Κυριακή Πετράκου: “Από την επανάσταση του 1821 ως τη μετανάστευση του millennium – Δεκαεπτά μελετήματα για το ελληνικό θέατρο (και όχι μόνο)”

Η Ομότιμη Καθηγήτρια στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (Ε.Κ.Π.Α.), Κυριακή Πετράκου, μας πρόσφερε άλλο ένα πολυσέλιδο και αξιόλογο πόνημα, το οποίο αφορά πτυχές της Ιστορίας του Νεοελληνικού Θεάτρου. Πρόκειται για 17 εμπεριστατωμένες μελέτες και δοκίμια, που αφορούν διάφορα θεατρολογικά ζητήματα. Η πολυγραφότατη και χαλκέντερη συγγραφέας Κυριακή Πετράκου έχει εντρυφήσει με επιστημονικό τρόπο σε πολλά θέματα και πρόσωπα του νεοελληνικού θεάτρου. Γνωρίζει εκατοντάδες θεατρικά έργα, τα οποία έχει μελετήσει σε βάθος και τα παρουσιάζει με ενάργεια. Πρόκειται για μια πολυμαθή και εμβριθή θεατρολόγο, αφού έχει ερευνήσει ένα πλήθος περιοδικών και εφημερίδων, πολλών βιβλίων, όχι μόνο θεατρολογικού περιεχομένου, αλλά και βιβλίων Ιστορίας, Ψυχολογίας κ.ο.κ.η Η Κυριακή Πετράκου, όμως, έχει συγχρόνως τεράστια ακαδημαϊκή εμπειρία, αφού έχει διδάξει στο Πανεπιστήμιο εκατοντάδες φοιτητές, όλα αυτά τα ζητήματα, που την απασχολούν και μας τα παρουσιάζει αναλυτικά και υπεύθυνα και στο ενλόγω βιβλίο της. 

Ο αναγνώστης εντυπωσιάζεται από το εύρος των θεμάτων, από την απλότητα του ύφους τής συγγραφέα, που αναμφισβήτητα φανερώνει επιστήμονα που δεν θέλει να κάνει επίδειξη, αλλά να φέρει κοντά, ακόμη και τον πιο απλό αναγνώστη της, αδαή σε θεατρικά θέματα, σε θεατρικά έργα, σε θεατράνθρωπους (δραματουργούς, σκηνοθέτες, ηθοποιούς, θεατρικούς κριτικούς, ιστορικούς και μελετητές του Θεάτρου κ.ά.), που ανάλωσαν όλη τους τη ζωή είτε στο παλκοσένικο είτε Θέατρο και στα περί του  Θεάτρου ζητήματα . 

Τη διακρίνει το ερευνητικό της πάθος και η ικανότητά της ν’ ανακαλύπτει συνεχώς όλο και νέα στοιχεία γύρω από τη δραματουργία, τις θεατρικές σκηνικές δραστηριότητες, τη θεματολογία και ιδεολογία των θεατρικών έργων, και τη θεατρική κριτική σε βιβλία, σε περιοδικά, σε εφημερίδες. Όλα δε τα κείμενά της είναι ενταγμένα και «κεντημένα» στον ιστορικό καμβά, με δεξιοτεχνία, εμβάθυνση, με λεπτομερείς  αναφορές. Επιμένει να ερευνά, να καταγράφει, να επεξεργάζεται από κάθε άποψη τα ιστορικά δρώμενα της κάθε εποχής που εξετάζει και που αφορούν την Ιστορία του Θεάτρου, της Λογοτεχνίας, της Πολιτικής.

