Αναφορά στη Σαϊδόνα – Να μνημονεύετε Ηλία Νοέα, Ντίνο Κλαμπατσέα και Κώστα Ξυδέα

Η αναχώρηση από την ασφυκτικά οργανωμένη παραλία της “Καλογριάς” στη Δυτική Μάνη προς τον Ταΰγετο δεν ήταν προγραμματισμένη. Καθώς ο περιορισμός στο χώρο από τους εμπόρους της ομπρελοξαπλώστρας προκαλούσε πανικό,  η αναζήτηση της φυσικής δροσιάς και της ελευθερίας τους έκανε να πάρουν τα βουνά. Εξάλλου, τα κρυστάλλινα νερά που έπεφταν από τις πηγές του Ταΰγετου άκρη άκρη στη θάλασσα, κάτω από το σπίτι που έμενε ο Νίκος Καζαντζάκης, διατηρούσαν μνήμη βουνού, θεμέλιο ζωής.

«Τα θεμέλιά μου στα βουνά και τα βουνά σηκώνουν οι λαοί στον ώμο τους…και πάνω τους η μνήμη καίει άκαυτη βάτος…»

Οι στίχοι του Οδυσσέα Ελύτη από το «Άξιον εστί»(1959) έδωσαν το έναυσμα για την ανάβαση.

Η μεσημεριανή επίσκεψη στα ορεινά της Δυτικής Μάνης αποδείχτηκε ορθή επιλογή. Στην ανηφόρα φάνηκε να συμφωνεί και ο ασκητικός Νίκος Καζαντζάκης που τους αποχαιρέτησε με το βλέμμα στραμμένο προς τον Ταΰγετο, μακριά από το πνεύμα της εποχής…

Οι πινακίδες στο δρόμο έδειχναν την κατεύθυνση και καθώς ανέβαιναν στις στροφές άφηναν πίσω τους το λιοπύρι του κάμπου που λιγόστευε στον φρέσκο αέρα. Ωστόσο, δεν περίμεναν τη δροσιά που θα συναντούσαν σε τόσο μικρή σχετικά απόσταση από τη θάλασσα. Μικρός που είναι ο κόσμος, μικρή και η «Μόσχα» της Δυτικής Μάνης! Το βέλος στην τελευταία στροφή ήταν αποκαλυπτικό: Προς Σαΐδόνα (πιθανή ετυμολογία από το λατινικό saggita,-ae: το βέλος, η σαΐτα, σαϊτόνα, σαϊδόνα). Εκεί φάγανε τη σαϊτιά!

Λίγο πριν την είσοδο του χωριού, στα δεξιά, εντυπωσιακό Μνημείο της Εθνικής Αντίστασης τους  καθήλωσε και σταμάτησαν. Στην κάψα του μεσημεριού διάβασαν τα ονόματα των πεσόντων ηρώων και έμειναν σκεπτικοί για την “επιβράβευση” της πατρίδας στους ήρωες του Έπους (1940-1944). Ένα από τα ονόματα του μνημείου, ήταν και ο Κωνσταντίνος Κλαμπατσέας που θύμισε  το πρόσφατο ξεπούλημα της ιστορίας σε διαδικτυακή δημοπρασία, με τις φωτογραφίες από τις εκτελέσεις των διακοσίων κομμουνιστών και αγωνιστών στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής.

Ο Κωνσταντίνος (Ντίνος) Κλαμπατσέας (1916-1944) τελειόφοιτος της Νομικής, γέννημα θρέμμα της Σαϊδόνας, ήταν ένας από τους εκτελεσμένους της Πρωτομαγιάς του 1944 που διακρίθηκε για την αρετή και την τόλμη του. Το σπίτι της οικογένειας στεγάζει σήμερα το «Μουσείο Σαϊδώνας Του Συλλόγου των Απανταχού Σαϊδωνιτών. Δωρητές: Νικόλαος και Σοφία Κλαμπατσέα».

Απέθεσαν ένα κλαδί μυρτιάς στο Μνημείο με τα ονόματα των πεσόντων και έφυγαν συζητώντας για την Εαμική  Αντίσταση και τον ΕΛΑΣ…

Είχαν αρχίσει να αναπνέουν τον αέρα του Ταΰγετου.

Στην επόμενη στροφή κάτω από έναν έλατο, αντίκρισαν γλυπτό σε πέτρα με  το όνομα του χωριού ΣΑΙΔΟΝΑ. Αμέσως κατάλαβαν πως έφτασαν στην καρδιά της αντίστασης. Σε μικρή πορεία στ’ αριστερά, στο έμπα του χωριού, τους υποδέχθηκε αγέρωχος και χαμογελαστός ο Κώστας Ξυδέας (1907-1949), με τη στολή και το δίκοχο του Δημοκρατικού Στρατού δίπλα στην πέτρινη βρύση. Τα αστραφτερά κουμπιά λαμποκοπούσαν στον ήλιο του μεσημεριού καθώς ατένιζε το πέλαγο από ψηλά. Η εντοιχισμένη μαρμάρινη πλάκα σε πέτρινο τοίχο, ήταν σημείο αναφοράς για την αντίσταση στον ντόπιο μοναρχοφασισμό που σήκωσε κεφάλι μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας. 

