NAZA: Το χρονικό της αποκτήνωσης

Το «NAZA» δεν είναι ένα ντοκιμαντέρ που περιορίζεται στην καταγραφή των μεθόδων εξόντωσης των Παλαιστινίων. Είναι ένα ντοκιμαντέρ που, μέσα από τις μαρτυρίες στρατιωτών και αξιωματικών του ισραηλινού στρατού, περιγράφει μια κατάσταση που μας προβληματίζει και μας βάζει στη διαδικασία να αναζητήσουμε τους μηχανισμούς εκείνους που μπορούν να μετατρέψουν ένα πλήθος ανθρώπων σε άβουλα εκτελεστικά όργανα, σε ρομπότ. Μηχανισμούς που συνδέονται με την εξασφάλιση μιας άνετης ζωής και την παροχή πλήθους κοινωνικών αγαθών, ώστε το κράτος να εμφανίζεται ως προστάτης και φύλακας άγγελος των πολιτών του, καθώς και με την καλλιέργεια της εθνικής υπεροχής απέναντι στους Άραβες.

Πάνω στις σκοτεινές ταράτσες, με τα πρόσωπά τους να παραμένουν αθέατα, οι στρατιωτικοί προβαίνουν σε ανατριχιαστικές αποκαλύψεις, εγείροντας ένα πλήθος προβληματισμών που, σε τελική ανάλυση, δεν αφορούν μόνο τους Παλαιστινίους, αλλά το μέλλον ολόκληρης της ανθρωπότητας. Και σε αυτό ακριβώς έγκειται η τεράστια αξία του ντοκιμαντέρ. Σκοπός του δεν είναι να μας συγκινήσει ή να προκαλέσει τον οίκτο μας για όσα άλλωστε, γνωρίζουμε ότι διαδραματίζονται στην Παλαιστίνη, αλλά να μας ωθήσει να αναζητήσουμε τις αιτίες τους και να κατανοήσουμε πώς τελικά ο άνθρωπος μετατρέπεται σε κτήνος. Να αναλογιστούμε τον διαρκή κίνδυνο της ανθρώπινης αποκτήνωσης και τον ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει η τεχνολογία σε αυτή τη διαδικασία.

Ο Ισραηλινός δημοσιογράφος και συνσκηνοθέτης της ταινίας, Γιουβάλ Αμπραχαμ, απευθύνει με τόλμη καίριες ερωτήσεις στα σκοτεινά πρόσωπα που έχει απέναντί του. Πρόσωπα που πολλές φορές σου δίνουν την εντύπωση ότι δεν είναι άνθρωποι αυτοί που μιλούν, αλλά οι σκοτεινές, άγριες δυνάμεις που ο ανθρώπινος πολιτισμός προσπάθησε να τιθασεύσει. Στιγμές σιωπής μεσολαβούν ανάμεσα στην ερώτηση και την απάντηση και σε κάνουν να αναρωτιέσαι αν οι συνομιλητές του έχουν έστω και την ελάχιστη συνείδηση των αποτρόπαιων εγκλημάτων που διαπράττουν. Γρήγορα διαπιστώνεις το μάταιο της απορίας σου. Ένα βίντεο γκέιμ όλη η ιστορία. Αρκεί να εξοντωθεί ο στόχος. Το αν μαζί του σκοτώνονται δεκάδες αθώοι δεν φαίνεται να ενδιαφέρει κανέναν. Άλλωστε, έχουν μάθει πως δεν υπάρχει καλός Παλαιστίνιος. Όλοι αντιμετωπίζονται ως εν δυνάμει δολοφόνοι και εχθροί του Ισραήλ.

Πώς, όμως, διαμορφώθηκαν αυτές οι αντιλήψεις και ποιοι είναι οι ιστορικοί και πολιτικοί μηχανισμοί που επέτρεψαν την καλλιέργεια και την εδραίωσή τους; Για να απαντήσουμε σε αυτά τα ερωτήματα, είναι αναγκαίο να ανατρέξουμε στο ιστορικό πλαίσιο που τόσο συστηματικά αποσιωπάται.

