναι αποτέλεσμα ενδελεχούς έρευνας, παρά μόνο περιέχει ελάχιστα στοιχεία στο θέμα που αφορά το Σχολικό και Ερασιτεχνικό Θέατρο για παιδιά και εφήβους στα Τρίκαλα του Μεσοπόλεμου, για το οποίο απαιτείται πολύχρονη ιστορική έρευνα και εμπεριστατωμένη μελέτη. Αναφέρομαι σε σχολικές και ερασιτεχνικές παραστάσεις για παιδιά και εφήβους, σε ορισμένες ερασιτεχνικές παραστάσεις όπου συμμετείχαν και έφηβοι και σε παραστάσεις του «Λαϊκού Θεάτρου Σκιών» (Καραγκιόζη) και του Κουκλοθέατρου (Ανδρείκελων). 

Η παρούσα έρευνα αντλεί πληροφορίες κυρίως από τις δύο ιστορικές εφημερίδες των Τρικάλων Θάρρος (1908-1950) με ιδιοκτήτη και διευθυντή τον Λεωνίδα  Ν. Κλειδωνόπουλο (1885-1952) (2)  και Αναγέννησις (1883-1965;), με ιδρυτή και διευθυντή αρχικά τον Ιωάν. Γ. Θεοδωρόπουλο, και στη συνέχεια τους: Γ. Κώτσιο, Γιάννη Αντ. Ιακωβάκη, Γιάννη Λίβερη κ.ά., στις οποίες εφημερίδες δημοσιεύονταν αγγελίες των παραστάσεων, ρεπορτάζ και θεατρικές κριτικές. 

Γι’ αυτές τις θεατρικές παραστάσεις, η πιο σημαντική έρευνα είναι του αείμνηστου ΦΩΤΗ ΝΙΚ. ΒΟΓΙΑΤΖΗ, του οποίου σχετική μελέτη δημοσιεύτηκε το 1985, στο περιοδικό σύγγραμμα Τρικαλινά (3) και ενμέρει της ΜΑΡΟΥΛΑ ΚΛΙΑΦΑ, κάποιες αναφορές της οποίας διάβασα στο βιβλίο της Τρίκαλα. Από τον Σεϊφουλλάχ ως τον Τσιτσάνη (στον Β΄ τόμο: 1911-1940).

Στα Τρίκαλα του Μεσοπόλεμου, όπως και σε όλες τις επαρχιακές πόλεις, τηρουμένων των αναλογιών ακόμη και σήμερα, θέατρο παρακολουθούσε περισσότερο η αστική και η μεσαία αστική τάξη και λιγότερο η εργατική τάξη και η αγροτιά. 

Αναφέρω ένα χαρακτηριστικό επεισόδιο, που διαδραματίστηκε στα Τρίκαλα του 1928, στο οποίο τονίζεται η αναγκαιότητα να πλαισιώνουν τις σχολικές επιτροπές εκπρόσωποι των αγροτών. Συνάγεται δε ότι οι συνδικαλιστές ασφαλώς και δικαιούνται να συμμετέχουν σε μια λαϊκή θεατρική παράσταση. Αντιγράφω, λοιπόν, το παρακάτω κείμενο, προφανώς γραμμένο από τον διευθυντή  της εφημερίδας: 

Εγράφη χθες ότι έπρεπε να αποκλεισθή της επί της εισόδου Επιτροπής κατά την εορτήν της Αστικής ο Πρόεδρος του Αγροτικού Συλλόγου κ. Παγκούτσος. Δεν πιστεύομεν να υποστηρίζεται τούτο σοβαρώς, εκτός εάν υπάρχουν προσωπικοί λόγοι του γράψαντος. Έχομεν την γνώμην ότι εις την Επιτροπήν έπρεπε να αντεπροσωπεύοντο όλαι αι τάξεις, προ παντός μάλιστα η αγροτική τάξις, η πλέον πολυπληθής. Η διοργανωθείσα προχθές εορτή ήτο καθαρώς λαϊκή, και ουχί απλώς αριστοκρατική, όπως θέλει να τη χαρακτηρίση ο επί της οδού Στουρνάρα ανήρ. (4)

Η κυρίαρχη αστική τάξη με συστηματικό και οργανωμένο τρόπο, κυρίως μέσα από τη δημόσια (και ιδιωτική, αργότερα) θεσμοθετημένη εκπαίδευση της νεολαίας και την αντιλαϊκή εφαρμοσμένη πολιτική της, φρόντισε να μην δώσει μόρφωση και θεατρική κουλτούρα σε ένα μεγάλο μέρος του λαού μας, αποκλείοντάς τον από την απόλαυση θεατρικών παραστάσεων και από τη μορφοπλαστική αισθητική, κοινωνική και ιδεολογική επίδραση και καλλιέργεια την οποία προσφέρει κάθε θεατρική παράσταση.

Γράφει χαρακτηριστικά, μεταξύ άλλων πολύ κολακευτικών σχολίων για μια σχολική παράσταση, ο Τίγος Σίστας: 

Οι στιγμές εκείνες ήταν αλήθεια απ’ τις λίγες εκείνες, που απολαμβάνη κανείς στη ζωή του. (5) 

Απέκλεισε από αυτή την ευεργετική επαφή με το θέατρο, κυρίως τους κατοίκους των χωριών, αλλά και μια πολυπληθέστατη μερίδα των κατοίκων των αστικών κέντρων. Το δε σχολείο, όπως θα δούμε και στη συνέχεια, την εποχή εκείνη, διοργάνωνε, σχεδόν μόνο, παραστάσεις για τη σχολική γιορτή της 25ης Μαρτίου. Η μόνη επαφή που είχαν τα φτωχά αγροτικά και εργατικά στρώματα της υπαίθρου, λιγότερο, και των αστικών κέντρων περισσότερο, ήταν με λαϊκά θεάματα, όπως το θέατρο σκιών, το κουκλοθέατρο και τις ηθογραφικές παραστάσεις με κωμειδύλλια και κυρίως στα χωριά με τις σχολικές παραστάσεις. Η επίσκεψη σημαντικών αθηναϊκών θεατρικών σχημάτων στα Τρίκαλα ήταν σπάνια και φυσικά τις θεατρικές τους παραστάσεις παρακολουθούσε συγκεκριμένο κοινό, το οποίο είχε την οικονομική δυνατότητα και τη θεατρική μόρφωση, που απαιτούνταν γι’ αυτή την καλλιτεχνική ενασχόληση. 

ΣΧΟΛΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ

Στο προαύλιο του ναού της Αγίας Επισκέψεως, πραγματοποιήθηκε σχολική γιορτή, στις 13.6.1923. Διαβάζω σχετικά σε τοπική εφημερίδα και αντιγράφω αποσπάσματα του ανώνυμου ρεπορτάζ:

Ανά την πόλιν. Ζωή και κίνησις […] Χθες είχε την σχολικήν του εορτήν στο προαύλιο της Αγίας Επισκέψεως, από το πρώτο πλήρες δημοτικό σχολείο των θηλέων, «το διευθυνόμενον υπό της Δος Αλεξ Πρίντζιου. 

Η διευθύντρια και αι λοιπαί διδασκάλισσαι Δες Αμ. Καμαλή, Βασ. Παγωνοκούλαν, Ευθυμ. Παλαμιώτου, Περσεφ. Αλεξιάδου και Αριάδνη Ζεβέκου διωργάνωσαν μίαν ωραίαν εορτήν, την οποίαν παρηκολούθησε εν ασφυκτική συρροή ο κηδευομένων τας μικράς ηλικίας ωραιόκοσμος.

Ωραία τραγουδάκια, ωραίοι μονόλογοι, διάλογοι εποίκιλαν την εορτήν.

Η χαριτωμένη μικρά δεσποινίς Ζολί του εμπόρου κ. Λευή μεταμφιεσμένη εις Τσιγκάνα απέδωκε ένα ρόλο αληθινής ηθοποιού.

Η χαριτωμένη Δανάη του οδοντοϊατρού κ. Νικήτα εις ένα διάλογον ένα κομψότατο πλασματάκι γεμάτο αγαθότητα και αφέλεια. (6) 

Στην πλατεία του Αγ. Νικολάου δόθηκε η ετήσια γιορτή, με ευκαιρία της λήξης της σχολ. χρονιάς 1922-1923, από το Δημοτ. Σχολείο Θηλέων, με διευθύντρια τη Φανή Γκαΐλα. Το πρόγραμμα περιείχε απαγγελίες, διαλόγους, μονολόγους, παραστάσεις κ.ά. Βέβαια, δεν αναφέρονται ποια θεατρικά έργα παραστάθηκαν από τους μικρούς μαθητές και τις μαθήτριες. Πρόκειται από τις σπάνιες περιπτώσεις που δίνονταν σχολικές παραστάσεις στο τέλος της σχολικής χρονιάς. (7) 

Σε ενημερωτικό άρθρο τοπικής εφημερίδας αναφέρεται ότι 

[…] όλα τα δημοτ. Σχολεία αρρένων και θηλέων διοργανώνουν σχολικάς εορτάς αι εισπράξεις των οποίων θα διατεθούν υπέρ της αεροπορικής αμύνης.» και γενικά ότι «θα απαγγελθούν ποιήματα και πατριωτικοί διάλογοι. (8)

ΑΣΤΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΘΗΛΕΩΝ ΤΡΙΚΑΛΩΝ

Αξιόλογη θα μπορούσε να χαρακτηριστεί η θεατρική δραστηριότητα της Αστικής Σχολής Θηλέων Τρικάλων, κατά τον Μεσοπόλεμο και μέχρι το 1929, οπότε αυτή η Σχολή έπαψε να λειτουργεί. 

Η δραστήρια Διευθύντρια της Αστικής Σχολής Θηλέων Τρικάλων, Ζωή Αναστασίου-Τζαμαρέλλα (Σέρρες  1871-), συνέβαλε καθοριστικά στο ανέβασμα θεατρικών παραστάσεων με μαθητές και μαθήτριες της Σχολής.

Σχεδόν κάθε σχολική χρονιά το Αστικό ανέβαζε πατριωτικές σχολικές παραστάσεις με την ευκαιρία του εορτασμού της 25ης Μαρτίου.

Ο συνεργάτης της εφ. Θάρρος, συμβολαιογράφος το επάγγελμα, ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΧΑΤΖΗΓΩΓΟΣ (1876;-1953), με το ψευδώνυμο «Γοργίας» (9), σε ένα χρονογράφημά του, σχετικό με τη σχολική γιορτή της 25ης Μαρτίου του 1927, έγραψε διθυραμβικά σχόλια για τη διευθύντρια Τζαμαρέλλα, για την καθηγήτρια Κανά και για τις μαθήτριες της Σχολής, που αφορούσαν τη θαυμάσια γιορτή τους, με λόγια έντονης πατριωτικής έξαρσης, παρόμοια με εκείνα των πανηγυρικών της ημέρας της πολιτικής ηγεσίας (νομάρχη κ.ά.), αλλά και των διευθυντών των σχολείων, τα οποία ενίοτε ήταν υπερβολικά με ιδεαλιστικές κορώνες, χωρίς να συνδέουν το παρελθόν με το παρόν, χωρίς να δίνουν ιστορικά στοιχεία που να προβληματίζουν τους μαθητές και κατά συνέπεια να τους αναπτύσσουν την κριτική σκέψη για τη σύγχρονη πραγματικότητα. 

Σ’ αυτό το χρονογράφημα γράφει ο «Γοργίας», μεταξύ άλλων, τα εξής: 

[…] Εάν η αίθουσα δεν ήταν ντυμένη με τα εθνικά χρώματα, εάν δεν ήταν στολισμένη με εικόνας των Ηρώων του 21, αυτά τα αναπληρούσαν αι Αστικιάδες με τη φέρμελη και τη φουστανέλα, με το τσιμπέρι και τας εθνικάς ενδυμασίας και με μια μεγάλη σημαία που κυμάτιζε στο χέρι ενός κοριτσιού. Νόμιζε κανείς ότι οι ελαφροί κυματισμοί της σημαίας δεν ήταν κάτι άψυχον, αλλ’ ότι ήσαν οι παλμοί ενός Έθνους, διότι το ιερόν αυτό σύμβολον έχει ως βάθρον του τις καρδιές όλων των Ελλήνων. […] (10)

Η ίδια εφημερίδα είχε «φορτίσει» με εθνικιστικό τρόπο, σύμφωνα με το αντικομμουνιστικό κλίμα της εποχής, το αναγνωστικό της κοινό με τα παρακάτω σχόλια, λίγες ημέρες πριν από τον εορτασμό: 

[…] Ο εφετεινός πανηγυρισμός της επετείου της Εθνικής εορτής θα γίνη μετά πολλής μεγαλοπρεπείας και πολύ ορθώς, είνε ανάγκη να αναζωπυρωθή το Εθνικό αίσθημα και να οιστρηλατηθή το λαϊκόν φρόνημα και ο μεγαλοπρεπής πανηγυρισμός και η έξαρση της σημασίας της Εθνικής εορτής ν’ αποτελέση το αντίρροπον των πολλαπλών αντιπατριωτικών και αντεθνικών προπαγανδών, αίτινες κατέκλυσαν επ’ εσχάτων την Ελληνικήν κοινωνίαν και τείνουν να καταστήσουν τα δηλητηριώδη σπέρματά των λίαν επικίνδυνα δια την ψυχικήν διαφθοράν ιδίως της νεολαίας […] (11). 

Η εφημερίδα δημοσιεύει, βέβαια, διάφορα παρόμοιου ιδεολογικού περιεχομένου κείμενα. (12) Το ίδιο συνέβαινε και με τη συντοπίτισσα εφημερίδα Αναγέννησις. (13)

Απαιτείται ιδιαίτερη έρευνα και μελέτη για την ιστορία των δύο αυτών ιστορικών εφημερίδων των Τρικάλων, Αναγέννησις και Θάρρος, οι οποίες πρόσφεραν πολλά στην ενημέρωση, στον κοινωνικό προβληματισμό των αναγνωστών τους, στον πολιτισμό κ.ο.κ., ακολουθώντας ασφαλώς μια ιδεολογική και πολιτική τοποθέτηση, η οποία οφείλεται να κριθεί σε κάποια σχετική μελέτη, με επιστημονικό χαρακτήρα και με βάση την Πολιτική Οικονομία, την Ιστορία και την Κοινωνιολογία, ιδιαίτερα, χωρίς να παραλείπονται και στοιχεία Φιλοσοφίας. Ο πανελλήνιας κυκλοφορίας ημερήσιος και περιοδικός τύπος, καθώς και ο επαρχιακός τύπος, επηρέαζε αναμφισβήτητα και συνέβαλε στη διαμόρφωση της πολιτικο-ιδεολογικής σκέψης των αναγνωστών, παίρνοντας σαφή πολιτικο-ιδεολογική θέση στο γίγνεσθαι της κάθε ιστορικής περιόδου, αποσιωπώντας πολλές φορές πραγματικά γεγονότα ή παραποιώντας τα, ώστε να επιχειρείται ιστορική παραχάραξη. Αυτό, βέβαια, συμβαίνει και σε ιστορικές μελέτες και σε βιβλία, ακόμη και σήμερα. Ευτυχώς υπάρχουν σοβαρές επιστημονικές μελέτες του παρελθόντος και του παρόντος, αξιόλογων ιστορικών επιστημόνων, οι οποίες αποκαθιστούν την ιστορική αλήθεια. Φυλλομετρώντας βιαστικά αρκετά φύλλα των δύο εφημερίδων διαπίστωσα ενδιαφέροντα κοινωνικο-πολιτικά ζητήματα, τα οποία είναι δυνατόν να μελετηθούν από ιστορική άποψη. Τα περισσότερα, όμως, δεν αφορούν την παρούσα μελέτη μου για το θέατρο.  

Αναφέρω μόνο ένα κλασικό παράδειγμα διώξεων μαθητών για τη συμμετοχή τους σε μια θεατρική παράσταση, της «Λέσχης των Καλλιτεχνών και Φιλοτέχνων Τρικάλων», του έργου «Το γκρέμισμα» του ΗΛΙΑ ΑΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΥ, ο οποίος υπέγραφε τα έργα του με το ψευδώνυμο «MATERIALIS» (14). Η αποβολή των ηθοποιών μαθητών είχε ως αιτία μάλλον την υπόθεση του έργου, το οποίο είχε, όπως είπαν, «ανατρεπτικό περιεχόμενο». Βέβαια, για την αποβολή των μαθητών  το σχολείο ανέφερε τη δικαιολογία ότι οι μαθητές τάχα «δεν είχαν πάρει προηγουμένως σχετική άδεια». (15)  

Από τα παρακάτω δικαιολογείται η αποβολή των μαθητών, η οποία έγινε για καθαρά ιδεολογικούς λόγους, και έτσι καταρρίπτεται η υποκριτική πρόφαση που υπάρχει στην απόφαση του σχολείου. Ο μαρξιστής κριτικός ΤΑΚΗΣ ΜΠΑΜΠΑΡΕΚΟΣ (16), διανοούμενος του Μεσοπολέμου, ερασιτέχνης ηθοποιός και ένας από τους εκδότες του περ. Σπίθα (17), έδωσε ένα διαφορετικό ιδεολογικό τόνο στην τρικαλινή δημοσιογραφία, από τις σπάνιες φορές που επιχείρησε κάποιος κάτι τέτοιο στον συντηρητικό αστικό τοπικό τύπο της εποχής. 