Σημαντικές μελέτες και μονογραφίες της αναφοράς, χρήσιμες για τις περαιτέρω θεατρολογικές μελέτες  είναι τα: Οι θεατρικοί διαγωνισμοί, 1870-1925, Εκδ. ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ, Αθήνα 1999, Ο Καζαντζάκης και το θέατρο, Εκδ. ΜΙΛΗΤΟΣ, Αθήνα 2005, Θεατρικές (σ)τάσεις και πορείες, Φεκαέξι θεατρολογικά μελετήματα, Εκδ. ΠΑΠΑΖΗΣΗΣ, Αθήνα 2007, Σχήματα και εικόνες. Από τον ρομαντισμό στον μεταμοντερνισμό. Δεκαέξι μελετήματα για το νεοελληνικό θέατρο, Εκδ. ΠΑΠΑΖΗΣΗΣ, Αθήνα 2015, Ο Θεοτοκάς του θεάτρου. Έργα,  θεωρία και κριτική, δράση, Εκδ. ΜΙΛΗΤΟΣ (ΕΞΑΝΤΑΣ), Αθήνα 2017, Αφήγημα και αφηγήσεις. Έρευνα και ανάλυση στο νεοελληνικό θέατρο 

Αναλύει διεξοδικά κάθε θεατρικό έργο (από τα αναφερόμενα στο βιβλίο 340 και πλέον θεατρικά έργα) στο οποίο αναφέρεται και επεξεργάζεται στα 17 μελετήματά της, συγκρίνει το περιεχόμενό του και τη θεματολογία του με άλλα παρελθοντικά ή σύγχρονα θεατρικά έργα της ίδιας θεματολογίας, προβαίνει σε αξιολογικές κρίσεις, με αποτέλεσμα ο αναγνώστης να ενημερώνεται σχετικά και συγχρόνως να εμπλουτίζει το θεατρικό οπλοστάσιό του. Έτσι, η θεατρική του παιδεία ανεβαίνει κάθε φορά, μελετώντας και άλλα παρόμοιου περιεχομένου δοκιμιακά κείμενα, σε ανώτερο επίπεδο, με αποτέλεσμα να μπορεί να παρακολουθεί με πιο αξιόλογη και διεισδυτική  κριτική ματιά τις επόμενες θεατρικές παραστάσεις, τις οποίες θα παρακολουθήσει. Η συγγραφέας με το παρόν βιβλίο της τον καθιστά τοιουτοτρόπως πιο επαρκή ως αναγνώστη και ως θεατή. 

ΚΥΡΙΑΚΗ ΠΕΤΡΑΚΟΥ

ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821 

ΩΣ ΤΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΤΟΥ MILLENIUM

ΔΕΚΑΕΠΤΑ ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ (ΚΑΙ ΟΧΙ ΜΟΝΟ)

Εκδόσεις ΟΤΑΝ, Αθήνα 2024, σχήμα: 24 Χ 17 εκατ., σ. 473

Αναφέρω τα περιεχόμενα του βιβλίου, ώστε ο κάθε ενδιαφερόμενος αναγνώστης να κατανοήσει το περιεχόμενο –ως ένα βαθμό– και τη θεματολογία των κειμένων, που περιέχονται στο βιβλίο:

1. «Γεγόνασιν αι γυναίκες άνδρες». Γυναίκες μεταμφιεσμένες σε άνδρες σε έργα για το ’21.

2.Η εικόνα του Πολίτη (και της Πολίτισσας) στο νεοελληνικό θέατρο.

3.Η επανάσταση του 1821 στα θεατρικά έργα της Αντωνούσας Καμπουράκη.

4.Η εικόνα του Λόρδου Βύρωνος στο ελληνικό θέατρο και τον κινηματογράφο.

5.Δείγμα από σπάνιο είδος: Νύχτα στη Μεσόγειο του Άγγελου Τερζάκη, μια βυζαντινή κωμωδία.

6.Η εικόνα του θεάτρου, παροντική και μελλοντική, στα περιοδικά τηςκατοχής.

7.Από το ποιητικό δράμα στο δράμα του περιθωρίου: το σημείο καμπής στο ελληνικό θέατρο του 20ού αιώνα.

8.Τα διαφόρων μεγεθών θεατρικά πρόσωπα του Παντελή Πρεβελάκη: μικρού, μεσαίου και μεγαλύτερου από τη ζωή.

9.Μεταπολεμικές εκδοχές του μύθου των Ατρειδών.

10.Επιστημονικές και φιλοσοφικές θεωρίες του χρόνου όπως επηρέασαν το θέατρο.

11.Ο Γιάννης Σιδέρης ως θεατρικός συγγραφέας.