Μετά τα γεγονότα της 7ης Οκτωβρίου, το ιστορικό πλαίσιο όσων είχαν προηγηθεί παρακάμφθηκε σκόπιμα από τα συστημικά μέσα πληροφόρησης της Δύσης, τα οποία συνέβαλαν στην εδραίωση του ισραηλινού αφηγήματος, σύμφωνα με το οποίο κάθε στρατιωτική ενέργεια της χώρας αποτελεί πράξη αυτοάμυνας απέναντι σε έναν μόνιμο εχθρό.

Η ιστορία, ωστόσο, της Παλαιστίνης ξεκινά πολύ πριν από το 1948. Η Διακήρυξη Μπάλφουρ του 1917, με την οποία η Βρετανία υποστήριξε τη δημιουργία εβραϊκής εθνικής εστίας στην Παλαιστίνη αποτέλεσε καθοριστικό σταθμό στην ανάπτυξη του σιωνιστικού εποικισμού. Η βρετανική αποικιοκρατική εξουσία υπήρξε βασικό στήριγμα αυτού του εγχειρήματος, καθώς η στρατιωτική και αστυνομική της ισχύς διασφάλιζε την ανάπτυξη του εβραϊκού εποικισμού απέναντι στην αραβική πλειοψηφία. Η συνειδητοποίηση από τον αραβικό πληθυσμό ότι η ανάπτυξη του σιωνιστικού εποικισμού στηριζόταν στη στρατιωτική και πολιτική ισχύ της βρετανικής αποικιοκρατίας συνέβαλε στο ξέσπασμα της μεγάλης αραβικής εξέγερσης του 1936–1939, την οποία οι Βρετανοί κατέστειλαν με δεκάδες χιλιάδες στρατιώτες και αεροπορικές δυνάμεις. Χαρακτηριστική περίπτωση αποτέλεσαν τα Ειδικά Νυχτερινά Αποσπάσματα, που συγκρότησε το 1938 ο Βρετανός αξιωματικός Ορντ Γουίνγκεϊτ, με τη συμμετοχή μαχητών της Χαγκανά, της εβραϊκής παραστρατιωτικής οργάνωσης που είχε ιδρυθεί το 1920. Τα αποσπάσματα αυτά έγιναν γνωστά για τις πράξεις ακραίας βιαιότητας σε βάρος του αραβικού πληθυσμού. Η εμπειρία και οι στρατιωτικές μέθοδοι που αποκτήθηκαν μέσα από αυτή τη συνεργασία επηρέασαν τη μετέπειτα διαμόρφωση του ισραηλινού στρατού, καθώς η Χαγκανά αποτέλεσε τον βασικό κορμό του IDF κατά τη συγκρότησή του το 1948. Η συνεχιζόμενη εθνοκάθαρση που ξεκίνησε το 1948, η στρατιωτική κυριαρχία και η κατοχή από το 1967, η εντατικοποίησή τους κατά τα τελευταία χρόνια, η εδραίωση της σκληροπυρηνικής δεξιάς στην εξουσία του Ισραήλ και η απάνθρωπη πολιορκία της Γάζας από το 2007 αποτελούν καθοριστικά στοιχεία για να κατανοήσουμε σε ένα βαθμό, το ιστορικό και πολιτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο σημειώθηκε η επίθεση της Χαμάς και, στη συνέχεια να ερμηνεύσουμε όσα ακολούθησαν, κυρίως τους πραγματικούς σκοπούς που αποδίδονται στις ισραηλινές στρατιωτικές επιχειρήσεις, οι ιστορικές ρίζες των οποίων ανάγονται στις αρχές του 20ού αιώνα.