Είναι αξιοσημείωτο, αξιοπρόσεχτο και αρκετά εμφανές το γεγονός ότι ο ΤΑΚΗΣ ΜΠΑΜΠΑΡΕΚΟΣ γνώριζε έργα του Εργατικού Κοινωνιστικού Δράματος (18), όπως τα θεατρικά έργα των μαρξιστών λογοτεχνών και δραματουργών μας: ΔΗΜ. ΤΑΓΚΟΠΟΥΛΟΥ (1867-1926), «Οι αλυσίδες» (1907), «Ο Λυτρωμός» (1921), του ΡΗΓΑ ΓΚΟΛΦΗ (1866-1957), «Ο Γήταυρος» (1908/1921), Γ. ΣΗΜΗΡΙΩΤΗ (1879-1964), «Η Κόκκινη Πρωτομαγιά» (1921), ίσως και άλλα έργα των παραπάνω, αλλά και άλλων δραματουργών, όπως θα δούμε στο επόμενο απόσπασμα.

Έγραφε, λοιπόν, ο Τ. ΜΠΑΜΠΑΡΕΚΟΣ, μεταξύ άλλων, τα εξής: 

[…] Επειδή κι’ ο υποφαινόμενος είχα την ευτυχία να υποδύωμαι κάποιον πρωταγωνιστικό ρόλο δεν μου δόθηκε η ευκαιρία να κάνω κάποιο επιμελή παρακολούθηση απ’ το ακροατήριο ώστε νάμαι εφοδιασμένος τώρα να κάνω μια φαρδύτερη ανάλυση του έργου αυτού. Εκείνο που θα φροντίσω τώρα εδώ είναι να κάνω μερικές σημειωματικές παρατηρήσεις που τις θαρρούσα σχεδόν απαραίτητες.

Το ότι έχωμε εντελώς φτωχή πρωτοπορειακή λογοτεχνία σε πεζό λόγο και ιδιαίτερα στο θεατρικό τομέα στη χώρα μας είναι αναμφισβήτητο γεγονός. Υπάρχουν ελάχιστες προσπάθειες δημιουργίας πρωτοπορειακού προλεταριακού θεάτρου. Τέτοιες είναι του Ταγκόπουλου, του Γκόλφη, του Σημηριώτη κ.λπ. προσπάθειες που αντανακλούν καθαρό αρχεγονισμό από απόψεως περιεχομένου, σαν πρωταρχικές προσπάθειες είναι τοποθετημένα σε σοσιαλδημοκρατικές φόρμες, σε παλαιώτερες ταξικές παραδώσεις, όξω, απ’ τες σημερινές σχέσεις της καπιταλιστικής οικονομίας, που διαμορφώνει την ταξική ψυχολογία και δημιουργεί τον αγώνα για ανώτερες ανθρώπινες κατευθύνσεις.

Τέτοια προσπάθεια προσαρμογής είναι το “Γκρέμισμα” του σεβαστού μου κ. “MATERIALIS”. Ο κ. “MATERIALIS” καταβάλλει έναν τιτάνειο αγώνα να διεισδύση σ’ όλο το βάθος του κοινωνικού αυτού οργασμού, να εξετάση και να διακρίνη την αληθινή τους ταξική ψυχολογία σφυρηλατώντας την πάνω σε ανώτερα καλλιτεχνικά καλούπια. […]

Ο κ. “MATERIALIS” είναι ένας διαμορφωμένος πεια καλλιτέχνης στον εσωτερικό του άνθρωπο αναδύεται ένας (…) ποιητικός λυρισμός που αυτό δεν δίσταξε να μας το δείξη άπειρες φορές και ιδιαίτερα με το τελευταίο του έργο (κι’ αυτό το λέω με κάθε επιφύλαξη γιατί δεν μου λείπουν οι προσδοκίες μου από τη ραφιναρισμένη του ικανότητα) είναι το σκόνταμα που κάνει στη δημιουργία των τύπων. Αντί ο κ. “MATERIALIS” να φροντίση να ζωντανέψη το σύγχρονο προλεταριακό τύπο, να του αποδώση την καινούργια πνοή που απαιτεί το πρωτοπορειακό θέατρο, και που ακριβώς σήμερα φροντίζουμε να το δημιουργήσουμε, να το διαμορφώσουμε σε μια αληθινή μελλοντική κοινωνική ανύψωση καταφεύγει τις περισσότερες φορές στην παληά κλασική φόρμα των τύπων και κάπου-κάπου σε εντελώς Μολιέριους τύπους (Κασίδας) που το θαρρώ ολότελα άστοχο μια και αυτούς τους ζωντάνεψαν αθάνατοι δημιουργοί καλλιτέχνες.

Είναι καταφανές ότι τις παραπάνω αντιλήψεις μας τις διαπνέει ο παλμός μιας αληθινής πίστης και αγνής επιθυμίας για την ανάταση της καινούργιας τέχνης. Τον σεβαστό μου κ. “MATERIALIS” τον περιβάλλω με τη μεγαλύτερή μου εχτίμηση  και σεβασμό, γιατί αγωνίζεται σαν αληθινός ήρωας σε μια ζωντανή προσπάθεια, μοχθώντας να οργώση τον ανύπαρκτο δρόμο της καινούργιας τέχνης που μια ομαδικώτερη κοινωνική προσπάθεια θα διαγράψη την πλατύτατη λεωφόρο ενός αληθινού πανανθρώπινου πολιτισμού.

Γενικά μου είναι ολότελα αδύνατο να κρύψω ότι το “Γκρέμισμα” είναι μια γενναιώτατη προσπάθεια για τη δημιουργία Λογοτεχνίας στη χώρα μας που τη θωπέβει η συγκίνηση των αγωνιώδικων στιγμών της ανώμαλης κοινωνικής πορείας. Το προσέγκισμα στην καταλυτική κοινωνική στροφή απ’ το δραματικό σταυροδρόμι της Ιστορίας για την αμεσώτατη προσεχή ανθρώπινη κοσμογωνία. Είναι ένα γερό αγκωνάρι στα θεμέλια του μελλοντικού πρωτοπορειακού μας θεάτρου. (19)

Ο νεαρός τότε τρικαλινός ποιητής ΝΙΚΟΣ Δ. ΠΑΠΠΑΣ (1906-1997) –ο οποίος απ’ ό,τι φαίνεται διένυε την  περίοδο, κατά την οποία δεν ήταν ακόμη μαρξιστής– δημοσίευσε θεατρική κριτική σε τοπική εφημερίδα και έγραψε μεταξύ άλλων τα εξής: 

[…] Πρέπει απ’ την αρχή να ομολογηθή και άσχετα από κάθε βασική ή λεπτομερειακή επιφύλαξη έργου ή παραστάσεως, πως η προψεσινή κοσμοπλημμυρισμένη παράστασις υπήρξε  μια πετριά ανηλεής στο τέλμα της πνευματικής μας ζωής. Η Λέσχη έδειξε τελευταία κάποια ζωή. Ας κινηθή, με την ένδειξη μάλιστα τόσης υποστηρίξεως που τυχαίνει απ’ τον κόσμο. […] Αλλά το “Γκρέμισμα” έχει κι’ αρκετά προσόντα. Είναι γραμμένο με διάθεση. Έχει ζωή στα πρόσωπά του, τόνο στην έκφρασή του. Οι ήρωές του μπορεί να μην υπάρχουν έτσι δυστυχισμένοι κι’ έτσι ευχαριστημένοι απ’ τη ζωή, αλλά έχουν μια αληθοφάνεια μια γραμμούλα αληθινή ζωή. […] 

Τι μας λέει το όλο έργο; Ότι οι πλούσιοι εκμεταλλεύονται τους φτωχούς μα στο τέλος κι’ αυτό το πληρώνουν ή θα το πληρώσουν…. Ε, καλά δεν το ξέρουμε αυτό; […]

Θεωρώ ότι η θεατρική κριτική του Παππά ήταν αυστηρή, αλλά αρκετά δίκαιη και πλούσια. Την αυστηρότητα που άσκησε ιδιαίτερα στον δραματουργό, αλλά και στο θεατρικό κείμενο, συνειδητοποίησε και ο ίδιος γράφοντας σχεδόν απολογητικά τα εξής:

 […] Ομιλώ ειλικρινά, με θάρρος, γιατί ο Ματεριάλης είναι φίλος μου, είναι από τους πιο συμπαθητικούς ανθρώπους που γνωρίζω. Και θα ήθελα να τον ενισχύσω με την ταπεινή μου γνώμη να ενδυναμώση τα προσόντα, να προσέξη τας δυνάμεις που τις έχει σίγουρα, για να ετοιμάσει αληθινά έργα. […] Κι’ αν φάνηκα πιο επάνω με το αυστηρό προσωπείο του κριτικού τώκαμα από ειλικρινή διάθεσι να τονώσω έναν αγαπητό φίλο όπως ο Ματεριάλης που του αξίζει κάθε συγχαρητήριος λόγος. […]

Η συντηρητική ιδεολογική κατάσταση, η οποία επικρατούσε, εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων, στα Τρίκαλα του Μεσοπόλεμου, συνεχίστηκε από πολιτικής, κοινωνικής, εκπαιδευτικής και δημοσιογραφικής σκοπιάς και εντάθηκε στα Τρίκαλα κατά την περίοδο της φασιστικής Δικτατορίας Μεταξά (1936-1940), όπου οι φασιστικές οργανώσεις της Δικτατορίας Μεταξά, ήτοι η Εθνική Οργάνωση Νεολαίας (Ε.Ο.Ν.)  (20) με τους φαλαγγίτες και τις φαλαγγίτισσες, τους σκαπανείς και τις σκαπάνισσες, πέρα από ένα πλήθος εθνικιστικών σπουδαιοφανών εκδηλώσεών τους, ανέβαζαν και ορισμένες θεατρικές παραστάσεις.

Στη συνέχεια, αναφέρομαι σ’ ένα θεατρικό μονόλογο του Θεοδοσίου Π. ΛΑΣΚΑΡΗ (21), «Τι είμαι;», που  διασκεύασε η Τζαμαρέλλα και ο οποίος δημοσιεύτηκε ολόκληρος σε τοπική εφημερίδα. 

Τον θεατρικό μονόλογο απέδωσε η ταλαντούχος μαθήτρια Βούλα Βλιτσάκη, η οποία για κάποια χρόνια διέπρεψε στο σχολικό θέατρο και στην οπερέτα σε παραστάσεις που δόθηκαν στα Τρίκαλα, στον Βόλο κ.ά.

Ενώ το κείμενο δεν έχει καμία πολιτική χροιά, παρά ταύτα αποκτά τέτοια, παραδόξως, στις τελευταίες σειρές του μονολόγου:

Διαβάζω: (σ.σ. μετά από το τράβηγμα των μαλλιών του κοριτσιού από τη μαμζέλ, με αιτία τις τηγανίτες που βρήκε σ’ ένα ντουλάπι και τις έφαγε κρυφά):

 […] Βάζω εγώ τις φωνές […]  –  ισότης, δικαιοσύνη […] δικαιώματα, κάνα δυο ονόματα: Ρωσσία, Τρότσκι, Λενίν, ούτε κ’ εγώ θυμούμαι. Και… κόκκαλο η μαμζέλ. Αρπάζει το κλειδί, με περιφρονεί και τρέπεται εις άτακτον φυγή. 

Τώρα καταλάβατε τι είμαι;

Είμαι απλούστατα νέο φρούτο.

Είμαι μπολ-σε-βί-κα. […]  (22)

Εικάζω πως η πρωταγωνίστρια, αγανακτισμένη από τη βία που ασκήθηκε πάνω της από τη μαμζέλ και για να γλιτώσει από τα χέρια της κατέφυγε σε φιλοσοβιετικές εκφράσεις, αφού εκείνη την εποχή ο Κομμουνισμός ήταν το φόβητρο του λαού και ιδιαίτερα στην επαρχία, όπως διαπιστώνουμε και στα δημοσιογραφικά ρεπορτάζ των τρικαλινών εφημερίδων. Δεν γνωρίζω τις τυχόν εξηγήσεις που θα έδωσε η διευθύντρια στην αστυνομία, αν της ζητήθηκαν, βέβαια. Υποθέτω ότι κάποιοι «πρόθυμοι» θα κατέδωσαν στην ασφάλεια το περιεχόμενο του μονολόγου,  κυρίως των τελευταίων σειρών του, το οποίο φυσικά δεν θα το είχαν οι ίδιοι εντελώς κατανοήσει…

Κατά τη σχολική γιορτή της 25ης Μαρτίου 1928 η Αστική Σχολή παρουσίασε μεταξύ άλλων το μονόπρακτο «Μαγεμένος βοσκός». Το ρεπορτάζ της εφημερίδας αναλώθηκε κυρίως στο ότι δημιουργήθηκαν προβλήματα με τις θέσεις των επισήμων –και αυτό συνέβαινε και σε άλλες σχολικές γιορτές της Αστικής, λόγω του ότι το πλήθος των θεατρόφιλων και των γονιών ήταν μεγάλο και δεν επαρκούσε να το καλύψει το θέατρο «Πανελλήνιο»–. Το πλήθος «ορμούσε» στον χώρο και καταλάμβανε και τις πρώτες σειρές που προορίζονταν για τους επισήμους. Ο δε δήμαρχος αποχώρησε πριν από την έναρξη της παράστασης, αφού δεν υπήρχε πλέον θέση γι’ αυτόν. 

Για τις θέσεις υπήρχαν ανακοινώσεις της Σχολικής Επιτροπής, με τις οποίες καθόριζαν πού ακριβώς θα καθίσουν οι αρχές του τόπου και πού αυτοί που είχαν προμηθευτεί εισιτήρια διαφόρων χρωμάτων και ανάλογων χρηματικών αξιών:

Η αίθουσα του Πανελληνίου (23) θα ανοίξη την 4 ½ μ.μ. ώραν.

Παρακαλούνται όπως προσέλθωσιν εγκαίρως και καταλάβωσι τας υπό των κοσμητόρων κ.κ. Ζαρδαβά, Βήκα, Βάχου, Κακκάβα, Πατσιώρα υποδεικνυομένας θέσεις, οι μεν κάτοχοι των λευκών εισιτηρίων από της 3. σειράς μέχρι της 11. οι δε κάτοχοι μπλε εισιτηρίων από της 12 σειράς μέχρι της τελευταίας, αι δύο πρώται σειραί ωρίσθησαν δια τας αρχάς. (24)

Με τον δε Μητροπολίτη δημιουργήθηκε μεγάλη αναταραχή…, για το ίδιο θέμα. (25)  

Βέβαια, οι παραπάνω κανόνες της Σχολικής Επιτροπής δεν τηρούνταν, με αποτέλεσμα τις παρεξηγήσεις, τις επιστολές στον τοπικό τύπο ορισμένων που διαμαρτύρονταν έντονα και σχολίαζαν δυσμενώς την οργάνωση της εκδήλωσης… Αντιγράφω απόσπασμα της επιστολής του ΣΠΥΡ. ΜΕΝΤΑΥΛΟΥ, προέδρου της Ενώσεως των δημ (σ.σ. δημοσίων) υπαλλήλων και επιθεωρητή Δημοτ. Σχολείων:

[…] την κεκανονισμένην ώραν μετέβησαν αι αρχαί, δηλ. οι προϊστάμενοι των δημοσίων υπηρεσιών οι εκπροσωπούντες το Κράτος εν Τρικκάλοις και τοις εδηλώθη ότι δεν υπάρχουν δι’ αυτούς θέσεις, ηναγκάσθησαν δ’ ως εκ τούτου ν’ αποχωρήσουν της εορτής. 

Είναι αληθές ότι ουδείς εζήτησε διάκρισιν θέσεως εγώ δ’ ο ίδιος, παρά την ουχί άσχετον προς την Σχολήν ιδιότητά μου επί δύο έτη δεν κατόρθωσα να παρευρεθώ εις εορτήν της Αστικής Σχολής, διότι δεν υπήρχε θέσις, χωρίς να παραπονεθώ εναντίον ουδενός. 

Εφ’ όσον όμως εδηλώθη υπό της αρμοδίας επιτροπής ότι θα φυλαχθούν θέσεις δια τας Αρχάς, ήτο ζήτημα στοιχειώδους αβρότητος δι’ αυτήν και την Διεύθυνσιν του σχολείου να δοθούν αι θέσεις εις τους δικαιουμένους να καταλάβουν αυτάς.

Εάν, εν τούτοις, η Σχολική επιτροπή και Διεύθυνσις δεν γνωρίζουν ή έχουν παρανοήσει ποιοι υπάλληλοι εκπροσωπούν το Κράτος τόσο το χειρότερον δι’ αυτούς. […] (26)

Τα δημοσιεύματα γι’ αυτές τις «αταξίες», συνεχίστηκαν και κατά τις επόμενες ημέρες και αξίζει να διαβαστούν όλες οι επιστολές που δημοσιεύτηκαν στον τοπικό τύπο, δηλώνοντας τις απόψεις των συμμετεχόντων σε αυτήν την «αλληλογραφία», αλλά και το «κλίμα» της εποχής που επικρατούσε στην τοπική κοινότητα των Τρικάλων. (27)

Στις 25 Μαρτίου 1927 δόθηκε παράσταση ενός «Φαντασμαγορικού Ειδυλλίου» της ΑΡΣΙΝΟΗΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ (1853-1943), (28) σε σκηνοθεσία της Διευθύντριας Τζαμαρέλλα.