12.Ο Σπύρος Ευαγγελάτος ως θεατρικός συγγραφέας: το πατριωτικό δράμα του Νικόλαος Γαλάτης.

13.Ο Παπαδιαμάντης και οι γυναίκες του στο θέατρο.

14.Η Σμύρνη της Μιμής Ντενίση: ιστορία, ψυχολογία, κοινωνιολογία.

15.Λευτέρης Βογιατζής και Μολιέρος: συνδυασμός του κλασικού με το μοντέρνο.

16.Ο Βασίλης Βασιλικός ως θεατρικός συγγραφέας: πάντα και σταθερά πολιτικός.

17.Προς το εξωτερικό και αντιστρόφως: απεικόνιση της μετανάστευσης στο νεοελληνικό θέατρο.

Η συγγραφέας για να συνθέσει τα μελετήματά της, υποχρεούται να είναι ενημερωμένη όχι μόνο δραματουργικά και σκηνικά, αλλά και ιστορικά, φιλοσοφικά, ψυχολογικά, έχοντας συγχρόνως υπόψη της τις θεατρικές κριτικές, καθώς και τις μελέτες των συναδέλφων της, ακαδημαϊκών και μη. 

Η Κυριακή Πετράκου θέλοντας να συνοψίσει τα ετερόκλητα θεματολογικά 17 μελετήματά της σε έναν τίτλο για το ενλόγω βιβλίο της, χρησιμοποιεί τον συγκεκριμένο τίτλο, με αποτέλεσμα ο αναγνώστης ενδεχομένως να καταλάβει ότι πρόκειται για μια «υποτιθέμενη σπονδυλωτή μελέτη», η οποία αποτελείται από «κεφάλαια», των οποίων η θεματολογία εκτείνεται από την Επανάσταση του 1821, αλλά και πριν από αυτή, έως και τα επόμενα χρόνια του εορτασμού της δεύτερης χιλιετηρίδας μετά τη χρονολογία 0 (millennium). Δηλαδή, πρόκειται για μελετήματα, στα οποία εξετάζονται διάφορα θεατρικά έργα (υπόθεση, θεματολογία, ιδεολογία, με ιστορικά στοιχεία και αναφορές στους δραματουργούς τους και στην κριτική αποτίμησή τους από κριτικούς και μελετητές, πανεπιστημιακούς και μη), σε μια ιστορική διαδρομή 200 περίπου χρόνων. 

Αναφέρονται, κατά κεφάλαιο, αρκετά θεατρικά έργα, των οποίων η υπόθεση αναλύεται με επιστημονικό δοκιμιογραφικό τρόπο. Η Κυριακή Πετράκου σε ορισμένα από αυτά τα μελετήματά της αναφέρεται σε πλήθος βιβλιογραφικών πηγών και μελετά διάφορα επιστημονικά ζητήματα, δείχνοντάς μας ότι γνωρίζει ή επιθυμεί να γνωρίσει, ήτοι να μελετήσει, και τελικά το κατορθώνει –όσο της επιτρέπεται κατ’ αναλογία με το θεατρολογικό θέμα που αναλύει καιν συνδέοντάς με αυτό– επιστημονικά θέματα, που δεν άπτονται των βασικών σπουδών της (Χημεία) και των περαιτέρω σπουδών της στη Θεατρολογία. Ενδεικτικά αναφέρω ότι αναφέρεται με αξιώσεις ειδικού επιστήμονα σε θέματα Ιστορίας, Φιλολογίας /Λογοτεχνίας, Φιλοσοφίας κ.ά.  

1.Αλέξανδρου Ρίζου Ραγκαβή, Η παραμονή [της ελληνικής επαναστάσεως], 1839/1874, Χριστόφορου Σαμαρτσίδη, Αρματωλοί και κλέπται, 1863, Αντωνίου Αντωνιάδου, Η κατάρα της μάννας ή Οι κλέφτες της Λιάκουρας, 1875/1891, του ίδιου, Η κλεφτοπούλα, 1882, Σπυρίδωνος Περεσιάδη, Κωστή Παλαμά, Τρισεύγενη, 1902, Καλλιρρόης Παρρέν, Η νέα γυναίκα, 1908, Γιώργου Θεοτοκά, Το τίμημα της λευτεριάς ή Κατσαντώνης, 1947/1965 κ.ά.