Οι πρακτικές αυτές, ωστόσο, δεν μπορούν να εξεταστούν ανεξάρτητα από τον τρόπο με τον οποίο συγκροτήθηκε το ίδιο το ισραηλινό κράτος. Η στρατιωτική κυριαρχία και η καταπίεση των Παλαιστινίων δεν στηρίχθηκαν αποκλειστικά στην ισχύ των όπλων, αλλά και σε ένα θεσμικό και ιδεολογικό υπόβαθρο που καθιέρωσε μια άνιση σχέση ανάμεσα στους δύο πληθυσμούς, καλλιεργώντας παράλληλα αντιλήψεις εθνικής υπεροχής που συνέβαλαν στην αποανθρωποποίηση των Παλαιστινίων και στη νομιμοποίηση της βίας εναντίον τους. Από θεσμικής λοιπόν άποψης, το κράτος του Ισραήλ αποτελεί μια «δημοκρατία» βασισμένη στο αίμα και στην πίστη, σε θρησκευτικά και καταγωγικά κριτήρια που συνδυάστηκαν για να καθορίσουν ποιοι θα απολάμβαναν προνομιακή πρόσβαση στην εγκατάσταση και την απόκτηση ιθαγένειας. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο αναπτύχθηκαν και καλλιεργήθηκαν εθνικιστικές αντιλήψεις που χρησιμοποιήθηκαν για τη δικαιολόγηση της εθνοκάθαρσης και της καταπίεσης των Παλαιστινίων. Η αντίληψη περί εθνικής και φυλετικής υπεροχής επανεμφανίζεται σε σύγχρονες μορφές πολιτικού λόγου, μέσα από τη χρήση μιας ρητορικής μίσους απέναντι στους Παλαιστινίους, και αναπαράγοντας τις φασιστικές ιδεολογίες της φυλετικής ανωτερότητας από τη μεριά των Ισραηλινών.

Οι αντιλήψεις αυτές δεν περιορίζονται, ωστόσο, στο επίπεδο της πολιτικής ρητορικής, αλλά αποτυπώνονται και στον τρόπο με τον οποίο ασκείται η στρατιωτική βία. Αυτό ακριβώς αναδεικνύουν οι μαρτυρίες των στρατιωτών και αξιωματικών του IDF στο «NAZA», μέσα από τις οποίες διαφαίνεται πώς η συστηματική αποανθρωποποίηση των Παλαιστινίων μπορεί να αμβλύνει τις ηθικές αναστολές και να μετατρέψει την εξόντωση ανθρώπων σε μια σχεδόν μηχανική διαδικασία εκτέλεσης εντολών. Οι περιγραφές τους αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν εξετάζονται μέσα στο ιστορικό πλαίσιο συγκρότησης και εξέλιξης του ίδιου του ισραηλινού στρατού. Ενός στρατού που, έχοντας διδαχθεί πολλά από τις μεθόδους των Βρετανών αποικιοκρατών- όπως προαναφέρθηκε- προχώρησε ακόμη παραπέρα, αξιοποιώντας τα επιτεύγματα της επιστημονικής και τεχνολογικής προόδου για την εξυπηρέτηση των πολιτικών και στρατιωτικών του επιδιώξεων.Αναδεικνύεται στο σημείο αυτό ένα ζήτημα που χρήζει ιδιαίτερης προσοχής: Η συνάφεια της επιστημονικής και τεχνολογικής ανάπτυξης με τις πολιτικές σκοπιμότητες που καθορίζουν την κατεύθυνσή της, Τα σύγχρονα τεχνολογικά προϊόντα, και πρωτίστως η τεχνητή νοημοσύνη, δεν αποτελούν προϊόντα μιας ουδέτερης διαδικασίας τεχνολογικής εξέλιξης. Αντίθετα, μπορούν να διαμορφώνονται εξαρχής με συγκεκριμένο πολιτικό και στρατιωτικό προσανατολισμό. Έτσι, ενώ παρουσιάζονται ως καταπληκτικές καινοτομίες και επιτεύγματα της ανθρώπινης προόδου, στην πραγματικότητα συμβαίνει να συνιστούν ολέθριες οπισθοδρομήσεις. Στην προκειμένη περίπτωση, η εθνοκάθαρση αποτελεί την πολιτική σκοπιμότητα και τα λογισμικά Lavender και Where’s Daddy? τα τεχνολογικά μέσα που χρησιμοποιούνται για την υλοποίησή της. Όπως προκύπτει από τις μαρτυρίες που παρουσιάζει το ντοκιμαντέρ, η τεχνολογική ισχύς συνδυάζεται με την αποανθρωποποίηση των Παλαιστινίων, οι οποίοι αντιμετωπίζονται ως αναλώσιμες υπάρξεις.