Μεγάλο θέμα δημιουργήθηκε από την εφ. Θάρρος με το ειρωνικό και δεικτικό σχόλιό της, με τίτλο «Ο Κοσμήτωρ», 

[…] Θα μας επιτραπή να ερωτήσωμεν την Σχολικήν Επιτροπήν του Αστικού Σχολείου, εάν δεν πρόκειται περί τυπογραφικού λάθους, δια τίνα λόγον περιελήφθη ως κοσμήτωρ της Σχολικής εορτής της Αστικής Σχολής και ο Παγκούτσος; Δι’ έλλειψιν άλλου ειδικωτέρου ή και να παρασκευασθή η τάξις και εις την εορτήν αυτήν, όπως όλαι αι … εορταί αι υπό του Παγκούτσου παρασκευαζόμεναι; Οποιοσδήποτε όμως και αν είναι ο λόγος δεν έχομεν παρά να συγχαρώμεν την Σχολικήν επιτροπήν του Αστικού Σχολείου δια τας αντιλήψεις και προόδους της. Τα συγχαρητήριά μας και τας ευχάς μας δια τα και “εις ανώτερα”[…] (29)

επειδή η Σχολική Επιτροπή του Αστικού Σχολείου συμπεριέλαβε ως κοσμήτορα της Σχολικής Εορτής τον Απόστολο Παγκούτσο, πρόεδρο του Αγροτικού Συλλόγου Τρικάλων. Εκπρόσωπος της Σχολικής Επιτροπής απάντησε σε τοπική εφημερίδα ότι δικαιολογείται η «συμμετοχή του ανδρός ως εκπροσώπου των λαϊκών τάξεων, διότι η εορτή είχε λαϊκόν χαρακτήρα.» Και κλείνει η εφημερίδα μ’ ένα ειρωνικό σχόλιό της ως εξής: «ο Παγκούτσος λαμβάνει τώρα και νέον βάπτισμα. Από κομμουνιστής έγεινε αγροτικός, τώρα δε και Λαϊκός.» (30) Πρόκειται για τον αγρότη Απόστολο Παγκούτσο (1891-1968), μετέπειτα βουλευτή Τρικάλων με το Λαϊκό και Αγροτικό Κόμμα Ελλάδος και την Ένωση Κέντρου και Υπουργού Γεωργίας στην Κυβέρνηση Στέφ. Στεφανόπουλου. 

Θ’ αναφερθώ εν συντομία σε μια πρωτότυπη θεατρική δραστηριότητα, ίσως σε πανελλήνιο επίπεδο, η οποία παρουσιάστηκε στη σχολική γιορτή της 25ης Μαρτίου 1928. Εκτός από το ανέβασμα, από το Αστικό, της παράστασης της διδακτικής κωμωδίας του ΓΡ. ΞΕΝΟΠΟΥΛΟΥ (1867-1951), «Τέσσαρες μπουρνέλλες» και του μονόλογου «Το τηλέφωνο» του ΠΕΤΡΟΥ ΧΑΡΗ (1902-1998), σε σκηνοθεσία της διευθύντριας Τζαμαρέλλα και της καθηγήτριας Λουκάκου, διεξήχθηκε ένα παιχνίδι μεταξύ σκηνής και πλατείας. Οι μικροί ηθοποιοί παρίσταναν κάποιες βουβές θεατρικές εικόνες (ταμπλό βιβάν) ή και με κινήσεις (παντομίμα) και η «Σφίγξ» (η ταλαντούχος μαθήτρια Βούλα Βλιτσάκη) καλούσε το κοινό να μαντέψει τι ακριβώς εννοούσαν… Γράφει ο ανώνυμος δημοσιογράφος της εφ. Θάρρος, ίσως ο συντάκτης της θεατρικής κριτικής να ήταν ο ίδιος ο διευθυντής της εφημερίδας, Λεωνίδας Ν. Κλειδωνόπουλος: 

[…] Η πολυχαριτωμένη Δ)νίς Β. Βλιτσάκη, ένα τρισχαριτωμένο δεσποινίδιον ήτο ντυμένη Σφίγξ και… μας περιέπαιζε όλους, βλέπουσα αφ’ υψηλού, αφ’ ενός βράχου. Έκαμε την εισαγωγήν και μας είπε ότι θα εμφανισθούν διάφοροι εικόνες ζώσαι παριστάνουσαι αινίγματα, παροιμίας, αρχαία γνωμικά, και επίθετα Τρικαλινών, των οποίων το κοινόν να ανεύρη τας λύσεις. […] (31)

 Αναφέρω ορισμένα από αυτά: «Συν Αθηνά και χείρα κίνει», «Ή μικρός παντρέψου ή μικρός καλογερέψου», «Άλλα λέει η θεια μου κι άλλα ακούν τ’ αυτιά μου», «Όπου λαλούν πολλοί κοκκόροι αργεί να ξημερώσει» κ.ά. Οι εικόνες δε με χιουμοριστική διάθεση αναφέρονταν σε γνωστά πρόσωπα και προσωπικότητες των Τρικάλων, όπως οι Βαμβακάς, Ζουρνατζής, Κλειδωνάς, Κλειδωνόπουλος, Καράς, Καραλής κ.ά. 

ΜΕΙΚΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΤΡΙΚΑΛΩΝ

Επίσης, θεατρική δραστηριότητα παρουσίασε και το Μεικτό Γυμνάσιο Τρικάλων κατά την περίοδο του Μεσοπόλεμου, μέχρι το 1939, με θεατρόφιλους και φιλόπονους καθηγητές, όπως ήταν γ.π. ο Γιώργος Φ. Κακκάβας (φιλόλογος), ο Βασ. Βήκας (32) (φιλόλογος), ο Ξεν. Βλάχος (καθηγητής), ο Μπομπός  (γυμνασιάρχης), ο Γιάννης Φαρόπουλος (καθηγητής), η Βαφειάδου (καθηγήτρια ωδικής), ο Β. Βούλγαρης (καθηγητής), ο Τιμοθέου (ζωγράφος), ο Π. Μεταλληνός (καθηγητής μουσικής) κ.ά.

Θεατρική παράσταση από τον Όμιλο μαθητών και μαθητριών του Γυμνασίου δόθηκε το 1927, πριν από την επέτειο της 25ης Μαρτίου, του έργου των ΚΟΡΜΟΝ και ΓΚΡΑΝΓΚΕ ΕΪΓΚΕΝ, «Ο γέρω Μαρτέν», διδακτικό δράμα σε τρεις πράξεις, γραμμένο το 1903 (σε μετάφραση του Δημοσθένη Κ. Αλεξιάδη), σε σκηνοθεσία του καθηγητή Γιώργου Φ. Κακκάβα. 

Είναι έκδηλη η πενία που μάστιζε την ελληνική οικονομία εκείνης της περιόδου, ενώ αντιθέτως δεν υπήρχε οικονομικό πρόβλημα στην αστική τάξη, που και στην επαρχία πιεζόταν από φτωχούς, από ανέργους και από γονείς μαθητών και δημοδιδασκάλους για να εισφέρει τον οβολόν της, για την επιβίωση του αγροτικού και εργατικού τρικαλινού πληθυσμού και για την κάλυψη ζωτικών αναγκών της τοπικής εκπαίδευσης (με εκδηλώσεις (33), εράνους (34) κ.ο.κ.)

Αν και δεν είχε ακόμη ξεσπάσει διεθνώς, αλλά και στη χώρα μας η μεγάλη καπιταλιστική οικονομική κρίση (1929-1933), η εγχώρια οικονομική κατάσταση ήταν προβληματική, με συνέπεια τα σχολεία ν’ αναγκάζονται να βάζουν εισιτήρια στις σχολικές εκδηλώσεις τους για την ενίσχυση των ταμείων τους. 

Υπάρχουν αρκετά σχόλια στον τοπικό τύπο όσον αφορά την οικονομική ενίσχυση των σχολείων από τα εισιτήρια των σχολικών θεατρικών παραστάσεων (35). Γράφει, μεταξύ άλλων, ο «Γοργίας» στο χρονογράφημά του, με τίτλο «Η σημασία της εορτής του Αστικού»: 

[…] Έπρεπε οι μικρές μαθήτριες να συνεισφέρουν τες μικρές των δυνάμεις για να ενισχύσουν το ταμείον του σχολείου των, όχι όμως από τους πόρους της πολιτείας που διέρχεται οικονομικήν κρίσιν αλλ’ από τον οβολόν των συμπολιτών μας. 

Η κοινωνία μας δεν αρνήθηκε την μικράν αλλά για έναν πολύν σκοπόν προοριζομένην συνδρομή της. Γι’ αυτό πολύ προ της ωρισμένης ώρας όλες οι οικογένειες, πλούσιες και φτωχές, ευγενείς και άσημες, έσπευσαν στη γιορτή. […] (36). 

Στις 25 Μαρτίου 1929, δόθηκε στο «Πανελλήνιον» παράσταση του πατριωτικού κωμειδύλλιου του ΣΠ. ΠΕΡΕΣΙΑΔΟΥ (1854-1918), «Εσμέ η Τουρκοπούλα» από μαθήτριες και μαθητές του Γυμνασίου, σε σκηνοθεσία του καθηγητή Γιώργου Φ. Κακκάβα. (37) 

Γράφει ο ΦΩΤΗΣ ΝΙΚ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ:

[…] Στις 14.4.1929. “Το οικογενειακό βραβείο”, σχολική οπερέτα, στο “Πανελλήνιο”. Το πρόγραμμα συμπλήρωνε μικρή κωμωδία του Ξενόπουλου. (38)  

Στις 26 Μαρτίου 1930, στην «ευρείαν αίθουσα του “Πανελληνίου”» δόθηκε παράσταση από το Γυμνάσιο του «θαυμασίου δράματος» του ΓΟΥΣΤΑΥΟΥ ΜΕΡΖΑΝ, «Όποιος πονάει πονιέται», «διασκευασθέν καταλλήλως υπό του καθηγητού κ. Βήκα», ο οποίος προφανώς σκηνοθέτησε την παράσταση. Σκηνικά έκαναν οι καθηγητές Β. Βούλγαρης και Τιμοθέου (ζωγράφος) και τη μουσική επένδυση ο καθηγητής Μουσικής, Π. Μεταλληνός. (39)

Ο ποιητής ΝΙΚΟΣ ΠΑΠΠΑΣ, δημοσίευσε μια αυστηρή κριτική για την παράσταση, η οποία είχε αντιφάσεις, διότι από τη μια έγραφε ότι 

[…] Καμμιά μαθητική παράσταση δεν παρουσίασε κάτι το ζουμερό και το αισθητικώς ευχάριστο. Όλες, από τον καιρό που εμείς κατείχαμε τα θρανία ως τη χθεσινή ήταν όμοια πρόχειρη, μ’ όλες τις δυνατές αναλογίες […] Και οι καθιερωμένες (σ.σ. από το Γυμνάσιο) μαθητικές παραστάσεις δεν έκαμαν ούτε ένα βήμα.[…] Αλλά τι αποκαρδίωση! Παρασταθήκαμε στο ίδιο κοινό και συνηθισμένο θέαμα των προηγουμένων χρόνων κι’ ίσως-ίσως φύγαμε με χειρότερην εντύπωση που αφίνει κάποια προσπάθεια αποτυχημένη […] 

Επίσης, για την επιλογή του έργου από τον καθηγητή Βασίλη Βήκα και για τη διασκευή που έκανε ο ίδιος έγραψε επικριτικά σχόλια. Κι όμως, παρακάτω έγραφε τα εξής επαινετικά: 

[…] Οι μαθηταί στους ρόλους των έκαμαν ό,τι μπορούσαν. Και πρέπει να ομολογηθή ότι το έργο γενικά παίχτηκε με πολλήν επιτυχία. […]» (40) (sic). Το παίξιμο δε των μαθητών και μαθητριών σχολίασε με τα καλύτερα λόγια. 

Ενώ, ο ΑΓΓΕΛΟΣ ΤΡΙΚ στο δημοσίευμά του «Γυμνασιόπαιδες», εκφράστηκε με λόγια θετικά για την ίδια παράσταση (41): «[…] Με μια πρόχειρη και βιαστική διδασκαλία θεατρικού έργου, βγήκαν στη σκηνή κι’ έπαιξαν σαν τέλειοι καλλιτέχνες. […]» 

Την επόμενη μέρα ο ΑΓΓΕΛΟΣ ΤΡΙΚ δημοσίευσε κείμενό του (42), όπου αποδεικνύει με επιχειρήματα το προοδευτικό πνεύμα του καθηγητή Βασ. Βήκα, την παιδαγωγική του πρωτοποριακή δραστηριότητα, την κοινωνική του ευαισθησία, θέλοντας να τον υποστηρίξει ως εκπαιδευτικό και ως άνθρωπο, ως έμμεση απάντηση στο παραπάνω αναφερόμενο δημοσίευμα της 26.3.1930, του Νίκου Α. Παππά.  

Ο δε ΔΑΝΤΙΟΣ ΚΛΕΙΝΟΣ δημοσίευσε μία πρωτότυπη «κριτική» για την ίδια παράσταση, που ο ίδιος δεν παρακολούθησε, αλλά έμαθε για αυτή από τη συζήτηση θεατρόφιλων θαμώνων στο καφενείο (43). 

Ο Νίκος Α. Παππάς απάντησε με μια σύντομη επιστολή του προς την ίδια εφημερίδα, με αμυντικό ύφος, αλλά και με δεικτικά σχόλια (44)

Ο Α. ΠΥΡΝΑΣ κλείνει τον κύκλο των δημοσιευμάτων στην ίδια εφημερίδα με υποστηρικτικά σχόλια στο έργο του καθηγητή Βασ. Βήκα. (45)

Εις την αίθουσα του «Πανελληνίου», στις 25 Μαρτίου 1931 η ΣΤ΄ τάξη του Γυμνασίου ανέβασε παράσταση του δραματικού/αγροτικού ειδυλλίου του ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΜΕΛΙΣΣΙΩΤΗ (1854-1904), «Χάυδω η Λυγερή» (1894), σε σκηνοθεσία του καθηγητή Ξεν. Βάχου. (46)

Ο ΘΑΝΟΣ ΒΛΑΧΟΣ στην κριτική του σχολίασε την παράσταση ως εξής: «το έργο αποδόθηκε με μέτρια επιτυχία αν και η προσπάθεια των μαθητών ήταν πολύ μεγάλη.». Ο κριτικός θεάτρου αναφέρεται στο παίξιμο των ηθοποιών, οι οποίοι, κατά τη γνώμη του, άλλοι απέδωσαν μέτρια και άλλοι καλύτερα τους ρόλους που τους ανέθεσε ο σκηνοθέτης της παράστασης, Ξένος Βάχος. Αντιγράφω ένα μεγάλο μέρος από αυτή την αξιόλογη θεατρική κριτική, στην οποία ο κριτικός αποτυπώνει αναλυτικά τη γνώμη του για το παίξιμο του κάθε παιδιού, συγχαίρει όλους τους ηθοποιούς, ακόμη και αυτούς που απέδωσαν μέτρια τον ρόλο τους, τους οποίους μάλιστα δικαιολογεί με επιχειρήματα:: 

[…] Συνολικά μπορούμε προκαταβολικώς να πούμε πως το έργο αποδόθηκε με μέτρια επιτυχία αν και η προσπάθεια των μαθητών ήταν πολύ μεγάλη.

Αρκετά μεγάλη ήτο η προσπάθεια της Χάιδως (Έλλη Φίτσιου) η οποία είχε μεν πολλή καλή εμφάνιση λυγερής κοπέλλας, που συγκέντρωνε τόσα και τόσα προσόντα για το ανέβασμά της στη σκηνή, εξυπνάδα, χάρι, ψυχραιμία, ευχέρεια λόγου, ωραίες κινήσεις, αρκετά συμπαθητική, πλην όμως δεν απέδωσε κάτι αντάξιο με τα μεγάλα της προσόντα. Ίσως, ίσως διότι δεν της εταίριαζε ο ρόλος της αγροτικής, αλλά της κοσμικής, της κοσμογυρισμένης που θα μπορούσε με εξαιρετική επιτυχία να τον απέδιδε. […] Ο Θύμιος (Θεόδ. Τρίγκας), απέδωκε καλά τον ρόλο του αν πρόκειται να κρίνη κανείς με την επιβεβλημένη επιείκια. Αλλά η Χρυσάφω (Σεβαστή Αγγελή), παρά το μικροσκοπικό ανάστημά της και το μικρό της ηλικίας της, απέδωκε με αρκετή δεξιοτεχνία και χάρι τον ρόλο της, τον άγγελο της σεβαστής μητέρας, αν και θα μπορούσε να πη κανένας πως δεν εταίριαζε καθόλου ο ρόλος αυτός, αλλά της τσιγκάνας που θα τον απέδιδε πολύ επιτυχημένα, με την τσιγκάνικη ομορφιά της. […]

Ο Ανδρέας, πατέρας του Νάκου (Χρ. Δ. Καταφυγιώτης), μέτρια απέδωκε τον ρόλο του αν και κατέβαλε μεγάλη προσπάθεια, ίσως γιατί εχρειάζετο καλλίτερη δεξιοτεχνία και μεγαλύτερη εξάσκησι. Νάκος (Αχιλλεύς Χ. Κέλλας). Η κορμοστασιά του και η λεβεντιά του, ίσως εταίριαζε πολύ με το αγροτικό και βουνήσιο περιβάλλον που δημιουργούσαν τα κάπως επιτυχημένα σκηνικά. […] Ο Πάνος, εξάδελφος του Νάκου (Ορ. Μελισάκης), ο Γιώργος ποιμήν του πατέρα της Χάιδως (Νικ. Αντωνίου) και ο Κώστας, ποιμήν του Ανδρέα (Γεώρ. Πρωτόπαπας) απέδωσαν με πολύ φυσικότητα τους ρόλους των. Μάλιστα ο Ορ. Μελισάκης παρουσίασε κάποια επιτυχία στο παίξιμο του φλάουτου, αν και το τραγούδι απέτυχε συνολικά, διότι παρουσίασε πολλές ασυμφωνίες. Η Γιώργαινα, θεία του Νάκου (δις Λούλα Κουράντου) και ο Θωμάς, θείος του Νάκου (Χρ. Ηλ. Καταφυγιώτης), απέδωσαν πολύ επιτυχημένα τους ρόλους των, και με πολλή δεξιοτεχνία μάλιστα μπορεί να πη κανένας και για τους δύο, πως είχαν και οι δύο αρκετή συναίσθησι των ρόλων τους στο έργο. […]

Μ’ όλα που με την ανάλυση δείχνονται ξεκάθαρα ότι οι μαθηταί κατέβαλλον πολύ μεγάλη προσπάθεια για την επιτυχία του έργου, εν τούτοις, όπως και στην αρχή εσημειώσαμε, το έργον αποδόθηκε με μέτρια επιτυχία. Και τούτο, γιατί δεν κατεβλήθη η προσήκουσα μέριμνα για την εκλογή των προσώπων προς απόδοσιν των ρόλων των και την πληρεστέραν εξάσκησίν των.     