Η απεικόνιση του αντάρτη   Κώστα Ξυδέα, Λοχία Πεζικού, με Αριστείο Ανδρείας στο Αλβανικό μέτωπο, μετέπειτα  καπετάνιου του ΕΛΑΣ (1943) και διοικητή του αρχηγείου του  Ταΰγετου (1948) μαρτυρούσε τη διαχρονική αξία της  θυσίας των κομμουνιστών για την απελευθέρωση της πατρίδας.(1) 

Ο Καπετάνιος του ΔΣΕ από τότε που ένιωσε τη ζωή πάλευε για έναν καλύτερο κόσμο αγωνιζόμενος στους ορεινούς όγκους της Πελοποννήσου που γνώριζε άριστα και που έγιναν σπίτι του.  Το 1821 και ο αγώνας των κλεφταρματωλών αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για τον Κώστα Ξυδέα. «Αντάρτης, κλέφτης, παλικάρι πάντα είν’ ο ίδιος ο Λαός». Τον Ιούλιο του 1941 μυήθηκε από τον Ηλία Νοέα στη Νέα Φιλική Εταιρεία και στη συνέχεια εντάχθηκε στο ΕΑΜ και το ΚΚΕ.

 Με το ΕΑΜ Σαϊδόνας ξεκίνησε ο ένοπλος εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας κατά των Ιταλών κατακτητών στη Δυτική Μάνη.

 Λίγο μετά την επέτειο της επανάστασης του 1821, στις 27/28 Μαρτίου 1942  ο Ηλίας Νοέας (1909-1942), θείος του Ντίνου Κλαμπατσέα, έφεδρος ανθυπολοχαγός και ο Κώστας Ξυδέας μαζί με άλλους αντάρτες  κατορθώνουν το πρώτο αποφασιστικό χτύπημα στους  Ιταλούς καραμπινιέρους στην Πελοπόννησο, τραυματίζονται και συλλαμβάνονται. Ο Ηλίας Νοέας ως στρατιωτικός διοικητής της ομάδας καταδικάστηκε σε θάνατο και εκτελέστηκε στις 13 Μαΐου 1942 στη θέση Καζάλα Καλαμάτας (βλ. Εφημερίδα ‘’Σημαία Καλαμών’’, φύλλο 28/5/1942).

 Ο Κώστας Ξυδέας και οι σύντροφοί του καταδικάστηκαν σε φυλάκιση και αποφυλακίστηκαν το καλοκαίρι του `43 «με χάρη»! που δόθηκε από τον Μουσολίνι. Στη συνέχεια ο Κώστας Ξυδέας εξελίχθηκε σε σημαντικό στέλεχος στον ΕΛΑΣ (Αξιωματικός Λαϊκής Πολιτοφυλακής-1944). 

 Μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας δεν παρέδωσε τα όπλα του αρνούμενος τη συμμετοχή και στο δημοψήφισμα του 1946. Όταν άρχισαν  οι διώξεις των αγωνιστών της Εαμικής Αντίστασης κατέφυγε στο βουνό για νέους αγώνες. Από το 1947 ο ασυμβίβαστος επαναστάτης αγωνίστηκε για το λαό δίνοντας ακόμα και τη ζωή του. Στη θυσία αυτή συμπεριλαμβάνεται και η εξόντωση ολάκερης της οικογένειάς του (17 νεκροί!), μεταξύ των οποίων η γυναίκα του Σταθούλα και τα δύο ανήλικα παιδιά του Χρήστος και Αλέξανδρος.  

Η Σαϊδόνα ακόμα και σήμερα τιμάει την ιστορία της. Θυμάται και αντιστέκεται στη φθορά του χρόνου, του «πολιτισμού» και του υπερτουρισμού, ακούστηκε να λέει ο Κ. που αθόρυβα εμφανίστηκε και στάθηκε δίπλα τους απέναντι από τον Κώστα Ξυδέα.

“Ω καπετάνιε, καπετάνιο μου”, μονολόγησε αυτός ο ήσυχος και ευαίσθητος άνθρωπος της Σαϊδόνας εκδηλώνοντας ενδιαφέρον αλλά και  ανησυχία για το στήσιμο του σημερινού πολιτικού σκηνικού.