2.[Ανώνυμου], Αυξεντιανός, 1752, Γεωργίου Σούτσου, Αλεξανδροβόδας ο ασυνείδητος, 1785, του ίδιου, Το άσυλον του φθόνου και Αυλικός ο πεφωτισμένος, 1805, Αλέξανδρου Σούτσου, Ο πρωθυπουργός, 1843, Μ. Χουρμούζη, Μαλακώφ, 1865, Οδυσσέως Δημητράκου, Το Χαβιαρόχανον, 1865, Σοφοκλή Καρύδη, Η κοινωνία των Αθηνών, 1867, Δημοσθένη Μισιτζή, Ο Φιάκας, 1870, Ζαχαρία Φυτίλη, Νίτσα, 1909 κ.λπ.  

3.Αντωνούσης Καμπουράκη [ή Καμπουροπούλα ή Καμπουροπούλου], Γεώργιος Παπαδάκης ή Έφοδος της Γραμβούσης, 1840, της ίδιας, Η Λάμπρω, 1861, της ίδιας, Η Έξοδος του Μεσολογγίου, 1875. 

4.Σπύρου Ποταμιάνου, Ο Βύρων, 1909, Αλέκου Λιδωρίκη, Λόρδος Βύρων, 1933, Μανώλη Σκουλούδη, Η τραγωδία του Λόρδου Βύρωνα, 1955.  

5.Άγγελου Τερζάκη, Νύχτα στη Μεσόγειο, 1946.

6.Αναφορές σε δεκάδες θεατρικά έργα, σε δραματουργούς, σκηνοθέτες, ηθοποιούς, σε θεατρικές κριτικές κ.ο.κ. Όλα αυτά αντλούνται, μετά από έρευνα της Πετράκου από περιοδικά της Κατοχής.

7.Αναφορές σε δεκάδες θεατρικά έργα, σε δραματουργούς, σκηνοθέτες, ηθοποιούς, σε θεατρικές κριτικές κ.ο.κ.

8.Παντελή Πρεβελάκη, Ο Μίμος, 1928, του ίδιου, Μοναξιά, 1937, Το ιερό σφάγιο, 1952, Τα χέρια του ζωντανού θεού, 1952, Ο Λάζαρος, 1954, Το ηφαίστειο, 1961, Μουσαφιραίοι στο Στεπαντσίκοβο, 1961, Το χέρι του σκοτωμένου, 1971, Δύο κρητικά δράματα, Η δεύτερη εντολή, Το τρελό αίμα, 1974.

9.Αλέξανδρου Μάτσα, Κλυταιμνήστρα, 1945 (1936;), του ίδιου, Ιοκάστη,1952, Κροίσος, 1959, Ζωής Καρέλλη, Ορέστης, 1959. 

10.Ζ.Π. Σαρτρ, Κεκλεισμένων των θυρών (1944), Σαμουέλ Μπέκετ, Περιμένοντας τον Γκοντό (1948), Πίντερ Χάρολντ Πίντερ, Προδοσία (1978), Λουίτζι Αντονέλλι, Ο άνθρωπος που συνάντησε τον εαυτό του (1918), Έντουαρντ Άλμπι, Τρεις ψηλές γυναίκες (1990), Ιάκωβου Καμπανέλλη, Μια συνάντηση κάπου αλλού (1997), Daniel du Plantis, Το παρελθόν είναι πάντοτε παρόν, Γιάννη Μαυριτσάκη, Μετατόπιση προς το ερυθρό (2012), Δημήτρη Δημητριάδη, Άγνωστη αρμονία του άλλου αιώνα (1992), του ίδιου, Η Αρχή της ζωής (1995), του ιδίου, Ο κυκλισμός του τετραγώνου (2009). 

11.Γιάννη Σιδέρη, Η Κυρά Φροσύνη (1930), του ίδιου, Στη μέση του δρόμου (1931), του ίδιου, Άγρια χρόνια (1945).

12.Σπύρου Ευαγγελάτου, Νικόλαος Γαλάτης (1963). 