Δικαιολογείται άραγε μία τέτοια αποτυχία στην ευγενική προσπάθεια του Γυμνασίου μας, όταν τούτο διευθύνεται από τους κ.κ. Κακκάβαν, τον κ. Λάιον, κ. Παπαγεωργίου, κ. Τσιγκουράκον κ.λπ. γνωστούς δια τα καλλιτεχνικά των αισθήματα; (47)

Κατά την παραπάνω θεατρική παράσταση του Γυμνασίου δημιουργήθηκε πρόβλημα μετά από κάποιες αποφάσεις και από τις ανάλογες ενέργειες της Αστυνομίας Τρικάλων, τις οποίες σχολίασε δεικτικά τοπική εφημερίδα:

Κατά την χθεσινήν παράστασιν των μαθητών εις το «Πανελλήνιον» παρετηρήθη ότι η χωρ)κή είχε κλειδώσει την θύραν της εισόδου, απαγορεύουσα την είσοδον εις πάντας. Εις ερώτησιν του Διευθυντού μας (σ.σ. του Σ. Κώτσιου) διατί εκλείσθη η θύρα και διατί δεν επιτρέπεται η είσοδος εις πολίτας εφωδιασμένους με εισιτήρια, απήντησεν ότι έχει διαταγήν του κ. Διοικητού. Ούτω ηναγκάσθησαν πολλοί να απέλθουν, ενώ ηδύναντο να εισέλθουν και ίσταντο όρθιοι, πράγμα το οποίον συνέβη αργότερον τη υποδείξει του Διευθυντού μας. Φρονούμεν ότι τοιαύται διαταγαί οσάκις δίδονται πρέπει να αφίνουν και κάποια πρωτοβουλίαν εις τα όργανα. Και τούτο δια να μην επέρχωνται παρεξηγήσεις. (48)

Αντιλαμβάνεται ο αναγνώστης ότι ο διευθυντής της εφημερίδας έκανε υποδείξεις, μάλλον «σύστασιν» (όπως επιγράφεται το σχόλιο της εφημερίδας) στον διευθυντή της τοπικής Διοικήσεως Χωροφυλακής, όπως νόμιζε εσφαλμένα ότι εκεί ανήκαν οι παρευρεθέντες ένστολοι, ενώ εκείνοι ανήκαν στο Αστυνομικό Τμήμα της πόλης. Είναι αξιοπερίεργο το γεγονός ότι ένας διευθυντής εφημερίδας και συγχρόνως δημοσιογράφος δεν μπορούσε να  ξεχωρίσει τους χωροφύλακες από τους αστυνομικούς, γ.π. από το χρώμα της στολής και από άλλα διακριτικά στοιχεία της…! 

Την ίδια ή την επόμενη ημέρα το Αστυνομικό Τμήμα αντέδρασε. Παίρνοντας υπόψη του ο Σ. Κώτσιος το έγγραφο της Αστυνομίας δημοσιεύτηκε νέο άρθρο στην εφημερίδα του:

Εν σχέσει με τα ληφθέντα χθες υπό της Αστυνομίας μέτρα ασφαλείας εν τω θεάτρω «Πανελλήνιον», περί ων έγραψε χθες η «Αναγέννησις», το ενταύθα αστυνομικόν τμήμα μάς παρεκάλεσε να διευκρινίσωμεν ότι ο Διοικητής του τμήματος  και ουχί ο κ. Διοικητής της διοικήσεως χωρ)κής Τρικκάλων απηγόρευσε την είσοδον των καθυστερουμένων εις την ασφυκτικώς πληρωθείσαν αίθουσαν, ενδιαφερόμενος δια την ασφάλειαν και υγείαν των πολιτών, και την εφαρμογήν των Νόμων, καθόσον ο αριθμός των εισελθόντων θεατών είχεν υπερβή τον καθωρισμένον υπό της αρμοδίας επιτροπής.

Εάν ήδη συνέβη ώστε τινές εφωδιασμένοι δι’ εισιτηρίων να μη εύρωσι θέσιν ούτε εν τω διαδρόμω να παραμείνωσιν όρθιοι, η λεπτομέρεια αύτη εκφεύγει της αρμοδιότητος και της ευθύνης της αστυνομικής αρχής.

Όλα καλά και άγια, πλην όμως μετά την απαγόρευσιν και κατόπιν υποδείξεως άλλοθεν εισήλθον 15 και πλέον άτομα εις την αίθουσαν και εχώρησαν, ενώ άλλα τοιαύτα είχαν αποχωρήσει πλέον.

Επί τη ευκαιρία ταύτη δέον να επιστηθή η προσοχή των οργάνων της Αστυνομίας εις το να γνωρίζουν την ταυτότητα του καθ’ ενός ατόμου. (49) (Φυσικά, ο συντάκτης με την τελευταία φράση του, εννοεί ότι καλό θα ήταν οι αστυνομικοί να γνωρίζουν τις αρχές της πόλης και του νομού, ώστε να μην χρειαστεί στο μέλλον να τους κλείνουν έξω από δημόσια θεάματα και εκδηλώσεις…) 

Σύντομη αναφορά και σχολιασμός έγινε σε τοπική εφημερίδα για τη θεατρική παράσταση, που ανέβασε το Γυμνάσιο στις 26.3.1933: 

[…] Με πολλήν επιτυχίαν εδόθη χθες η παράστασις του ενταύθα Γυμνασίου με το έργον του Σπ. Περεσιάδου “Ο χορός του Ζαλόγγου”. Εις τους θεατάς έκαμεν εντύπωσιν η ευχέρεια, η ικανότης και το μπρίο με το οποίον υπεδύοντο οι μαθηταί και μαθήτριαι τους ρόλους των.[…] (50)

Άλλη τοπική εφημερίδα δημοσίευσε θεατρική κριτική για την ίδια παράσταση:

Με εξαιρετικήν επιτυχίαν επαίχθη χθες από της σκηνής του «Πανελληνίου» το δράμα του Σ. Περεσιάδου «Ο χορός του Ζαλόγγου» υπό ερασιτεχνών μαθητριών και μαθητών του γυμνασίου μας, υπέρ του σχολικού ταμείου αυτών.

Την παράστασιν παρηκολούθησε πλήθος κόσμου το οποιον επλήρωσε την αίθουσαν πολύ προ της ενάρξεως της παραστάσεως.

Αι λαβούσαι μέρος εις τον χορόν μαθήτριαι και μαθηταί έπαιξαν τους ρόλους των πολύ καλά και αξίζει κάθε έπαινος τόσον εις αυτούς όσον και εις τους διδάξαντας.

Πολύ επιτυχημένα έπαιξε το μέρος της η δις Παπαδημητρίου καταχειροκροτηθείσα. Πολύ φυσική στο ρόλο τής γρηάς Σύρμως η Βέτα Παπαζαχαρίου. Η δις Σταμουλάκη ως Ρόδω συνεκίνησε τους θεατάς με την προσοχή και η δις Μπόμπορα ως Κρίνω, με τις προσπάθειές της ικανοποίησε το κοινόν.

Από τους μαθητάς ο Α. Σούγας έδειξε πως έχει μέσα του και το ταλέντο που δεν θάταν άσχημα να το πρόσεχε, αλλά και ο Πρωτοπαπάς τον πλησίαζε. Και οι άλλοι αρκετά καλά έπαιξαν.

Πολύ καλή η εμφάνισις των αποτελουσών τον χορόν δες Λεβή, Μάντζαρη, Μουχτάρη, Τσουρέκη, Πάντζιου, Τριανταφύλλου και Παπαβασιλείου αι οποίαι και αρκετά συνετέλεσαν εις την όλην επιτυχίαν της παραστάσεως. (51) 

 Σημαντικό είναι το κείμενο του Ν.Δ. Παππά, από παιδαγωγική άποψη, η οποία άπτεται και θεμάτων θεατρικής αγωγής. Είναι βέβαιο ότι ο τρικαλινός μαρξιστής ποιητής και ενγένει διανοούμενος είχε υπόψη του τους γλωσσικούς αγώνες για την επικράτηση της δημοτικής γλώσσας και της Εκπαιδευτικής Μεταρρύθμισης ιδιαίτερα του Εκπαιδευτικού Ομίλου (Ε.Ο.), για τα «Μαρασλειακά» και τις διώξεις εκπαιδευτικών (Ρόζας Ιμβριώτη, Μιχ. Παπαμαύρου, Κ. Βάρναλη κ.ά.) για τη διάσπασή του Ε.Ο. (1927) κ.ο.κ. και φυσικά για τη δράση των πρωτεργατών παιδαγωγών: Δημ. Γληνού, Κώστα Σωτηρίου, Ρόζας και Γιάννη Ιμβριώτη, Αλέξ. Δελμούζου, Μιχ. Παπαμαύρου κ.λπ. 

Στο κείμενό του, από το οποίο αντιγράφω ελάχιστα αποσπάσματα, είναι εμφανής ο επηρεασμός του νεαρού  ΝΙΚΟΥ Δ. ΠΑΠΠΑ, για τον προοδευτικό ρόλο του μεταρρυθμιστή εκπαιδευτικού σε όλα τα επίπεδα της διδασκαλίας και της σχολικής ζωής, ακόμη και στο θέατρο, αλλά και στο περιεχόμενο των σχολικών γιορτών. Εξάρει δε το έργο του νέου διευθυντή του Γυμνασίου Τρικάλων, Μπομπού, όπως θα δούμε παρακάτω:

Από το πληκτικό ισόγειον, το κατηφές φρούριον των εφηβικών μας χαρών, από το Γυμνάσιον φτάνει στα ρουθούνια των τελευταίον καιρό, ένα ασύνηθες άρωμα. Το ανανεωμένο προσωπικό του, με τη διεύθυνση ενός νέου Γυμνασιάρχου, του κ. Μπομ(πού), που μας στέλλει εγκάρδιες χειρονομίες για τη συνεργασία του Σχολείου με την πνευματικότητα και την κοινωνία. […] Δεν είναι δασκάλοι όσοι μας παίρνουν τα παιδιά μας, τ’ αδέρφια, τους συγγενείς και μας τα παραχώνουν στα ανυπόφορα χειραγωγικά της σχολαστικότητος. Δεν είναι δασκάλοι όσοι νομίζουν το παιδί υποταχτικό των, άλαλο δοχείο των νεκρών των θεωριών. Οι δασκάλοι, οι πραγματικοί δασκάλοι πέταξαν πια τα ράσα του παπαγαλισμού. Πήραν βαθειές ανάσες από τη νέα ατμόσφαιρα της ζωής κι’ έκαμαν τα πλεμόνια τους από πάστα πολιτισμού και υγείας. 

Το Γυμνάσιό μας έδωσε δύο σημεία ζωής που δικαιολογούν κάθε ευαρέσκειά μας. Το πρώτο με την προ μηνός περίπου παράσταση στο «Πανελλήνιο». Αυτό, δυστυχώς, δεν το παρακολούθησα, γιατί η ζόρικη στάση ενός καθηγητού, κ. Παπαδοπούλου, όπως μου είπαν, με ανάγκασε να φύγω απ’ την είσοδο αμέσως. Είχα ιδεί όμως στο πρόγραμμα να παραμερίζεται η Γκόλφω κι’ ο φλύαρος Βαλαωρίτης για χάρη του Παλαμά, του Παπαντωνίου και του ποιητικού αριστουργήματος η «Θυσία του Αβραάμ» που έπαιξε εις το Εθνικό Θέατρο και δίδαξε πολλές φορές ο Φ. Πολίτης στην επαγγελματική σχολή. […] Ο κ. Μπομπός ας προχωρήση όσο μπορεί πιο μακρυά. Ό,τι έμαθε στην δουλειά του, ό,τι είδε στην Ευρώπη, στο σχολείο, στην κοινωνία ας ζητήση να του δώση νεύρα να του φυσήξη πνοή. Υπάρχουν και εδώ άνθρωποι που τον παρακολουθούν που θα τον ενισχύσουν, που θα κάμουν κραυγές επικροτήσεως τους ψίθυρους των αηδών εμποδίων. (52)  

  Ο ΦΩΤΗΣ ΝΙΚ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ, μας πληροφορεί τα εξής:

25.3.1936. «Ρήγας Φεραίος», δράμα του ΑΡ. ΠΡΟΒΕΛΕΓΓΙΟΥ. Επίσης,  το «Φιλική Εταιρεία», δράμα κατά διασκευή του καθηγητή Ι. Φαρόπουλου από το έργο του Σπ. Βασιλειάδη «Αλέξανδρος Υψηλάντης». Διδασκαλία Γιάννη Φαρόπουλου, σκηνικά Βάσου Ραυτόπουλου. […] Βοήθησε στη διδασκαλία του έργου ο Γιώργος Κακκάβας. […] (53)

Κατά τη σχολική εορτή της 25ης Μαρτίου, το 1937, ανέβηκαν δύο παραστάσεις πατριωτικών έργων στον περίβολο του άλλοτε Γυμναστηρίου, όπως γράφει τοπική εφημερίδα (54), ενώ, «εις τον περίβολον του θερινού κινηματογράφου “Τιτάνια”» (55), ανέβηκε από μαθητές και μαθήτριες του Γυμνασίου το πατριωτικό μονόπρακτο  δράμα του Βασ. Ρώτα (1889-1977), «Να ζη το Μεσολόγγι» (1927) (56), με σκηνοθεσία Γιώργου Φ. Κακκάβα, και το  πατριωτικό δράμα «Ζήτω το Σουλιωτόπουλο», από μαθητές και μαθήτριες του 3ου Δημοτικού Σχολείου Τρικάλων.

Αντιγράφω δύο αποσπάσματα από τοπική εφημερίδα:

Την 4ην μ.μ. εις τον περίβολον του θερινού Κινηματογράφου «Τιτάνια» εδόθη σχολική εορτή υπό των μαθητών του γυμνασίου και των Δημοτικών σχολείων. […]Επαίχθη κατ’ αρχήν υπό μαθητών του 3ου Δημοτικού σχολείου με αρκετήν επιτυχίαν το μονόπρακτο δράμα «Ζήτω το Σουλιωτόπουλο». […] Εν συνεχεία επαίχθη υπό μαθητών και μαθητριών του γυμνασίου το πατριωτικόν δράμα του Β. Ρώτα «Να ζη το Μεσολόγγι» […] Οι υποδυθέντες με αρκετήν επιτυχίαν τους ρόλους του δράματος μαθηταί είναι οι εξής: Βλαχοπούλου Άρτεμις, Μπαρατσοπούλου Χριστίνα, Χρόνη Μελπ., Μαλλιοπούλου Ντίνα, Θωμοπούλου Μερόπη, Θωμοπούλου Περσεφόνη, Παλάντζας Αθ., Κουτσιονάσος, Μιαρίτης Β., Διβάνης Στ., Αστρίτης Παύλος και οι μικροί μαθηταί και μαθήτριαι Καλοτύχου, Κακάβα, Παπασωτηρίου Γεωργία και Μαρία, Τσιγκαρίδας Ν., Τσαγκάδας Γ., Λεβής Σολομών, Νίκας Αναστ., Ξάνθος Β., Γιοτζής Ν., Μπαλοδήμος Ι και Πατσιάς. […] (57)  

[…] Κατά την δοθείσαν εις τον περίβολον της «Τιτάνιας», σχολική εορτήν παρετηρήθη κάποια αταξία, η οποία ασφαλώς ηδύνατο να προληφθή. Αποτέλεσμα της αταξίας αυτής υπήρξε να καταληφθή ο χώρος, ο οποίος προωρίζετο δια τους επισήμους από οιονδήποτε άλλον βέβαια εκτός από τους επισήμους. Επίσης, λόγω της επικρατούσης αταξίας, τα ποιήματα και τα δράματα ηκούοντο εις πολύ περιωρισμένη ακτίνα. Εάν δεν προελαμβάνοντο τα σημειωθέντα άτοπα, οι εντυπώσεις εκ της εορτής θα ήσαν περισσότερον ικανοποιητικαί.