Η πατρίδα ΕΛΛΑΣ, ο τιμημένος ΕΛΑΣ (Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός) των βουνών και της Αντίστασης και η ξαναζεσταμένη ΕΛΑΣ (Ελληνική Αριστερή Συμπαράταξη) … Γελάς;

 Σε καμία περίπτωση απάντησε ο Κ. σκεπτικός, προβληματισμένος,  με διάθεση για κουβέντα και με το ήθος και την αγωνία του ανθρώπου για την πορεία του σοσιαλισμού και  κομμουνισμού στην Ελλάδα και τον κόσμο.

Αυτός ο ακραιφνής Σαϊδονίτης με την καθαρότητα στο βλέμμα και την ψυχή τους ακολούθησε μέχρι και το «Μουσείο Σαϊδώνας» και άνοιξε την καρδιά του για όσα γνώριζε σχετικά με τα εκθέματα, τις εικόνες, τα αντικείμενα και την ιστορία του τόπου του. Σημειώνεται ότι το Μουσείο-Βιβλιοθήκη επιμελήθηκε ο  πολυσχιδής ερευνητής, λαογράφος και εραστής της αρχαιολογίας Γιάννης Ταβουλαρέας (1903-1995), ο Μπαρμπα-Γιάννης «ο Σοφός». Την προτομή του συναντήσανε σε δρόμο του χωριού αλλά και μεταξύ των εκθεμάτων. 

Ο Κ. έδειξε να γνωρίζει πολλά και να έχει διάθεση να μάθει περισσότερα. Κομψές βιβλιοθήκες, προθήκες με βιβλία, πολεμικά  αντικείμενα, πορτρέτα και εφημερίδες μαρτυρούσαν την ιστορία του ηρωικού χωριού.

 Με περηφάνια αλλά και τη σεμνότητα που τον χαρακτήριζε, στάθηκε στο πλάι δείχνοντας το αφιέρωμα της εφημερίδας «Έθνος» (30/8/1987)  που έγραφε «μια χούφτα άνθρωποι που σώζουν την τιμή του τόπου», για το χωριό του, το Κόκκινο χωριό της Μάνης.

Το στοιχείο που κυριαρχούσε στο χώρο του Μουσείου ήταν ένα: Η Αντίσταση. Ο νους ταξίδεψε με το ποίημα του Νίκου Καββαδία «Αντίσταση» (Στη Μέλπω Αξιώτη), «Ελληνικά Γράμματα» (1945).  

 «…Το Διάκο, τον Κολοκοτρώνη και τον Άρη». Το αντάμωμα αυτό ζωντάνευε στο Μουσείο της Σαϊδόνας.

 Μορφές από την επανάσταση του 1821, λαϊκές φορεσιές, εικόνες αγίων, φωτογραφίες και υλικό από τον πόλεμο και την αντίσταση 1940-1949.

Η τέχνη της φωτογραφίας μαρτυρούσε και δικαίωνε την ιστορία. Για τον λόγο αυτό η κόκκινη φωτογραφική μηχανή εποχής βρισκόταν σε περίοπτη θέση στο χώρο, και οι επισκέπτες θυμήθηκαν τον φωτογράφο της Αντίστασης Σπύρο Μελετζή (1906-2003). 

Εκεί, ανάμεσα στο πλούσιο φωτογραφικό υλικό ξεχώριζε ένας λεβέντης ξέπνοος, επάνω σε μια σκάλα και παραδίπλα άλλος ήρωας δολοφονημένος στο ίδιο σκηνικό. Κορμιά που πάλεψαν σε άνιση μάχη με τους εθνικόφρονες «συμπατριώτες» τους και εκτέθηκαν ως κατόρθωμα, δημόσια στην Καλαμάτα επάνω σε μια σκάλα, μη γνωρίζοντας οι φουκαράδες ότι οι ήρωες δεν την χρειάζονταν για ν’ ανέβουν ψηλά.

Για την μεταθανάτια τύχη του σώματος του Κ. Ξυδέα και το περίφημο “Ξυδέας, επίλογος του δράματος” στην τραγική φωτογραφία που παρατήρησαν στο Μουσείο, αποκαλυπτικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα δημοσιεύματα του τοπικού και Αθηναϊκού Τύπου της εποχής. Ενδεικτικά, για την διαπόμπευση του σώματος του Κ. Ξυδέα (“του αρχισυμμορίτου και τρομοκράτη του Ταϋγέτου”, όπως αναφέρεται) στους δρόμους και την παραλία της Καλαμάτας, τεκμήρια αποτελούν τα σχετικά αποσπάσματα από τις εφημερίδες «Σημαία Καλαμών» και «Θάρρος» της 14ης Ιουνίου 1949.  (2)     

