«Wild Horse Nine» του Μάρτιν ΜακΝτόνα (2026)

Η επιλογή της οπτικής γωνίας μέσα από την οποία επιχειρούμε να αναδείξουμε και να αναλύσουμε ένα ζήτημα, στην προκειμένη περίπτωση μέσα από μια κινηματογραφική αφήγηση, δεν καθορίζει μόνο όσα βλέπουμε, αλλά και τα ερωτήματα που καλούμαστε να θέσουμε. Και τα ερωτήματα αυτά δεν είναι ουδέτερα. Εμπεριέχουν παραδοχές, κατευθύνουν την προσοχή μας και επηρεάζουν τόσο τις απαντήσεις που αναζητούμε όσο και εκείνες που ενδέχεται να μη σκεφτούμε ποτέ να αναζητήσουμε.

Τους δύο ήρωές μας, τον Κρις και τον Λι, τους συναντάμε στο Νησί του Πάσχα, λίγο πριν από το πραξικόπημα της 11ης Σεπτεμβρίου 1973, που ανέτρεψε τον δημοκρατικά εκλεγμένο πρόεδρο της Χιλής, Σαλβαδόρ Αλιέντε, και άνοιξε τον δρόμο για τη δικτατορία του Πινοσέτ. Πρόκειται για δύο πράκτορες της CIA, με μακρά διαδρομή σε μυστικές επιχειρήσεις, ανατροπές κυβερνήσεων και πολιτικά εγκλήματα. Ο πρώτος, ο Κρις, πλησιάζοντας προς το τέλος της ζωής του, έρχεται αντιμέτωπος με το παρελθόν του. Ο δεύτερος, φίλος και συνεργάτης του, εξακολουθεί να βρίσκεται δεμένος με τον μηχανισμό που και οι δύο υπηρέτησαν.

Η ιστορία της Χιλής στον κινηματογράφο είναι για μένα άρρηκτα συνδεδεμένη με το έργο του Πατρίσιο Γκουσμάν. Γι’ αυτό και η σύγκριση έρχεται σχεδόν αυθόρμητα. Ο Χιλιανός σκηνοθέτης, τόσο στη Μάχη της Χιλής όσο και στη μεταγενέστερη τριλογία του για τη μνήμη, δεν περιορίζεται στην αναζήτηση της ατομικής ευθύνης. Επιχειρεί να ανασυστήσει τη συλλογική μνήμη, να φωτίσει τις ιστορικές και πολιτικές συνθήκες και να επαναφέρει στο προσκήνιο εκείνους που η κρατική βία επιχείρησε να εξαφανίσει. Η απουσία των θυμάτων γίνεται γι’ αυτόν αφετηρία αναζήτησης και όχι αφορμή να αποστρέψει το βλέμμα. Και εκεί όπου ο Γκουσμάν αναζητά τα ίχνη των ανθρώπων που χάθηκαν, ο ΜακΝτόνα στρέφει την κάμερά του σε εκείνους που συμμετείχαν στους μηχανισμούς της εξαφάνισής τους. Και αυτή η διαφορετική επιλογή δεν καθορίζει μόνο το περιεχόμενο της αφήγησης, αλλά και τα ερωτήματα που καλείται να θέσει ο θεατής.

Γιατί σκότωσαν; Πίστευαν πραγματικά ότι υπηρετούσαν έναν ανώτερο σκοπό; Αναρωτήθηκαν ποτέ αν οι πράξεις τους ήταν δικαιολογημένες; Μετάνιωσαν; Μπορεί ένας άνθρωπος που έχει διαπράξει τόσα εγκλήματα να αναζητήσει τη συγχώρεση; Και όταν ο θάνατος πλησιάζει, μπορεί να αντιληφθεί τη ματαιότητα μιας ολόκληρης ζωής αφιερωμένης στη βία; Μπορεί, τέλος, η φιλία, η αφοσίωση και η ανθρώπινη τρυφερότητα να επιβιώσουν ανάμεσα σε δύο ανθρώπους με ένα τέτοιο παρελθόν; 

Πρόκειται ασφαλώς για ερωτήματα με υπαρξιακό και φιλοσοφικό ενδιαφέρον. Είναι όμως, τα ερωτήματα που μπορούν να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε την ιστορία των χωρών στις οποίες έδρασαν αυτοί οι άνθρωποι;

Γιατί οι ερωτήσεις θα μπορούσαν να είναι εντελώς διαφορετικές. 