Από τυπογραφική αβλεψία παρελήφθη χθες να αναγραφή το όνομα του μικρού Αρβανιτάκη, ο οποίος έλαβε μέρος εις το υπό των μαθητών του 3ου Δημοτ. Σχολείου παιχθέν δράμα «Ζήτω το Σουλιωτόπουλο. Αξίζει να γραφή γιατί και αυτός έπαιξε το μέρος του με επιτυχία

Επίσης θα ήτο παράλειψις αν δεν εσημειώνετο ότι η διδασκαλία του δράματος «Να ζη το Μεσολόγγι» που επαίχθη με τόσην επιτυχίαν από τους ερμηνεύσαντας τους ρόλους μαθητάς και μαθητρίας του γυμνασίου, εγένετο από τον υποδιευθυντήν του Γυμνασίου κ. Κακάβαν. (58) 

Κατά τη σχολική εορτή της 25ης Μαρτίου, το 1939, οι μαθητές ανέβασαν στο «ΡΕΞ» τη θεατρική παράσταση του έμμετρου πατριωτικού έργου του ΣΠΥΡΙΔΩΝΑ ΠΕΡΕΣΙΑΔΟΥ, «Ο χορός του Ζαλόγγου. Εθνική τραγωδία εις πράξεις τέσσαρας». (59)

Τοπική εφημερίδα των Τρικάλων δημοσίευσε ένα σύντομο ανώνυμο σχόλιο: 

Θα ήτο παράληψις αν δεν εσημειώναμεν την συμβολήν εις την επιτυχίαν της προχθεσινής μαθητικής παραστάσεως του μαθητού Παπαγιάννη ο οποίος υπεδύθη τον ρόλον του προδότου Μπίλλιου με πραγματικήν ηθοποιίαν και τέχνην απαράμιλλον.

Αλλά και η δις Μαρίνα Λεβή πρέπει να πάρη πολλά συγχαρητήρια για την επιτυχημένη απαγγελία του “Χορού του Ζαλόγγου”, που χάθηκε κάπως μέσ’ τα παρατεταμένα χειροκροτήματα των θεατών. (60)

Παράσταση του ίδιου έργου ανέβηκε, πάλι με μαθητές του Γυμνασίου, έξι χρόνια αργότερα πάλι στο «ΡΕΞ» (61), σε σκηνοθεσία της καθηγήτριας Μουσικής Βαφειάδου και με σκηνογραφία της καθηγήτριας των Τεχνικών Κατίνας Κάρτσωνα. 

Ο δημοσιογράφος της εφ. Θάρρος, με το ψευδώνυμο «ΑΣΗΜ.», δημοσίευσε για την παράσταση μια εμπεριστατωμένη θεατρική κριτική. Αντιγράφω αποσπάσματα του κειμένου του: 

[…] Κάπως παληό και δίχως πλοκή το έργο. Καλή η εκτέλεσι από τους μαθητάς. Ικανοποιημένο έμεινε το κοινό, που το παρακολούθησε… Όλα καλά. Αλλά, κάτι παραπάνω από καλό, υπήρξε η αποκάλυψι τριών πραγματικών ταλέντων, που αποστομώνει εκείνους που υποστηρίζουν ότι τίποτα δεν μπορεί να γίνη στα Τρίκκαλα, καμμιά, καλλιτεχνική κίνησι, επειδή μας λείπουν τα στοιχεία.

Άπειροι από σκηνικά ζητήματα ήταν οι προχθεσινοί ηθοποιοί. Κι’ αναλογίζομαι τις θυσίες, επάνω στις οποίες εστήριξαν την προσπάθειά τους. […] Ο ρόλος του θεατρικού έργου… Φαντάζομαι ότι κοπίασαν για να τον μάθουν. Αν σφάλλω στο συμπέρασμά μου, τόσο το καλύτερο γι’ αυτούς. Μεγαλώνει η αξία τους, παρουσιάζεται πειο μεστό, και πειο πλούσιο το ταλέντο τους. 

Και δίχως να παραβλέψω τη φιλότιμη προσπάθεια όλων των μαθητών, που λάβανε μέρος στο «Χορό του Ζαλόγγου», σημειώνω ιδιαιτέρως την καταπληκτική επιτυχία των κοριτσιών. Η ζυγαριά κλείνει υπέρ αυτών, στη σύγκρισι με την επιτυχία των ομοφύλων μου μαθητών. Άμεμπτος δίχως κανένα ψεγάδι, τέλειο, κι’ εντελώς απροσδόκητο υπήρξε το παίξιμο της δνίδος Μαργαρίτη. Καθάρια και ζωντανή η απαγγελία της, χωρίς κανένα ίχνος τρακ ή παρουσίασί της, μετρημένες οι κινήσεις της, φυσικώτατο κι’ ευγενικό το ξεδίπλωμα του ρόλου της. Κατάπληκτο έμεινε το ακροατήριο από την εμφάνισίν της. Και τολμώ να σημειώσω ότι την επιτυχία της θα τη ζήλευαν πολλές απόφοιτες ωδείων και δραματικών σχολών. Δεν κάνω καμμιά συγκατάβασι στις κρίσεις μου. Απ’ όποια μεριά κι’ αν εξήτασα το παίξιμό της, με τον φακό της μεγαλητέρας αυστηρότητος, στο ίδιο συμπέρασμα κατέληξα…

Το ίδιο θα σημείωνα και για τη δνίδα Βλαχοπούλου αν η σκηνική της εμφάνισι δεν εσκιάζετο από μερικά συννεφάκια, ασήμαντα όμως. Αλλά η λαμπρότης ωρισμένων στιγμών  εξουδετερώνει όλα τα μικροσφάλματά της. Ηρωικός ο λόγος της, ελευθέρα η κίνησί της, αιθρία η άρθρωσί της. Στο ίδιο ύψος στάθηκε  κι’ ο κ. Ηρ. Παππάς. Αλλά, συνεσταλμένος και ντροπαλός για το ρόλο του «Δράκου». […] 

Δεν θα παραλείψωμε όμως, να εκφράσωμε και τον θαυμασμό μας προς την καθηγήτρια Δα Βαφειάδου που καθωδήγησε την όλη προετοιμασία της προχθεσινής εορτής και δεν θα διστάσω να ρίξω την ιδέα της ιδρύσεως ενός θεατρικού ομίλου, που θα μπορέση να εμφανισθή και σε άλλες θεσσαλικές πόλεις. Το υλικό υπάρχει και μάλιστα σε πολύ καλή ποιότητα. […] (62)

ΕΡΑΣΙΤΕΧΝΙΚΕΣ ΛΑΪΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΕΣ, ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ ΚΑΙ ΕΦΗΒΟΥΣ

Κατά τον Μεσοπόλεμο (1922-1939) στα Τρίκαλα λειτουργούσαν, εκτός από τους σχολικούς θιάσους, και ερασιτεχνικοί θίασοι: του Συνδέσμου «Διάπλασις των νέων», του «Συλλόγου Εβραίων-Ισραηλιτών», της «Λέσχης Καλλιτεχνών και Φιλοτέχνων», του «Καλλιτεχνικού Ομίλου», του Θιάσου «ΑΠΟΛΛΩΝ» κ.ά.

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ «ΔΙΑΠΛΑΣΙΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΡΙΚΚΑΛΩΝ»

Διαβάζω σε τοπική εφημερίδα, μεταξύ άλλων, τα εξής:

[…] συνδέσμου υπό την επωνυμίαν «Διάπλασις των νέων Τρικκάλων». Σκοπός του συνδέσμου είναι η σωματική, πνευματική και ηθική ανάπτυξις των νέων, ο οποίος θα επιδιωχθή δια της συστάσεως ομάδων αναλόγων αίτινες συνεστήθησαν και ώρισαν και τους αρχηγούς των και είναι […] η δραματική με αρχηγόν τον κ. Χ. Φλούλην […]

Γενομένων χθες αρχαιρεσιών του Συνδέσμου εξελέγησαν Πρόεδρος ο κ. Τάσος Κογιάννης, Γεν. Γραμματεύς ο. κ. Τάσος Βογιατζής, Ταμίας ο κ. Λ. Μπεκόπουλος και σύμβουλοι οι κ. Ελευθεριάδης, Μαλικιώσης, Φλούλης και Παπαϊωάννου. […] (63)

Η ΙΣΡΑΗΛΙΝΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΤΡΙΚΑΛΩΝ

Η Εβραίικη/Ισραηλινή Κοινότητα των Τρικάλων ήταν εύρωστη και ως εκ τούτου δραστηριοποιήθηκε ενμέρει και στον τομέα του Θεάτρου. Έχουμε υπόψη μας μερικές παραστάσεις που ανέβηκαν στα Τρίκαλα από το 1916 και κατά τον Μεσοπόλεμο με κοινωνικό περιεχόμενο, «υπό ερασιτεχνών δ)νίδων και νέων της Ισραηλινής Κοινότητος», τις οποίες παρακολούθησαν ασφαλώς και έφηβοι θεατές. 

Το 1929 ανέβασαν στη Λέσχη του Αχιλλέα Πουζιού «ΝΕΟΝ ΚΕΝΤΡΟΝ» (64) τη φιλανθρωπική  παράσταση του έργου «Οι Κατατρεγμένοι», του οποίου ο συγγραφέας δεν αναγράφεται στα δημοσιευμένα δημοσιογραφικά ρεπορτάζ. Υποθέτουμε ότι πρόκειται για την παράσταση του Β΄ Μέρους, «Οι Κατατρεγμένοι», του έργου του ΕΥΓΕΝΙΟΥ Ο ’ΝΙΛ, «Το πένθος ταιριάζει στην Ηλέκτρα» (65) (1928), του οποίου η υπόθεση αναφέρεται στον Εμφύλιο Πόλεμο που συγκλόνισε την Αμερική (1861-1865). 

Σκηνοθέτις της ενλόγω παράστασης, μάλλον, ήταν «η μορφωμένη δ)νίς Ντόρα Μπαχάρ ήτις κάμνει πάντοτε ντόρον με τας λαμπράς επιτυχίας της.»

Δυστυχώς πολλά μέλη των τρικαλινών θεατρικών θιάσων των Εβραίων/Ισραηλιτών δολοφονήθηκαν από τους ναζί κατά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο. (66)

«ΛΕΣΧΗ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΩΝ ΚΑΙ ΦΙΛΟΤΕΧΝΩΝ ΤΡΙΚΚΑΛΩΝ» (1931-1934) (67)

Στο «Πανελλήνιον» στις 18 Δεκ. 1932 (όπως ανάφερα και προηγουμένως) δόθηκε παράσταση από τη «Λέσχη Καλλιτεχνών και Φιλοτέχνων Τρικκάλων» του έργου «Το γκρέμισμα», του οποίου δραματουργός ήταν ο «MATERIALIS» (ψευδώνυμο του Προέδρου αυτής της Λέσχης, Ηλία Αριστόπουλου).

Τα Χριστούγεννα του 1934, ανέβηκε η παράσταση του έργου «Η μικρούλα Βαρβαρέσου. Κωμωδία», στα πλαίσια της εκδήλωσης «Χριστουγεννιάτικο δέντρο», με σκηνοθετικές οδηγίες του Νίκου Δ. Παππά. 

 «ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟΣ ΟΜΙΛΟΣ ΤΡΙΚΚΑΛΩΝ» (1936) (68)

Ο «Καλλιτεχνικός Όμιλος Τρικκάλων» ιδρύθηκε το 1936, από νέους με «πρωταρχικό στόχο τη διοργάνωση θεατρικών ερασιτεχνικών παραστάσεων και την επιδίωξη μιας σεβαστής καλλιτεχνικής κίνησης στα Τρίκαλα» (69) Το Διοικητικό Συμβούλιο είχε ως πρόεδρο τον Ν. Γιαννούλη και γραμματέα τον Αγαμ. Τσουρέκη. 

Ο «Καλλιτεχνικός Όμιλος» έδωσε μία και μοναδική παράσταση, στις 6.6.1936, του έργου του άγγλου δραματουργού Ρ.Δ. Σέριφ (70), «Το τέλος του ταξιδιού. Αντιπολεμικό δράμα», με σκηνοθεσία του διπλωματούχου  δραματικής σχολής, καθηγητή Ιωάν. Φαρόπουλου, ο οποίος υπηρετούσε στα Τρίκαλα και είχε σκηνοθετήσει μερικές σχολικές παραστάσεις.

Γράφει ο ΦΩΤΗΣ ΝΙΚ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ: 

[…] Ο νέος σύλλογος ξεκίνησε, όπως και οι προηγούμενοι, με θόρυβο και παντοειδείς τυμπανοκρουσίες. Αναγγέλθηκε και η παράσταση του πρώτου έργου τους: «Το τέλος του ταξιδιού», αντιπολεμικό δράμα του Άγγλου Σέριφ. Η διδασκαλία του έργου ανατέθηκε στον διπλωματούχο της δραματικής σχολής καθηγητή Γιάννη Φαρόπουλο, που υπηρετούσε τότε στην πόλη, και είχε ανεβάσει μερικά σχολικά έργα, Με μεγάλο ενθουσιασμό οι ερασιτέχνες ηθοποιοί αρχίζουν τις πρόβες τουβ έργου, και ο χρονογράφος Βελερεφόντης προφανώς σημειώνει ότι «οι πρωτοπόροι στρατιώτες –του Καλλιτεχνικού Ομίλου– με τη δύναμη των οπλιτών του Ταμερλάνου ετοιμάζουν τα σύνεργα της καταστροφής να μπούνε βίαια μέσα στο σκοτεινό Βαρούσι της πνευματικής μας καθυστέρησης, να γκρεμίσουν τα παμπάλαια τούρκικα ντουβάρια, σύμβολα του μεσαίωνα και της αμάθειας […]» (71). Πριν ακόμη δοθεί η παράσταση, τους προσκαλούν και στη γειτονική Καρδίτσα. «Είναι πια ζήτημα τιμής για την πόλη μας» –συνεχίζει ο Βελερεφόντης–  «να μην βγούμε ντροπιασμένοι μπροστά στους γείτονές μας Καρδιτσιώτες…», «Προχθές τα μεσάνυχτα» –γράφει σ’ άλλο χρονογράφημα ο Βελερεφόντης– όταν η μεγάλη πλατεία ήταν παντέρημη, φάνηκαν ξαφνικά από μία άκρη της πέντε με μια μεγάλη σκάλα στα χέρια τους. Ω διάβολε… διαρρήχτες! Κι έχουν τόσο αποθρασυνθή ώστε να περνούν άφοβα μέσα από την πλατεία! Οι πέντε με τη σκάλα σταματήσαν κάπου στην πλατεία κι άρχισαν να κρεμούν μια ρεκλάμα. Διάβασα ένα «Τέλος του ταξιδιού», Cheriff. Μα τι διάολο θέλει να πει αυτό! Cheriff, μυστήριο! Μα οι πέντε που κρεμούσαν τη ρεκλάμα, κρατούσαν ζηλότυπα το μυστικό, παρίσταναν τον μυστηριώδη… (72)

Ο Φώτης Νικ. Βογιατζής συνέχισε να προσφέρει στους αναγνώστες του και άλλες πληροφορίες για την ίδια παράσταση (73), τις οποίες δεν μπόρεσα να βρω στο αρχείο εφημερίδων της Βιβλιοθήκης της Βουλής, αφού απουσιάζουν τα φύλλα του α΄ εξαμήνου του 1936.

ΘΙΑΣΟΣ «ΑΠΟΛΛΩΝ» ΤΡΙΚΑΛΩΝ

Θεατρική παράσταση δόθηκε στον κινηματογράφο «Αχίλλειον» του Γυμναστηρίου από τον μαθητικό φιλολογικό θίασο «Απόλλων», με το έργο «Το τέλος της αγάπης». (74)

Ο παραπάνω θίασος «Απόλλων» θα ανεβάσει και άλλη παράσταση στον ίδιο κινηματογράφο «Αχίλλειον» του αστυνομικού  έργου «Η μυστηριώδης αράχνη» με 7 πράξεις. (75) 

ΘΕΑΤΡΟ ΣΚΙΩΝ ΣΤΑ ΤΡΙΚΑΛΑ

Το Θέατρο Σκιών (Καραγκιόζης) και το Κουκλοθέατρο (Ανδρείκελα), όπως είναι γνωστό, ανήκουν στις παραστατικές τέχνες που απευθύνονται και σε παιδιά, αλλά και σε εφήβους και ενήλικες, αφού αποτελούν υποσύνολο του λαϊκού θεάτρου. Αναφέρω μερικές από τις παραστάσεις που δόθηκαν στα Τρίκαλα, τις οποίες αναμφισβήτητα παρακολούθησαν παιδιά και έφηβοι.

Στον ημερήσιο τύπο των Τρικάλων και κυρίως στις ιστορικές εφημερίδες Θάρρος και Αναγέννησις διαβάζω για παραστάσεις του Καραγκιόζη, όπου περιπλανώμενοι καραγκιοζοπαίχτες έδιναν περιστασιακά σε ανοιχτούς χώρους, όπως ο «αμίμητος» Αλέξανδρος, που έδωσε παράσταση με το έργο «Ο βασιλεύς Κυδώνιος και η καταδίκη της Σταφυλής» (ίσως έργο του Αλέξανδρου, εμπνευσμένο από λαϊκά παραμύθια), στις 19 Ιουνίου του 1927 στον περίβολο του «Εθνικού» των Τρικάλων, και ο «δαιμόνιος» Τζικάρ στο εξοχικό καφενείο πρώην Σοντζάρμα, την ίδια βραδιά, στην Καλαμπάκα, με τα έργα «Οι αιμοβόροι λήσταρχοι Τσεκουρέοι» και «Η αποκεφάλισις του Σουλεϊμάν πασά» (ίσως έργα του Τζικάρ, με ιστορικό θέμα). (76)

Παραστάσεις Θεάτρου Σκιών έδινε κατά καιρούς στα Τρίκαλα και ο περίφημος Καραγκιοζοπαίχτης από τη Λαμία, ο Ανδρέας Αγιομαυρίτης.