Υπό αυτές τις συνθήκες, οποιαδήποτε συζήτηση περί ειρηνικής συνύπαρξης των δύο λαών μοιάζει όνειρο θερινής νυκτός, εφόσον εξακολουθούν να αναπαράγονται οι μηχανισμοί κυριαρχίας και οι αντιλήψεις που νομιμοποιούν την καταπίεση του ενός από τον άλλον.

Νομίζω πως η δημιουργία τέτοιων ντοκιμαντέρ και όλες οι προσπάθειες που γίνονται ώστε το παλαιστινιακό ζήτημα να παραμένει διαρκώς στο προσκήνιο είναι κάτι που αφορά όλους μας. Γιατί, σε τελική ανάλυση, έχει να κάνει με την προσπάθειά μας να ξαναβρεθούμε ως ανθρώπινη οικογένεια, που θα μπορέσει κάποια στιγμή να ενώσει τις δυνάμεις της και να δράσει ενάντια στον ίδιο της τον αφανισμό. Να αντισταθεί σε όλους εκείνους τους μηχανισμούς που καλλιεργούν το μίσος, νομιμοποιούν τη βαρβαρότητα και μετατρέπουν την ανθρώπινη ζωή σε κάτι αναλώσιμο. Γιατί το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι μόνο η τύχη του παλαιστινιακού λαού, αλλά το κατά πόσο ο ανθρώπινος πολιτισμός μπορεί να υπερασπιστεί όσα ο ίδιος διακηρύσσει ως θεμελιώδεις αξίες του. Και ίσως εκεί να βρίσκεται η βαθύτερη σημασία του NAZA: όχι μόνο στην αποκάλυψη της φρίκης, αλλά κυρίως στην ανάδειξη της ανθρώπινης αποκτήνωσης που με τη συνδρομή της τεράστιας τεχνολογικής προόδου, αποκτά πρωτοφανείς διαστάσεις και αναδεικνύεται σε ένα από τα μείζονα ζητήματα με τα οποία η ανθρωπότητα οφείλει να αναμετρηθεί.

Για τη συγγραφή του κειμένου αντλήθηκαν πληροφορίες από τα παρακάτω βιβλία, τα οποία και συνιστώ για μια ευρύτερη θεώρηση και βαθύτερη γνώση της ιστορίας ενός λαού που μάχεται εδώ και χρόνια και δεν φοβάται τον θάνατο. Γιατί, όπως είπε ένα κορίτσι από τη Γάζα, σε μια φράση που συμπυκνώνει την πίστη, την επιμονή και την αντοχή αυτού του λαού: «Το να φοβάσαι τον θάνατο δεν σε εμποδίζει να πεθάνεις. Σε εμποδίζει να ζήσεις».

Μαθαίνουμε και έχουμε πολλά ακόμη να μάθουμε από τους Παλαιστίνιους.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Έντσο Τραβέρσο, Η Γάζα μπροστά στην ιστορία, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου.

Γασάν Καναφάνι, Η μεγάλη εξέγερση του 1936–1939 στην Παλαιστίνη, Εκδόσεις Προλετκουλτ.

Πέρι Άντερσον, Δύο κείμενα για την ιστορία της αραβοϊσραηλινής σύγκρουσης και τον αγώνα του παλαιστινιακού λαού, Εκδόσεις Τόπος.

Φραντσέσκα Αλμπανέζε, Όταν ο κόσμος κοιμάται, Εκδόσεις Τόπος.

Ιλάν Παπέ, Η εθνοκάθαρση της Παλαιστίνης, Εκδόσεις Σάλτο.