 Περιχαρείς χωροφύλακες απολάμβαναν τη στιγμή της φωτογράφισης με τον δολοφονημένο  Κώστα Ξυδέα. Στις 13 Ιουνίου 1949 ο Κώστας Ξυδέας και ο σύντροφός του στον αγώνα Νίκος Περδικέας σε άνιση μάχη έχασαν τη ζωή, στη θέση Λάκκα-Καρβέλη (Πηγάδια Μεσσηνίας) αλλά κέρδισαν τον κόσμο όλο! Με τη διευκόλυνση του «καπετάν» Τίτο περικυκλώθηκε και εκτελέστηκε ο τελευταίος Καπετάνιος του ΔΣΕ στην Πελοπόννησο.(3)

Την ίδια στιγμή που οι κομμουνιστές έδιναν τη ζωή τους για τη Λαοκρατία άλλοι με τα «τριάκοντα αργύρια» συνέχιζαν τη ζωούλα τους χτίζοντας στην άμμο ενοικιαζόμενες αξίες. Ειρωνεία, καθώς όλοι γνωρίζουν ότι τις βάσεις για έναν καλύτερο κόσμο βάζουν οι ήρωες και όχι οι προδότες. Προφητικά τα λόγια του Κώστα Ξυδέα στη συζήτηση με τον συναγωνιστή του Αρίστο Καμαρινό: 

«Δε φοβάμαι ποτέ τον εχθρό, τον φανερό αντίπαλο, στρατιωτικό ή πολίτη…τη μπαμπεσιά φοβάμαι…τον ύπουλο ρουφιάνο». (4) 

«Μικροί οι τόποι και οι άνθρωποι που γνωρίζονται αναμεταξύ τους…» είπε ο Κ. στην έξοδο του Μουσείου, αποχαιρετώντας τους επισκέπτες. Εκείνοι τον ευχαρίστησαν για την ξενάγηση στο χωριό και το Μουσείο λέγοντας:

«Είναι τιμή για τον τόπο, ετούτο το Μουσείο. Να θυμάται ο κόσμος τα παιδιά της Σαϊδόνας.

 Να μνημονεύετε Ηλία Νοέα, Ντίνο Κλαμπατσέα και Κώστα Ξυδέα.»

Λίγο πριν αναχωρήσουν από τη Σαϊδόνα  κοντοστάθηκαν για λίγο μπροστά στον Κώστα Ξυδέα.

 Εκείνος τους αποχαιρέτησε δίνοντας ένα γράμμα του Νικηφόρου Βρεττάκου.

Γράμμα στον άνθρωπο της πατρίδας μου (5)

…Μην με μαρτυρήσεις!

Και προπαντός να μην του πεις πως μ` εγκατέλειψεν η ελπίδα!

Καθώς κοιτάς τον Ταΰγετο, σημείωσε τα φαράγγια

που πέρασα. Και τις κορφές που πάτησα. Και τα άστρα

που είδα. Πες τους από μένα, πες τους από τα δάκρυά μου,

ότι επιμένω ακόμη πως ο κόσμος

είναι όμορφος!

                       Παραπομπές-Σημειώσεις

1.Αρίστος Καμαρινός, Ο εμφύλιος πόλεμος στην Πελοπόννησο 1946-1949, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 2022. Για το βιογραφικό του Κώστα Ξυδέα βλ.σ.518-520.

2.Αμαλία Σκούρα, Ο εμφύλιος πόλεμος στη Μεσσηνία μέσα από τον Τύπο, διδακτορική .διατριβή, Σχολή Ανθρωπιστικών Σπουδών, ΕΑΠ, Φεβρουάριος 2019, σ.604-605.

3.Γιάννης Λεων. Λέφας, Ο Δημοκρατικός Στρατός Πελοποννήσου  Δημιουργία-Ανάπτυξη-Ήττα, εκδ. Αλφειός,Αθήνα1998,σ.204-205 όπου ακροθιγώς συσχετίζεται η παράδοση του Παν. Κομπότη ή καπετάν Τίτο με τις πληροφορίες, την παρακολούθηση και την άνιση μάχη της 13 Ιουνίου1949. Για το βιογραφικό του Κώστα Ξυδέα βλ.σ.206-208.

4.Αρίστος Καμαρινός,ό.π.,σ.520

5.Νικηφόρου Βρεττάκου, Τα θολά ποτάμια, Αθήνα 1950. Τα Ποιήματα(πρώτος τόμος),εκδ. Τρία φύλλα,Αθήνα1999. 

Υ.Γ  Το παρόν άρθρο αποτελεί ελάχιστο φόρο τιμής στους αγώνες του ΔΣΕ, για τα 80 χρόνια από την ίδρυσή του και για τη μνήμη του τελευταίου Καπετάνιου του ΔΣΕ  Κώστα Ξυδέα που έπεσε μαχόμενος ηρωικά στις 13 Ιουνίου 1946.

                                                                             Αθήνα 13 Ιουνίου 2026  

..                                                                                 Ανδριανή  Στράνη