ΘΙΑΣΟΣ ΑΝΔΡΕΙΚΕΛΩΝ ΣΤΑ ΤΡΙΚΑΛΑ

Κατά τη δεκαετία του 1920 υπήρξε παρακμή των  ανδρείκελων σε όλη την  Ελλάδα. Τα ανδρείκελα είναι κούκλες από ξύλο ή από κερί, ντυμένες με ύφασμα χωρίς πόδια, φοριούνται ως γάντι και το κεφάλι και τα χέρια τους κινούνται με τα τρία δάκτυλα του κουκλοπαίχτη/εμψυχωτή. Κατά την αποκριάτικη περίοδο υπήρξε εξαφάνιση του είδους. (77) Όπως, είναι γνωστό το κουκλοθέατρο και τα διάφορα είδη του, διεθνώς, αλλά και στη χώρα μας, απευθύνονταν θεματολογικά κυρίως σε ενήλικες θεατές, αλλά αποτέλεσαν λαϊκό θεατρικό δρώμενο, όπως άλλωστε και ο Καραγκιόζης. Απευθύνονταν μεν σε ενήλικες, αλλά το παρακολουθούσε όλη η οικογένεια, ασφαλώς και τα παιδιά. 

Στα Τρίκαλα ήρθε και ανέβασε παράσταση σε καφενείο κοντά στον σιδηροδρομικό σταθμό ένας θίασος ανδρείκελων, με κουκλοπαίχτη/ανδρεικελοπαίχτη και συγχρόνως θιασάρχη, τον «Παληοκαφενέ», προφανώς χρησιμοποιούσε ψευδώνυμο, ο οποίος ανέβασε την παράσταση της τρίπρακτης κωμωδίας «Η μονομαχία των τριών εραστών», ήτοι του Παληοκαφενέ, του Καρούμπα και του Γουμάρα. (78)

Ο ΘΙΑΣΟΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΕΙΟΥ ΛΑΜΙΑΣ ΣΤΑ ΤΡΙΚΑΛΑ (1929)

Οι μαθητές και οι μαθήτριες του τριτάξιου Διδασκαλείου Λαμίας, με την ευκαιρία εκδρομής που πραγματοποίησαν στα Μετέωρα, έδωσαν θεατρική παράσταση στο «Πανελλήνιον» (15.5.1929) του δράματος του Σοφοκλή, «Ηλέκτρα», σε μετάφραση του λογοτέχνη Μάρκου Αυγέρη (1984-1973). Τον θίασο συνόδευαν ο διευθυντής του Διδασκαλείου Λαμίας Παιδαγωγός Μιχ. Παπαμαύρος (1890-1962) (79) και άλλοι καθηγητές του Διδασκαλείου. (80)

ΘΕΑΤΡΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ ΜΕΤΑΞΑ (1936-1940)

Κατά τη Δικτατορία Μεταξά υπάρχουν ορισμένες παραστάσεις της φασιστικής «Ε.Ο.Ν.» («Εθνικής Οργάνωσης Νέων»), όπως γ.π. αυτή που ανέβηκε στη Θεόπετρα Τρικάλων με το έργο του Σπ. Περεσιάδη «Σκλάβα», στις 25 Μαρτίου 1939, σε σκηνοθεσία του διευθυντή του Δημ. Σχολείου Θεόπετρας και διοικητή του Τμήματος Ε.Ο.Ν., Κων/νου Παπαγεωργίου και της δασκάλας Στέλας Δεσποτοπούλου.

Ο συνεργάτης τοπικής εφημερίδας των Τρικάλων, με το ψευδώνυμο «Θεοπετρίτης» έγραφε για την παράσταση, μεταξύ άλλων τα εξής: 

Την 25ην Μαρτίου υπό των φαλαγγιτών της ΕΟΝ Θεοπέτρας εδόθη θεατρική παράστασις με την Εθνικήν τραγωδίαν (81) «Σκλάβα» στεφθείσα υπό μεγάλης επιτυχίας. Τους ρόλους υπεδύθησαν οι Χρ. Τότης, Γ. Παπαγάτσιας, Αθ. Ράπτος, Β. Ράπτος, Ευθ. Κομποδιέτας, Ν. Καραμίντζιος και Β. Κωστόπουλος. Άφταστοι εις την τέχνην του ηθοποιού ο Γ. Παπαγάτσιας ως αγροφύλαξ και Ευθ. Κομποδιέτας ως Ξάνθω, αλλά και οι υπόλοιποι δεν υστέρησαν καθόλου. Την διδ)λίαν του δράματος εδίδαξαν ο δ)ντής του δημ. σχολείου Θεοπέτρας και διοικητής του τμήματος ΕΟΝ Θεοπέτρας κ. Κων)τίνος Παπαγεωργίου εν συνεργασία μετά της δίδος διδασκαλίσσης Στέλας Δεσποτοπούλου, δια τους οποίους ως και δια τους άνω ερασιτέχνας αξίζουν θερμά συγχαρητήρια. […] (82)

Στην Πύλη, μαθητές και μαθήτριες φαλαγγίτες της μεταξικής οργάνωσης «Εθνική Οργάνωση Νέων» («Ε.Ο.Ν.») των σχολείων της κωμόπολης ανέβασαν το δράμα «Ζήτω το Μεσολόγγι», στις 26 Μαρτίου 1939. (83)

ΘΕΑΤΡΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΣΕ ΚΩΜΟΠΟΛΕΙΣ ΚΑΙ ΧΩΡΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΤΡΙΚΑΛΩΝ

Νομίζω ότι πρέπει ν’ αναφερθώ με συνοπτικό τρόπο κυρίως σε ορισμένες σχολικές θεατρικές παραστάσεις, που ανέβηκαν σε κωμοπόλεις και χωριά του ν. Τρικάλων:

Στην Πειάλια, μαθητές των Ε΄ και ΣΤ΄ τάξεων του 2/θέσιου Δημοτικού Σχολείου ανέβασαν παράσταση του έργου «Το Συνέδριον της Ευρώπης. Ελλάς και Τουρκία», κατά τον εορτασμό της 25ης  Μαρτίου 1924. Αντιγράφω από τοπική εφημερίδα απόσπασμα του κειμένου του ανταποκριτή της με το ψευδώνυμο «ΙΩΝ»:

[…] Κατόπιν διηυθύνθημεν άπαντες εις το προετοιμασθέν καταλλήλως προαύλιον της Σχολής, όπερ κατεκλύσθη υφ’ όλων των κατοίκων της κοινότητος αμφοτέρων των φύλων και υπό ξένων. Ιδιαιτέραν δε συγκίνησιν μοι είχον προυξενήση αι διάφοροι και τολμηροί απαγγελίαι, οι μονόλογοι και διάλογοι υπό των μαθητών και μαθητριών και το κωμικόν παίγνιον «Το Συνέδριον της Ευρώπης. Ελλάς και Τουρκία» παρασταθέν καταλλήλως υπό μαθητών της ε΄ και στ΄ τάξεως. […] και ούτω απήλθον έκαστος οίκαδε, κομίσας τας αρίστας των εντυπώσεων. (84)

Στην Πόρτα (Πύλη) μια ομάδα νέων φοιτητών ανέβασε παράσταση του πατριωτικού ειδυλλίου του Σπ. Περεσιάδη «Εσμέ η Τουρκοπούλα». (85)

Στη Βαρυμπόπη (τη σημερινή Φήκη), στις 25 Μαρτίου 1928, οι μαθητές και οι μαθήτριες του Δημ. Σχολείου, παρουσίασαν τη θεατρική παράσταση του δράματος «Αθανάσιος Διάκος», ενώ προηγουμένως απάγγειλαν θεατρικούς μονολόγους και διαλόγους. (86) 

Στο Αμάραντο (Βενδίστα ονομαζόταν μέχρι το 1928), οι μαθητές του Δημ. Σχολείου ανέβασαν θεατρική παράσταση με το έργο «Οδυσσεύς και Πηνελόπη», στις 25 Μαρτίου 1939.

Να τι δημοσίευσε, μεταξύ άλλων, ο ανταποκριτής τοπικής εφημερίδας, με το ψευδώνυμο «Αμάραντος»: 

[…] Κατόπιν εν τη αιθούση του σχολείου οι μαθηταί απήγγειλον διάφορα πατριωτικά ποιήματα, διαλόγους, εις το τέλος επαίχθη το δράμα “Οδυσσεύς και Πηνελόπη”. Εις τα ενδιάμεσα εψάλησαν πολλά άσματα και εις το τέλος ο εθνικός ύμνος υπό των φαλαγγιτών έσωθεν , έξωθεν δε υπό των μουσικών οργάνων του χωρίου. Τον πανηγυρικόν της ημέρας ανέπτυξεν ο διευθυντής του σχολείου κ. Χαράλ. Λίαος, αι δε ζητοκραυγαί υπέρ του Βασιλέως, του πρωθυπουργού, του έθνους, της 25 Μαρτίου, της 4 Αυγούστου και της εθνικής νεολαίας υπήρξαν έντονοι και μεγαλειώδεις. […] (87)

Στην Πύλη, στις 26.3.1939, οι μαθητές και οι μαθήτριες του Δημ. Σχολείου ανέβασαν το θεατρικό έργο «Ζήτω το Μεσολόγγι». Αντιγράφω απόσπασμα από το δημοσιευμένο κείμενο του ανταποκριτή τοπικής εφημερίδας με το ψευδώνυμο «Γυαλάκιας», για να φανεί και εθνικιστική φυσιογνωμία της εθνικής γιορτής, με παράτες και επιτηδευμένη πατριωτική έξαρση (σαλπιγκτές, τυμπανιστές, φουρνέλα και κανονιοβολισμούς, ελληνικές παραδοσιακές  ενδυμασίες, αρχαίες ελληνικές ενδυμασίες, ύμνους υπέρ της Δικτατορίας Μεταξά, το πολιτικό-προπαγανδιστικό «πολυχρόνιο», με αναφορές στο τρίπτυχο «Πατρίς, Θρησκεία, Οικογένεια», στην «Εθνική πειθαρχία», στη «Νεολαία που χτίζει το μέλλον», με ευχές για τη μακροημέρευση του ηγέτη και του καθεστώτος κ.λπ.):

[…] Το χαρμόσυνον της ημέρας ανηγγέλθη την 6ην πρωινήν δια τριών μεγάλων φουρνέλων εκ του ύπερθεν της Πύλης υψώματος. Την ιδίαν ώραν απόσπασμα της ΕΟΝ με τον σαλπιγκτήν και τυμπανιστήν της περιήλθε τας οδούς ψάλλον εθνικά εμβατήρια. […] Ιδιαιτέραν εντύπωσιν και ενθουσιασμόν επροξένησε η προσέλευσις συντεταγμένων των κυριών και δεσποινίδων με αρχαίας Ελληνικάς ενδυμασίας αίτινες υπερέβαινον τας τριάκοντα. […] Κατά τη στιγμή που εψάλη υπό χορωδίας της ΕΟΝ το πολυχρόνιον και ο σαλπιγκτής έξωθεν του Ναού έδιδε δια σαλπίσματος προσοχήν, άλλαι τρεις ισχυρόταται ομοβροντίαι ερρίφθησαν εκ του βουνού. […] Ωραία ήτο και προσφώνησις προς τους τραυματίας της δος Κλεοπάτρας Μπαλά ήτις έφερε αρχαίαν ελλ. Ενδυμασίαν και έραινε τους τραυματίας με άνθη. […] Τόσον μεγάλος ήτο ο ενθουσιασμός των κατοίκων της Κωμοπόλεώς μας ώστε ό,τι δεν επέτρεψε ο καιρός να γίνη την 25ην έγινεν την επομένην ημέρα 26ην.  […] Την 3 μ.μ. επαίχθη υπό μαθητών και μαθητριών το δράμα «Ζήτω το Μεσολόγγι» μετά το πέρας επηκολούθησε, συνοδεία των επί τούτω προσληφθέντων οργάνων, χορός της Νεολαίας και των φερουσών τας αρχαίας ενδυμασίας κυριών και δεσποινίδων.  [… ] (88)

ΕΠΙΛΟΓΙΚΑ

Πρέπει να σημειώσω ότι στον τρικαλινό τύπο του Μεσοπολέμου δημοσιεύονταν αγγελίες, ρεπορτάζ και κριτικές θεάτρου κυρίως για εκείνες τις σχολικές παραστάσεις που ανέβηκαν σε θέατρα της πόλης και αποτέλεσαν σημαντικό κοσμικό γεγονός, με εισιτήριο, βέβαια, και έσοδα για τα σχολικά ταμεία, αν και μερικές φορές αντιδρούσε το φιλοθεάμον κοινό και έγραφαν αρνητικά σχόλια οι τοπικές εφημερίδες, ανταποκρινόμενες στις απαιτήσεις των αναγνωστών τους και αφουγκρασμένες την κοινωνική αντίδραση. 

Σε ανώνυμο κείμενο σχολιάζεται η εμπορευματοποίηση των σχολικών παραστάσεων. Ενδέχεται ο συντάκτης του να είναι ο διευθυντής της εφ. Θάρρος, Λεων. Ν. Κλειδωνόπουλος. Είναι αξιοπερίεργο το γεγονός ότι η εφημερίδα αντιδρά για πρώτη φορά με αρνητικά σχόλια για παρόμοια στο παρελθόν δημοσιευμένα περιστατικά, ασχολίαστα τότε. Διαβάζω τα εξής: 

Το σφάλμα της εμποροποιήσεως –είναι ο επιεικέστερος χαρακτηρισμός τον οποίον δυνάμεθα να χρησιμοποιήσωμεν– των πατριωτικών παραστάσεων του Γυμνασίου και μάλιστα κατά την ημέραν της Εθνικής επετείου, δεν πρέπει να επαναληφθή και δια πλείστους άλλους μεν λόγους, αλλά και διότι τείνει να δικαιολογήση την ύπαρξιν αδυναμίας προς κατανόησιν της σημασίας της οργανώσεως τοιούτων εορτών. Οι μαθηταί και αι μαθήτριαι δεν είναι ορθόν, δεν είναι λογικόν, δεν είναι ενηρμονησμένον προς την προέλευσιν και τον προορισμόν των να χρησιμοποιούνται ως όργανα τοιούτων προσοδοφόρων εκμεταλλεύσεων δια της ασκήσεως εμμέσου πιέσεως επί μιας κοινωνίας προς… πώλησιν πατριωτισμού. Είμεθα υποχρεωμένοι δια να ανταποκριθώμεν εις το δημόσιον αίσθημα και ερμηνεύσωμεν την κοινήν δυσφορίαν  να επικρίνωμεν την ενέργειαν αυτήν, δια να εξασφαλίσωμεν τη μη επανάληψιν παρεμφερών ενεργειών εις το μέλλον τουλάχιστον και ομολογούμεν, ότι περιήρχετο εις γνώσιν μας εγκαιρότερον η ενέργεια αυτή θα καταβάλλομεν πάσαν προσπάθειαν προς ματαίωσίν της. Και είναι άπορον πως εις ένα σύλλογον εκ τόσων καθηγητών δεν εγένετο αντιληπτόν το σφάλμα, ώστε ν’ αποτραπή η συντέλεσίς του και εκφράζομεν δια τούτο –ομολογούμεν μετά συντριβής– την πολλήν μας θλίψιν. (89)

Πληροφορούμαστε δε από τους ανταποκριτές των τοπικών εφημερίδων και για ελάχιστες σχολικές παραστάσεις που ανέβηκαν σε χωριά και κωμοπόλεις του νομού Τρικάλων. 

Είχαν παρέλθει ήδη δύο χρόνια μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλίας (1881-1897) και στα Τρίκαλα υπήρχαν ακόμη τουρκικοί πληθυσμοί. Πολύς λόγος και προβληματισμός κυριαρχούσε τότε για την προσοχή που έπρεπε δεοντολογικά να έχουν οι θίασοι, σχολικοί ή ερασιτεχνικοί, όταν παρουσίαζαν θεατρικές παραστάσεις με έργα για τον εορτασμό της 25ης Μαρτίου 1821. Ήτοι να μην «παρίστανται έργα εθνικήν έχοντα υπόθεσιν, και συντελούντα εις την επίτασιν του μεταξύ Ελλήνων και Οθωμανών μίσους.», όπως έγραφε εφημερίδα των Τρικάλων του 1883. (90)

Η περιδιάβαση σε ιστορικές εφημερίδες των Τρικάλων μάς προσφέρει υλικό μόνο για τις σχολικές και ερασιτεχνικές θεατρικές  παραστάσεις, των οποίων τα έργα είχαν κυρίως πατριωτικό περιεχόμενο. Οπωσδήποτε θεατρικές σχολικές παραστάσεις ανέβηκαν και σε άλλες σχολικές γιορτές, όπως συνέβη άλλωστε σε όλη τη Ελλάδα (91) : γ.π. Χριστουγέννων-Πρωτοχρονιάς και Αποκριάς, κυρίως με έργα που αναφέρονταν στην Ελληνική Μυθολογία, στην τοπική ιστορία, στην οικογενειακή ζωή, στο σχολείο και στην κοινωνία, στη θρησκευτική και εκκλησιαστική ζωή κ.λπ. Γι’ αυτές τις παραστάσεις δεν υπάρχουν ρεπορτάζ στις τρικαλινές εφημερίδες. 

Ανέβηκαν και ελάχιστες παραστάσεις με έργα που ανήκαν στο ελληνικό και ξένο θεατρικό ρεπερτόριο, με κοινωνικό ή διδακτικό περιεχόμενο (δράματα ή θεατρικά κωμειδύλλια). 

Ο τρικαλινός τύπος μάς πληροφορεί, επίσης, για ένα πλήθος επώνυμων ηθοποιών, λιλιπούτειων του Δημοτικού, προεφήβων ή εφήβων του Γυμνασίου και εφήβων που συμμετείχαν ως ηθοποιοί σε σχολικά και ερασιτεχνικά θεατρικά σχήματα.