Ποιοι ήταν εκείνοι που δολοφονήθηκαν; Ποιες ζωές διακόπηκαν, ποιες οικογένειες καταστράφηκαν, ποιες κοινωνίες βυθίστηκαν στον φόβο και στην καταπίεση; Γιατί ανατράπηκαν δημοκρατικά εκλεγμένες κυβερνήσεις; Ποια οικονομικά συμφέροντα εξυπηρετούσαν αυτές οι επεμβάσεις; Ποιοι χρηματοδότησαν, σχεδίασαν και οργάνωσαν τις επιχειρήσεις; Πώς συνεργάστηκαν οι μυστικές υπηρεσίες με πολιτικούς, στρατιωτικούς και επιχειρηματικούς παράγοντες; Με ποιους μηχανισμούς κατασκευάστηκε η συναίνεση, καλλιεργήθηκε ο φόβος και νομιμοποιήθηκε η βία; Και ποιοι τελικά ωφελήθηκαν από την καταστροφή αυτών των χωρών; Τι απέγιναν οι άνθρωποι που επέζησαν; Πώς επηρέασαν οι επεμβάσεις την οικονομική, κοινωνική και πολιτική εξέλιξη των λαών τους για τις επόμενες δεκαετίες; Αυτά είναι τα ερωτήματα που θα μπορούσαν να αποτελέσουν τον πυρήνα μιας πραγματικά καταγγελτικής πολιτικής ταινίας. Μιας ταινίας που δεν θα αρκούνταν στην προσωπική ενοχή εκείνων που εκτελούσαν τις εντολές, αλλά θα επιχειρούσε να αποκαλύψει τους μηχανισμούς που τις παρήγαγαν.

Η Γουατεμάλα, το Κονγκό, ο Κόλπος των Χοίρων, το Βιετνάμ, η Χιλή δεν είναι απλώς σταθμοί στην επαγγελματική διαδρομή δύο πρακτόρων. Είναι κεφάλαια μιας ιστορίας στην οποία η πολιτική βία συνδέθηκε με την επιδίωξη γεωπολιτικής κυριαρχίας, την προστασία οικονομικών συμφερόντων και την επιβολή συγκεκριμένων σχέσεων εξουσίας. Όταν όμως αυτές οι ιστορικές τραγωδίες αποτελούν κυρίως το υπόβαθρο για την προσωπική αναμέτρηση ενός δολοφόνου με τις ενοχές του, οι άνθρωποι που υπέστησαν τη βία κινδυνεύουν να εξαφανιστούν για δεύτερη φορά, αυτή τη φορά από το ίδιο το κινηματογραφικό βλέμμα.

Το ζήτημα αυτό,αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν η Ιστορία δεν αντιμετωπίζεται ως μια αλληλουχία γεγονότων που έχουν οριστικά παρέλθει, αλλά ως μια διαδικασία που συνεχίζεται. Γιατί οι μηχανισμοί εξουσίας που γεννούν την πολιτική βία, τα συμφέροντα που την υποκινούν και οι πρακτικές που χρησιμοποιούνται για να τη δικαιολογήσουν δεν ανήκουν μόνο στο παρελθόν. Εξακολουθούν να καθορίζουν τις ζωές ολόκληρων λαών και στο παρόν. Η γενοκτονία στη Γάζα, οι μαζικοί θάνατοι αμάχων, ο εκτοπισμός των Παλαιστινίων επαναφέρουν με δραματικό τρόπο την ανάγκη να διερευνήσουμε όχι μόνο ποιος ασκεί τη βία, αλλά και ποιοι πολιτικοί, στρατιωτικοί και οικονομικοί μηχανισμοί την καθιστούν δυνατή, ποιοι τη στηρίζουν και με ποια επιχειρήματα επιχειρείται η δικαιολόγησή της.