Στο παρόν κείμενό μου αναφέρω και δημοσιογραφικά σχόλια, επιστολές αναγνωστών στον τοπικό τύπο, τα οποία δεν έχουν άμεση σχέση με το περιεχόμενο των θεατρικών έργων και των παραστάσεών τους, αλλά μας πληροφορούν για τις κοινωνικές απόψεις και αντιλήψεις του θεατρόφιλου τρικαλινού κοινού, για τα προβλήματα που παρουσιάζονταν πριν από τη διεξαγωγή των παραστάσεων, λόγω έλλειψης χώρου στις θεατρικές αίθουσες, μια και το ενδιαφέρον των γονιών και κηδεμόνων, των τοπικών αρχών και της τοπικής κοινωνίας ήταν μεγάλο. ΄Ετσι, ήταν φυσικό, να μην γίνεται εφικτή η παρακολούθηση των παραστάσεων από περισσότερους ενδιαφερόμενους. Επίσης, καταγράφω ορισμένα ιδεολογικού περιεχομένου σχόλια και διαφορετικές απόψεις, που διατυπώνονταν μέσα από τον τοπικό τύπο, με αφορμή τη διεξαγωγή των σχολικών και ερασιτεχνικών παραστάσεων κ.ο.κ. 

Ελπίζω η έρευνα και η μελέτη της Ιστορίας του σχολικού και ερασιτεχνικού τρικαλινού θεάτρου να συνεχισθεί από ντόπιους ή μη θεατρόφιλους με ιδιωτικές δημοσιεύσεις και εκδόσεις ή με πτυχιακές και μεταπτυχιακές εργασίες στα πανεπιστήμια. Άλλωστε υπάρχει πλούσιο σχετικό υλικό. 

 Η μικρή δική μου συνεισφορά στην έρευνα και μελέτη του σχολικού και ερασιτεχνικού θεάτρου στα Τρίκαλα ξεκίνησε το 2012, δημοσιεύοντας ένα σύντομο κείμενο σε ευρύτερη μελέτη μου για τη δραματουργία για παιδιά στη Ελλάδα και στην Κύπρο. (92)

 

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

1. Μέρος αυτού του κειμένου αποτέλεσε εισήγηση στο 13ο Συνέδριο Τρικαλινών Σπουδών, το οποίο διοργάνωσε ο Φιλολογικός Ιστορικός Λογοτεχνικός Σύνδεσμος (Φ.Ι.Λ.Ο.Σ.) Τρικάλων και πραγματοποιήθηκε με μεγάλη επιτυχία στα Τρίκαλα, στις 7-9 Νοεμβρίου 2025⸱ το παρακολούθησε δε πλήθος κόσμου στην Αίθουσα του Δίδυμου Οθωμανικού Λουτρού/Μουσείο Τσιτσάνη και στην αίθουσα «Νίτσας Λιάπη» στην Καλαμπάκα.

Δεν έστειλα, το εμπλουτισμένο και με άλλα στοιχεία, παρόν κείμενό μου να δημοσιευθεί στα Πρακτικά του ενλόγω Συνεδρίου, διότι τέθηκε ως προαπαιτούμενο για τη δημοσίευση της εισήγησής μου η αφαίρεση ορισμένων αποσπασμάτων της, που άπτονται θεμάτων ιδεολογικού περιεχομένου. Φυσικά, δεν αποδέχτηκα… αυτού του είδους τη συμπεριφορά αφού, όσα αποδεδειγμένα γράφω και υποστηρίζω, τεκμηριώνονται ιστορικά και επιστημονικά με αποσπάσματα από τον τοπικό τύπο, και όχι μόνο, των Τρικάλων του Μεσοπολέμου.

2. ΑΧΙΛΛΕΑΣ ΚΑΡΑΝΑΣΙΟΣ, Παληά Πνευματικά Τρίκαλα, Τρίκαλα 1956, σσ. 47-49 (σσ. 120).

3. ΦΩΤΗΣ ΝΙΚ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ, Το Θέατρο στα Τρίκαλα (1881-1984), Τρικαλινά, V (Τρίκαλα 1985, σσ. 107-191) και ΣΤΕΦΑΝΟΣ Π. ΝΤΑΛΑΣΗΣ, Καλλιτεχνικό έργο και σκηνοθετικές προσεγγίσεις του Δημοτικού Θεάτρου Τρικάλων, Τρίκαλα 2021, σσ. 353.

Άρα, από το 1985 και μετά δεν υπάρχει, απ’ όσο γνωρίζω, έρευνα και μελέτη για το θέατρο για παιδιά και εφήβους (σχολικό και ερασιτεχνικό) στα Τρίκαλα και σε ολόκληρο τον νομό Τρικάλων, εκτός από το θαυμάσιο παραπάνω βιβλίο του ΣΤ.Π. ΝΤΑΛΑΣΗ, στο οποίο καταγράφεται η θεατρική δραστηριότητα του Δημοτικού Θεάτρου Τρικάλων για την περίοδο 1997-2017, όπου γίνονται αναλυτικές αναφορές και σε θεατρικές παραστάσεις για παιδιά και  εφήβους.

4. Στήλη «ΧΡΟΝΙΚΑ», εφ. Αναγέννησις, 27.3.1928, αριθ. φύλλου 57.

Προφανώς, εννοεί τον ιδιοκτήτη-διευθυντή της εφ. Θάρρος, Λ.Ν. Κλειδωνόπουλο και το ήδη δημοσιευμένο δεικτικό του σχόλιο εναντίον του Παγκούτσου, «Ο ΚΟΣΜΗΤΩΡ», εφ. Θάρρος, 26.3.1928, αριθ. φύλλου 5791.   

5. ΤΙΓΟΥ ΣΙΣΤΑ, «Τρικκαλινά Ημερονύκτια. Απ’ τη γιορτή της Αστικής»,  εφ. Αναγέννησις, 27.3.1928, αριθ. φύλλου 57.

6. Εφ. Θάρρος, 14.6.1923, αριθ. φύλλου 4105.

7. Εφ. Θάρρος, 17.6.1923, αριθ. φύλλου 4108.

8. Εφ. Θάρρος, 25.3.1926, αριθ. φύλλου 5080.

9. Υπάρχουν βιογραφικά του στοιχεία στο βιβλίο του ΑΧΙΛΛΕΑ ΚΑΡΑΝΑΣΙΟΥ, Παληά Πνευματικά Τρίκαλα, ό.π., σσ. 30-31 και στο «Μετά σχεδόν 40ετίαν η παραίτησις του κ. Γ. Χατζηγώγου», εφ. Θάρρος, 22.10.1939, αριθ. φύλλου 9709.

10. Εφ. Θάρρος, 27.3.1927, αριθ. φύλλου 5436 και «Η χθεσινή εορτή της Αστικής. Η επιτυχής εκτέλεσις του προγράμματος», εφ. Αναγέννησις, 26.3.1928, αριθ. φύλλου 56

11. Εφ. Θάρρος, 23.3.1927, αριθ. φύλλου 5432.

12. Ενδεικτικά αναφέρω ορισμένα απ’ αυτά: ΙΩ. ΒΑΣΙΛΟΠΟΥΛΟΣ, Αρχηγός του εθνικού συμβόλου «Χριστιανοαδελφότης», «Άγγελμα Βασιλόπουλου», εφ. Θάρρος, 22.12.1926, αριθ. φύλλου 5346, «Διαψεύδονται τα περί Παπαναστασίου. Ουδείς πολιτικός αρχηγός συνέχεται εις την κομμουν. προπαγάνδαν», εφ. Θάρρος, 4.2.1927, αριθ. φύλλου 5033, «Από την μπολσεβίκικην Ρωσσίαν εις την Ρωσσίαν των Σοβιέτ. Οι χωρικοί είνε κολλήγοι, όπως επί τσαρικού καθεστώτος» και «Θαρραλέα. Κομμουν. δράσις», εφ. Θάρρος, 5.2.1928, αριθ. φύλλου 5743 κ.ά.

13. Ενδεικτικά αναφέρω ορισμένα απ’ αυτά τα αντικομμουνιστικά άρθρα, αλλά και άλλα άρθρα φιλικά προσκείμενα προς τον Χίτλερ και τον Ντούτσε και με ιδεολογική χροιά υπέρ της φασιστικής δικτατορίας Μεταξά, αλλά και υπέρ του ίδιου του δικτάτορα: «Δεν είνε άξιοι της ανεκτικότητος», εφ. Αναγέννησις, 27.3.1933, αριθ. φύλλου 1165, «Διαμαρτυρία των άγγλων εργατών δια την τρομοκρατίαν των Σοβιέτ», εφ. Αναγέννησις, 4.1.1935, αριθ. φύλλου 1811, «Ο εορτασμός της ονομαστικής εορτής του κ. Πρωθυπουργού εις Καλαμπάκαν» (σ.σ. ύμνοι του συντάκτη προς τη Δικτατορία Μεταξά), εφ. Αναγέννησις, 10.1.1939, αριθ. φύλλου 3178, «Το Εθνικόν Κράτος ως πολιτικόν και οικονομικόν σύστημα. Η διάλεξις του Υφυπουργού Τύπου και Τουρισμού κ. Νικολούδη», εφ. Αναγέννησις, 14-18.1.1939, αριθ. φύλλων 3181-3185, «Ένα έτος γονίμου δράσεως», εφ. Αναγέννησις, 1.2.1939, αριθ. φύλλου 3197, «Εμπνευσμένη ομιλία του Νομάρχου κ. Κριμπά προς τους φαλαγγίτας και φαλαγγίτισσας Τρικκάλων», εφ. Αναγέννησις, 21.2.1939, αριθ. φύλλου 3212, «Η ημέρα της “Βέρμαχτ” εις την Γερμανίαν», εφ. Αναγέννησις, 26.3.1939, αριθ. φύλλου 3242,  «Ο προχθεσινός βαρυσήμαντος λόγος του Ντούτσε», εφ. Αναγέννησις, 28.3.1939, αριθ. φύλλου 3244, «Ο χθεσινός βαρυσήμαντος λόγος του Χίτλερ», εφ. Αναγέννησις, 2.4.1939, αριθ. φύλλου 3247 κ.ά.

14. Ο Ηλίας Αριστόπουλος ήταν πρόεδρος της «Λέσχης Καλλιτεχνών και Φιλοτέχνων» (1931-1934), η οποία έδωσε στην πόλη των Τρικάλων μια πνευματική πνοή με τις φιλολογικές, θεατρικές κ.ά. εκδηλώσεις της. 

Το ψευδώνυμό του παραπέμπει ευθέως στον «Ματεριαλισμό», φιλοσοφική θεωρία που πρεσβεύει ότι το μόνο πραγματικά υπαρκτό είναι η ύλη και ότι όλα περιστρέφονται γύρω από αυτήν, ακόμα και η συνείδηση. Η θεωρία αυτή στην Ελλάδα αποδίδεται ως υλισμός (ή ματεριαλισμός) (διαλεκτικός υλισμός, ιστορικός υλισμός).

15. Διάβασε λεπτομέρειες στο ΦΩΤΗΣ ΝΙΚ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ, «Το Θέατρο στα Τρίκαλα (1881-1984)», Τρικαλινά, Ⅳ, ό.π., σ. 146.

16. ΑΧΙΛΛΕΑ ΚΑΡΑΝΑΣΙΟΥ, Παληά Πνευματικά Τρίκαλα, ό.π., σ. 70-71.

17. Βραχύβιο προοδευτικό, σοσιαλιστικό περιοδικό: Η Σπίθα. Λογοτεχνικό περιοδικό των νέων (1931-1934).

Διάβασε, σχετικά με αυτό το περιοδικό, την επιστολή του ΜΕΜΗ ΤΣΟΥΡΕΚΗ στο βιβλίο του ΑΧΙΛΛΕΑ ΚΑΡΑΝΑΣΙΟΥ, Παληά Πνευματικά Τρίκαλα, ό.π., σ. 74-78. Το μότο αυτού του περιοδικού, με την αξιόλογη καλλιτεχνική δραστηριότητα στα Τρίκαλα, ήταν:  «Προσπαθούμε ομαδικά».

18. Βλ. ΘΟΔΩΡΟΥ ΓΡΑΜΜΑΤΑ, «Το κοινωνικό και εργατικό δράμα στο νεοελληνικό θέατρο (1900-1922)» και «Η παρουσία της μαρξιστικής σκέψης στο ελληνικό θέατρο, Από τον προλετάριο του εργατικού δράματος στον περιθωριακό του μεταπολεμικού θεάτρου», στο Νεοελληνικό Θέτρο. Ιστορία – Δραματουργία. Δώδεκα μελετήματα, εκδ. Κουλτούρα, Αθήνα 1987, σσ. 116-129 και σσ. 130-143 (σσ. 210).

19. Βλ. ΤΑΚΗΣ ΜΠΑΜΠΑΡΕΚΟΣ, «Θέατρον. “Το γκρέμισμα” Τρίπρακτο δράμα του κ. “MATERIALIS”», περ. Η Σπίθα, Τρίκαλα, Χρόνος 2ος, Φύλλο 1 (5), Μάρτης 1933, σσ. 95-96.

Είναι αξιοπρόσεκτο το γεγονός ότι ο ΤΑΚΗΣ ΜΠΑΜΠΑΡΕΚΟΣ γνώριζε έργα του Εργατικού Κοινωνιστικού Δράματος, όπως τα θεατρικά έργα των μαρξιστών λογοτεχνών και δραματουργών: ΔΗΜ. ΤΑΓΚΟΠΟΥΛΟΥ (1867-1926), «Οι αλυσίδες» (1907), «Ο Λυτρωμός» (1921), ίσως και άλλα έργα του, ΡΗΓΑ ΓΚΟΛΦΗ (1866-1957), «Ο Γήταυρος» (1908/1921), Γ. ΣΗΜΗΡΙΩΤΗ (1879-1964), «Η Κόκκινη Πρωτομαγιά» (1921), ίσως και άλλα έργα των παραπάνω δραματουργών, αλλά και άλλων.

20. Κοίτα ΕΛΕΝΗ ΜΑΧΑΙΡΑ, Η Νεολαία της 4ης Αυγούστου φωτογραφίες, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας. Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς, Αθήνα 1987, σσ. 219, ΣΠ. ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΥ, 4η Αυγούστου, Εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 1966, σσ. 464 κ.ά.

21. Καθηγητής των Ελληνικών του Γυμνασίου Λαμίας. Ο γιος του, Κίμων Λάσκαρης (1905-1978), ήταν σπουδαίος αρχιτέκτονας.

22. Εφ. Θάρρος, 28.3.1926, αριθ. φύλλου 5083. Και για να μην υπάρξει περίπτωση θορύβου και αταξίας, προφανώς, οι διοργανωτές δεν δέχονταν στην αίθουσα παιδιά κάτω των 12 χρόνων. Βλ. σχετικά στο ίδιο φύλλο της εφημερίδας…

23. Ο Φώτης Νικ. Βογιατζής μάς πληροφορεί ότι αν κάποιος επιθυμεί να μάθει περισσότερα για τη θεατρική αίθουσα του Ξενοδοχείου «Πανελλήνιο», μπορεί να διαβάσει το βιβλίο του δημοσιογράφου ΘΕΟΛΟΓΗ Ι. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ, Τα παλιά Τρίκαλα, τόμοι Α΄ και Β΄, 1976-1977.

24. Εφ. Θάρρος, 25.3.1928, αριθ, φύλλου 5790.

25. Εφ. Θάρρος, 27.3.1926, αριθ, φύλλου 5082.

26. Εφ. Θάρρος, 26.3.1928, αριθ. φύλλου 5791.

27. Βλ. «Αι αταξίαι της εορτής», εφ. Αναγέννησις, 27.3.1928, αριθ. φύλλου 57,  «Αι αταξίαι εις την χθεσινήν εορτήν», εφ. Αναγέννησις (επιστολή του Σπυρ. Μένταυλου), 27.3.1928, αριθ. φύλλου 57, «Μια διαμαρτυρία» (επιστολή των Βασιλ. Δ. Μάντζαρη και Δ. Κασίμη), εφ. Αναγέννησις, 29.3.1928, αριθ. φύλλου 59, «Αι αταξίαι της εορτής», εφ. Αναγέννησις (επιστολή του Ναούμ Ζαρδαβά), 29.3.1928, αριθ. φύλλου 59, «Αι αταξίαι της εορτής», εφ. Αναγέννησις (επιστολή του Ναούμ Γ. Ζαρδαβά), 30.3.1928, αριθ. φύλλου 60, «Οφειλομένη απάντησις», εφ. Αναγέννησις (επιστολή του Σπ. Μένταυλου), 30.3.1928, αριθ. φύλλου 60,  «Η επιστολή», εφ. Αναγέννησις (επιστολή των Βασιλ. Δ. Μάντζαρη και Δ. Κασίμη), 1.4.1928, αριθ. φύλλου 62.

28. Η Αρσινόη Παπαδοπούλου ήταν δασκάλα και διηγηματογράφος. Γεννήθηκε στην Αθήνα και πέθανε στο Γηροκομείο Αθηνών το 1943, όπου βρισκόταν εκεί από το 1941. Πατέρας της ήταν ο Γ. Παπαδόπουλος, υπάλληλος του Υπουργείου Εξωτερικών και ιδρυτής του «Ελληνικού Εκπαιδευτηρίου». Φοίτησε στο Αρσάκειο και στη Σχολή Χιλλ. Μελέτησε αρχαίους έλληνες συγγραφείς, θρησκειολογία και φιλοσοφία. Παρακολούθησε και μαθήματα Φυτολογίας, Ανθρωπολογίας και Φυσικών Επιστημών από ξένο καθηγητή. Το 1887 μαζί με την Καλλιόπη Κεχαγιά παρακολούθησαν μαθήματα Ελληνικής Κλασσικής Φιλολογίας και Φυσικών Επιστημών στη Μασσαλία και την επόμενη χρονιά δίδαξε την ελληνική και γαλλική γλώσσα στο Λονδίνο και συγχρόνως μάθαινε τη αγγλική. Επιστρέφοντας από το Λονδίνο δίδαξε στη Σχολή Χιλλ. Μετά τον γάμο της πήγε στη Σμύρνη. Μετά από 2 χρόνια διαζευγμένη πλέον επέστρεψε στην Αθήνα με την κόρη της. Το διάστημα 1890-1896 δίδαξε στο Παρθεναγωγείο Θεσσαλονίκης. Εκτός από διηγήματα, έγραψε επίσης θεατρικά έργα, παραμύθια, αναγνωστικά κ.ά.  Έργα της: 25 παιδικά διηγήματα, 1907, Μητρός υποθήκαι, 1907, 20 διηγήματα χάριν των παίδων, 1910, Η ασημένια στέγη. Ο Διγενής Ακρίτας, 1914, Το παραμύθι της Πρωτομαγιάς. Φαντασμαγορικόν δραματάκι, 1925 κ.ά.

29. Εφ. Θάρρος, 26.3.1928, αριθ, φύλλου 5791.

Ήταν σαφής, από μέρους της εφημερίδας, η απαξίωση ενός αιρετού στελέχους του αγροτικού συνδικαλιστικού κινήματος των Τρικάλων, όπως ήταν ο Απ. Παγκούτσος, Πρόεδρος του Αγροτικού Συλλόγου Τρικάλων και η ιδεολογική της διαφοροποίηση από εκείνη του προοδευτικού αυτού αγωνιστή.

30. Εφ. Θάρρος, 28.3.1928, αριθ. φύλλου 5793.

31. Βλ. «Εντυπώσεις από την εορτήν της Αστικής Σχολής», εφ. Θάρρος, 27.3.1928, αριθ, φύλλου 5792,  και ό.π. «Η χθεσινή εορτή της Αστικής. Η επιτυχής εκτέλεσις του προγράμματος», εφ. Αναγέννησις, 26.3.1928, αριθ. φύλλου 56 και Τίγου Σίστα, «Τρικκαλινά Ημερονύκτια. Απ’ τη γιορτή της Αστικής»,  εφ. Αναγέννησις, 27.3.1928, αριθ. φύλλου 57.

32. ΘΕΟΔΩΡΟΣ Α. ΝΗΜΑΣ, «Το πολυσχιδές συγγραφικό έργο του τρικαλινού φιλολόγου Βασ. Βήκα (1892-1972)», περ. Τρικαλινά,  ⅩⅩⅩⅤ, Τρίκαλα 2015, σσ. 57-79 και ΑΧΙΛΛΕΑ ΚΑΡΑΝΑΣΙΟΥ, Παληά Πνευματικά Τρίκαλα, ό.π., σσ. 42-43.

33. Διαβάζω σε τοπική εφημερίδα:

«Αι εισπράξεις απέβησαν ικανοποιητικαί και θα διατεθούν δια την αγοράν φυσικών και χημικών οργάνων του γυμνασίου.», «Μαθητική παράστασις», εφ. Θάρρος, 22.5.1927, αριθ. φύλλου 5489.

34. «Η χθεσινή μακρά συνεδρίασις της Μ.Ε.Σ.Ε. Ο σ. Μητροπολίτης κατόπιν παρακλήσεως της Επιτροπής ανακαλεί την παραίτησίν του. Αι καταρτισθείσαι επιτροπαί και αι ληφθείσαι αποφάσεις. Λεπτομερή πρακτικά», εφ. Αναγέννησις, 14.1.1932, αριθ. φύλλου 742.

35. Αναφέρω για παράδειγμα, μόνο ένα δημοσίευμα: «Υπό των μαθητών και μαθητριών του Γυμνασίου δίδεται σήμερον την 5 μ.μ. ερασιτεχνική παράστασις υπέρ του Σχολικού Ταμείου του Γυμνασίου με το δράμα του Σπ. Περεσιάδου “Ο χορός του Ζαλόγγου”. […]», «Η σημερινή μαθητική παράστασις», εφ. Αναγέννησις, 25.3.1933, αριθ. φύλλου 1163 κ.ά.

36. Εφ. Θάρρος, 27.3.1927, αριθ. φύλλου 5436.

37. «Η παράστασις του Γυμνασίου», εφ. Θάρρος, 26.3.1929, αριθ. φύλλου 6145.

38. Ο ΦΩΤΗΣ ΝΙΚ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ, μας πληροφορεί, χωρίς όμως να μας δίνει βιβλιογραφική πηγή, στο «Το θέατρο στα Τρίκαλα (1881-1984)», ό.π., σ. 157.

39. «Ο εορτασμός της εθνικής επετείου. Πώς εορτάσθη χθες η εικοστή πέμπτη Μαρτίου. Η πρωινή δοξολογία και η παρέλασις του στρατού. Η δεξίωσις εις την Δημαρχίαν. Η εορτή των μαθητών Γυμνασίου»: «Η εορτή του Γυμνασίου», εφ. Αναγέννησις, 26.3.1930, αριθ. φύλλου 121.

40. «Εντυπώσεις & Κρίσεις. Η μαθητική παράστασις», εφ. Αναγέννησις, 27.3.1930, αριθ. φύλλου 122.

41. Εφ. Αναγέννησις, 29.3.1930, αριθ. φύλλου 124.

42. Εφ. Αναγέννησις, 30.3.1930, αριθ. φύλλου 125.

43. «Σκίτσα της στιγμής. ‘Οποιος πονάει… τυραννιέται», εφ. Αναγέννησις, 29.3.1930, αριθ. φύλλου 124.

44. Εφ. Αναγέννησις, 30.3.1930, αριθ. φύλλου 125.

45. Εφ. Αναγέννησις, 30.3.1930, αριθ. φύλλου 125.

46. Εφ. Αναγέννησις, 25.3.1931, αριθ. φύλλου 457.

47. Εφ. Αναγέννησις, 29.3.1931, αριθ. φύλλου 461.

48. «Σύστασις», εφ Αναγέννησις, 26.3.1931, αριθ. φύλλου 458.

49. «Η σύστασίς μας», εφ Αναγέννησις, 27.3.1931, αριθ. φύλλου 459.

50. Εφ. Θάρρος, 27.3.1933, αριθ. φύλλου 7563.

51. Εφ Αναγέννησις, 26.3.1933, αριθ. φύλλου 1164.

52. «Το Γυμνάσιό μας», εφ. Αναγέννησις, 20.2.1934, αριθ. φύλλου 1503.

53. Ο ΦΩΤΗΣ ΝΙΚ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ, μας πληροφορεί, χωρίς όμως να μας δίνει βιβλιογραφική πηγή, στο «Το θέατρο στα Τρίκαλα (1881-1984)», ό.π., σ. 158.

54. Εφ. Θάρρος, 26.3.1937, αριθ. φύλλου 9043.

55. «Το απόγευμα», εφ. Αναγέννησις, 26.3.1937, αριθ. φύλλου 2592 και «Από την Εθνική εορτή. Όσα δεν εγράφησαν», 27.3.1937, αριθ. φύλλου 2593.

56. Στο βιβλίο του ΘΑΝΑΣΗ Ν. ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ, Ο Βασίλης Ρώτας και το έργο του για παιδιά και εφήβους, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 2007, σσ. 179-195 (σσ. 659), υπάρχει υποκεφάλαιο με περιεχόμενο σχετικό με την υπόθεση του έργου, για θεατρικές παραστάσεις του σε διάφορα χωριά και πόλεις της Ελλάδας κ.λπ.

57. «Το απόγευμα», εφ. Αναγέννησις, 26.3.1937, αριθ. φύλλου 2592.

58. Εφ. Αναγέννησις , «Από την Εθνική εορτή. Όσα δεν εγράφησαν», 27.3.1937, αριθ. φύλλου 2593.

59. Εφ. Θάρρος, 27.3.1933, αριθ. φύλλου 7563. Δεν γνωρίζω ποιου δραματουργού είναι αυτό το θεατρικό έργο. Έχω υπόψη μου το έργα: του Γεωργίου Π. Κούρτη, «Αι Σουλιωτοπούλαι» (1907), του Αντωνίου Αναστασιάδου, «Ο μικρός Σουλιώτης» (1913), της Ξανθίππης Καλοστύπη, «Οι Σουλιωτοπούλες» (χ.χ.), της Ευφροσύνης Κ. Λόντου-Δημητρακοπούλου (1888-1972), «Τα Σουλιωτόπουλα. Πατριωτικό δράμα» (1931;), Γεωρ. Παπαδημητρίου, «Το Σούλι» (1936). Είναι πιθανό οι δάσκαλοι-σκηνοθέτες του Μεσοπόλεμου να άλλαζαν τους τίτλους ορισμένων θεατρικών έργων… Το πρόβλημα δημιουργείται όταν στα δημοσιογραφικά κείμενα παραλείπεται το όνομα του θεατρικού  συγγραφέα και αναφέρεται μόνο ο τίτλος του έργου.

60. Εφ. Αναγέννησις, 27.3.1933, αριθ. φύλλου 1165.

61. Εφ. Θάρρος, 24.3.1939, αριθ. φύλλου 9712 και 28.3.1939, αριθ. φύλλου 9715.

62. ΑΣΗΜ., «Από ημέρας εις ημέραν. Από μίαν παράστασιν», εφ. Θάρρος, 28.3.1939, αριθ. φύλλου 9715 και εφ. Θάρρος, 30.3.1939, αριθ. φύλλου 9717.

63. Εφ. Θάρρος, 13.6.1923, Αριθ. 4104.

64. «Φιλανθρωπική εορτή», εφ. Θάρρος, 14.4.1929, αριθ. φύλλου 6164 και 15.4.1929, αριθ. φύλλου 6165.

65. Έργο που βασίζεται στην «Ορέστεια» του ΑΙΣΧΥΛΟΥ.

66. ΦΩΤΗΣ ΝΙΚ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ, «Το Θέατρο στα Τρίκαλα (1881-1984)», Τρικαλινά, Ⅴ, ό.π. σσ. 141-143.

67. ΦΩΤΗΣ ΝΙΚ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ, «Το Θέατρο στα Τρίκαλα (1881-1984)», Τρικαλινά, Ⅴ, ό.π., σσ. 143-146.

68. ΦΩΤΗΣ ΝΙΚ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ, «Το Θέατρο στα Τρίκαλα (1881-1984)», Τρικαλινά, Ⅴ, ό.π., σσ. 147-150, επίσης, περ. Επαρχία, ΜΠ., «Ο Καλλιτεχνικός Όμιλος», Φυλλάδιο 3-4, σσ. 59-60) (Πίσω από τα αρχικά «ΜΠ.» «κρύβεται» ο ΝΙΚΟΣ ΜΠΟΥΡΑΣ, διευθυντής του περ. Επαρχία, που εκδίδονταν στα Τρίκαλα (1930-1932).

69. ΦΩΤΗΣ ΝΙΚ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ, «Το Θέατρο στα Τρίκαλα (1881-1984)», Τρικαλινά, Ⅴ, ό.π., σ. 148.

70. Ο Ρόμπερτ Σέντρικ Σέριφ (1896-1975) γεννήθηκε στο Hampton Wick του Μίντλσεξ της Τζαμάικα, η οποία μετά την ισπανική κυριαρχία, πέρασε στη  βρετανική αποικιακή αυτοκρατορία. Σπούδασε στοKingston Grammar School (Βασιλικό Γυμνάσιο του Κίνγκστον) του Λονδίνου. Εργάστηκε σε ασφαλιστική εταιρεία, αλλά η καριέρα του διακόπηκε από τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο, όπου υπηρέτησε ως λοχαγός στο 9ο Σύνταγμα Ανατολικού Σάρεϊ. Πολέμησε στο Δυτικό Μέτωπο και τραυματίστηκε σοβαρά στην Υπρ του Βελγίου, το 1917. Μετά από την ανάρρωσή του επανήλθε στην εταιρεία του και στον ελεύθερο χρόνο του έγραφε θεατρικά έργα, τα οποία ανέβαζε η ερασιτεχνική θεατρική ομάδα του Κωπηλατικού ομίλου του Κίνγκστον. Το έκτο του έργο «Το τέλος του ταξιδιού» («Journey’s End», 1928), γνώρισε μεγάλη επιτυχία, διεθνώς. Στην Ελλάδα μεταφράστηκε για το θέατρο από τον Γ. Συριώτη (1892-1963) («ΕΛΕΥΘΕΡΑ ΣΚΗΝΗ», «ΑΜΙΡΑΛ») και για το ραδιόφωνο το 1965 από την Μέλπω Ζαρόκωστα (1965). Το έργο είχε παρουσιαστεί, για πρώτη φορά, το 1928 στο Λονδίνο («Apollo theatre»). Ήταν, επίσης, σεναριογράφος και μυθιστοριογράφος.

71. Εφ. Αναγέννησις, 27.5.1936, όπως μας πληροφορεί ο ΦΩΤΗΣ ΝΙΚ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ, «Το Θέατρο στα Τρίκαλα (1881-1984)», Τρικαλινά, Ⅴ, ό.π. σ. 148.

72. Εφ. Αναγέννησις, 29.5.1936.

73. ΦΩΤΗΣ ΝΙΚ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ, «Το Θέατρο στα Τρίκαλα (1881-1984)», Τρικαλινά, Ⅴ, ό.π., σσ. 149-150.

74. Βλ. την αγγελία με τίτλο «Ευεργετική παράστασις» της εφ. Θάρρος, 2.6.1927, αριθ. φύλλου 5500.

Ο σωστός τίτλος του έργου μάλλον είναι «Το τέλος μιας αγάπης» (1921) και ανήκει στον δραματουργό Νίκο Τσοκόπουλο.

75. «Ευεργετική παράστασις», εφ. Θάρρος, 27.6.1927, αριθ. φύλλου 5525.

76. «Καραγκιόζης “Εθνικού”», «Καραγκιόζης εις Καλαμπάκαν», εφ. Θάρρος, 18.6.1927, αριθ. φύλλου 5516.

77. Απόστολος Ν. Μαγουλιώτης, Ιστορία του Νεοελληνικού Κουκλοθεάτρου (1870-1938), Εκδ. ΠΑΠΑΖΗΣΗ, Αθήνα 2012, σσ. 265-266 (σσ. 411).

78. Εφ. Θάρρος, 19.6.1927, αριθ. φύλλου 5517.

79. Περ. Θέματα Παιδείας, τεύχ. 101, Άνοιξη-Καλοκαίρι 2025 (Αφιέρωμα στον Παιδαγωγό Μιχ. Παπαμαύρο).

80. Εφ. Θάρρος, 16.5.1929, αριθ. φύλλου 6193.

81. Άγνοια ή κακή πληροφόρηση του «Θεοπετρίτη», συνεργάτη της εφημερίδας; Φυσικά δεν πρόκειται για «Εθνικήν τραγωδία», αλλά για «Δραματικόν ειδύλλιον εις πράξεις τέσσαρας μετ’ ασμάτων και εθνικών χορών».

82. Εφ. Θάρρος, 30.3.1939, αριθ. φύλλου 9717.

83. Εφ. Θάρρος, 31.3.1939, αριθ. φύλλου 9718.

84. ΙΩΝ, «Η Εθνική εορτή», εφ. Θάρρος, 28.3.1924, αριθ. φύλλου 4373.

85. Εφ. Θάρρος, 25.3.1927, αριθ. φύλλου 5434 και 26.3.1927, αριθ. φύλλου 5435.  

86. Εκ Βαρυμπόπης. «Η Εθνική εορτή», εφ Αναγέννησις, 30.3.1928, αριθ. φύλλου 60. 

87. ΑΜΑΡΑΝΤΟΣ, «Η Εθνική εορτή εις Αμάραντον». εφ. Θάρρος, 2.4.1939, αριθ. φύλλου 9720.  

88. ΓΥΑΛΑΚΙΑΣ, «Εκ Πύλης. Του ανταποκριτού μας. Εορτασμός Εθνικής εορτής», εφ. Θάρρος, 31.3.1939, αριθ. φύλλου 9718.  

89. «Το σφάλμα», εφ. Θάρρος, 27.3.1933, αριθ. φύλλου 7563. 

90. Εφ. Εργάται, Τρίκαλα 17.10.1883.

91. ΘΑΝΑΣΗΣ Ν. ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗΣ, Ιστορία της Δραματουργίας για παιδιά στην Ελλάδα (1871-1949) και την Κύπρο (1932-1949). Με στοιχεία θεατρικής αγωγής και παραστασιογραφίας του σχολικού θεάτρου, Εκδοτικός Οίκος Αντ. Σταμούλη, Θεσσαλονίκη 2012, σσ. 551, του ίδιου, Σχολικό Θέατρο (1871-1974). Πρόλογοι Θεατρικών Έργων & Σχολικών Γιορτών, Εκδόσεις Πάραλος, Αθήνα 2013, σσ. 384 και του ιδίου, Σχολικό Θέατρο & Σκηνικές Οδηγίες για σχολικές παραστάσεις (1923+-1974). Πρόλογοι. Θεωρητικά και πρακτικά ζητήματα, Εκδοτικός Οίκος Κ. & Μ. Σταμούλη, Θεσσαλονίκη 2018, σσ. 276. 

92. Βλ. ΘΑΝΑΣΗ Ν. ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ, Ιστορία της Δραματουργίας για παιδιά στην Ελλάδα (1871-1949) και την Κύπρο (1932-1949), ό.π., σσ. 222-230.   

 

Δρ. Θανάσης Ν. Καραγιάννης, Μελετητής / Κριτικός Θεάτρου