Ούτε η Ιστορία ούτε ο κινηματογράφος που καταπιάνεται με ιστορικά γεγονότα μπορούν να «σιδερώνουν» τις διαφορετικές αιτίες και συνθήκες που διαμορφώνουν τα γεγονότα σε κάθε χώρα και σε κάθε εποχή. Αυτό όμως, δεν αναιρεί την ανάγκη να αναγνωρίζουμε τους κοινούς μηχανισμούς εξουσίας και βίας που επανεμφανίζονται μέσα στην Ιστορία. Και εδώ αποκτά ιδιαίτερη σημασία το είδος των ερωτημάτων που θέτουμε. Να μην περιοριζόμαστε στις προσωπικές ενοχές εκείνων που εκτελούν τις αποφάσεις, αλλά να αναζητούμε ποιοι τις λαμβάνουν, ποιοι τις νομιμοποιούν, ποια συμφέροντα εξυπηρετούν και ποιες συνθήκες επιτρέπουν την υλοποίησή τους. Και εδώ αποκτά ιδιαίτερη σημασία το δίλημμα που θέτει ο Κρις σε μια νεαρή κοπέλα που μάχεται και ελπίζει σε ένα καλύτερο μέλλον: να αποσυρθεί σε μια παραλία ή να σκοτώσει όσους φορούν στρατιωτική στολή. Ανάμεσα στην ιδιωτική φυγή και στην ατομική βία φαίνεται να μην υπάρχει χώρος για τη συλλογική δράση, την πολιτική οργάνωση, την αντίσταση και την προσπάθεια αλλαγής των συνθηκών που παράγουν την καταπίεση.

Βέβαια, το αδιέξοδο του ήρωα δεν ταυτίζεται αναγκαστικά με την οπτική του σκηνοθέτη. Ίσως ο ΜακΝτόνα να επιχειρεί ακριβώς να δείξει ότι ένας άνθρωπος που υπηρέτησε τη βία επί ολόκληρες δεκαετίες αδυνατεί πλέον να φανταστεί έναν κόσμο πέρα από αυτήν. Το ουσιαστικό ερώτημα, όμως, είναι αν η ίδια η ταινία κατορθώνει να υπερβεί τον περιορισμένο ορίζοντα του χαρακτήρα της ή αν τελικά εγκλωβίζεται και εκείνη μέσα σε αυτόν. Γιατί το ζητούμενο δεν είναι να αρνηθούμε στον κινηματογράφο το δικαίωμα να εξερευνά την ανθρώπινη πλευρά ενός δολοφόνου. Είναι να αναρωτηθούμε τι συμβαίνει όταν η ιστορία των θυμάτων μετατρέπεται σε ιστορία της μετάνοιας των θυτών.

Με τον μανδύα των εξυπνακίστικων, θα τους χαρακτήριζα, διαλόγων και ποντάροντας στις ερμηνείες δύο εξαιρετικών ηθοποιών, ο Μάρτιν ΜακΝτόνα φαίνεται αυτή τη φορά να έχει βάλει πλώρη για τη βιομηχανία των Όσκαρ. Η ταινία του είναι πράγματι αυτό που υπόσχεται η αφίσα της: ένα κωμικό θρίλερ που ανεβάζει τους παλμούς. Απέχει όμως πολύ από το να αφουγκραστεί τους παλμούς των ανθρώπων που θανατώθηκαν διεκδικώντας μια καλύτερη ζωή, όπως απέχει και από το να αισθανθεί τους παλμούς εκείνων που εξακολουθούν να αντιστέκονται. Και αν στα λόγια του Κρις ακούγεται ο κυνικός ισχυρισμός ότι οι πορείες και οι διαμαρτυρίες εξυπηρετούν το σύστημα, δίνοντάς του την ευκαιρία να φωτογραφίζει τους διαδηλωτές για να τους καταδιώξει στη συνέχεια, ίσως εκείνο που παραβλέπεται είναι ότι οι άνθρωποι αυτοί δεν αγωνίζονται με κριτήριο την προσωπική τους σωτηρία. Δεν αγωνίζονται για τη δική τους μεταθανάτια δικαίωση, αλλά για τη δυνατότητα να ζήσουν με αξιοπρέπεια, μαζί με τους άλλους, σε έναν κόσμο που μπορούν να αλλάξουν. Ο αγώνας τους δεν είναι ατομοκεντρικός.

Και ο παράδεισος που ονειρεύονται δεν βρίσκεται σε κάποια άλλη ζωή. Βρίσκεται εδώ, στη γη. 

Ένας παράδεισος που κάποιοι τους στερούν.