13.Γιάννη Σολδάτου, Όταν ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης συνάντησε τον Γεώργιο Βιζυηνό (2008), Πέτρου Ζούλια, Γυναίκες του Παπαδιαμάντη (2018).

14.Μιμής Ντενίση, Σμύρνη μου αγαπημένη (2014), της ίδιας, Κι από Σμύρνη… Σαλονίκη (2019), 

 15.Τα θεατρικά έργα που αφορούσαν τη μετανάστευση, τους μετανάστες, τις περιπέτειες και τα προβλήματα που αντιμετώπιζαν είτε αυτοί ήταν αλλοδαποί που έρχονταν στη χώρα μας είτε Έλληνες που μετοίκιζαν στο εξωτερικό, με αναφορές σε δραματουργούς και θεατρικά έργα τους (Παναγιώτη Μεντή, Ξένοι, 2001, Αριάν Μουσκίν, Το τελευταίο καραβάνι (Οδύσσειες), 2001, Λούλας Αναγνωστάκη, Σ’ εσάς που με ακούτε, 2003, Λείας Βιτάλη, Αγάπα με, 2003, Χρύσας Σπηλιώτη, Φωτιά και νερό, 2007, Γιάννη Τσίρου, Η αόρατη Όλγα, 2009, Λείας Βιτάλη, Μια ), αλλά και σ’ αυτά που δημιουργήθηκαν και ανέβηκαν σε σκηνές κατά τις  προηγούμενες δεκαετίες και έχουν ίδια θεματολογία (Ιάκωβου Καμπανέλλη, Η αυλή των θαυμάτων, 1957 και Οδυσσέα γύρισε σπίτι, 1952,1966, Μενέλαου Λουντέμη, Ταξίδια του χαμού, 1975, Πέτρου Μάρκαρη, Φιλοξενούμενοι, 1978, Γιώργου Σκούρτη, Ο μετανάστης, 1980, Λούλας Αναγνωστάκη, Νίκη, 1978). 

Και σωστά αναφέρει το υπότιτλο «Δεκαεπτά μελετήματα για το ελληνικό θέατρο (και όχι μόνο)»  Το παρενθετικό «και όχι μόνο» αναφέρεται στο γεγονός ότι η συγγραφέας χρησιμοποιεί στα μελετήματά της και στοιχεία από παρεμφερή θεματολογικά στοιχεία από λογοτεχνικά και κινηματογραφικά έργα.

Μεστά, εμβριθή και εμπεριστατωμένα από κάθε άποψη: αισθητική, επιστημονική, θεατρολογική,  λογοτεχνική και ιδεολογική είναι τούτα τα 17 μελετήματα, τα οποία αποτελούν «καθοδηγητικά» και υποδειγματικά κείμενα αναφοράς για τους επόμενους μελετητές του νεοελληνικού θεάτρου, φοιτητές και μη. 

Κυριακή Πετράκου

Η Κυριακή Πετράκου εξακολουθεί ακάθεκτη, και μετά από την αφυπηρέτησή της από το Ε.Κ.Π.Α., να μελετά, να ερευνά, να συγγράφει με αξιώσεις, υποδηλώνοντας ότι ο συγγραφέας και ερευνητής/μελετητής  που έχει επιστημονική και κοινωνική συνείδηση, δεν παραιτείται, αλλά συνεχίζει αέναα την «ιερή»  προσπάθειά του για τη διαφώτιση του αναγνωστικού του κοινού, το οποίο διαθέτει βέβαια αγάπη και «ένθεο» πάθος για γνώσεις και «εμπειρίες» στον απέραντο ενδιαφέροντα ορίζοντα της δραματουργικής παραγωγής και σκηνικής δραστηριότητας του νεοελληνικού θεάτρου, Αλλά, την ίσια αξία έχει και ενημέρωση από μέρους της εκείνου του πολυπληθούς κοινού, το οποίο είτε σπουδάζει θεατρολογία είτε κρίνει θεατρικές παραστάσεις είτε επιδίδεται επαγγελματικά με το θέατρο (σκηνοθέτες, ηθοποιοί κ.ο.κ.) είτε ερευνά και μελετά την Ιστορία του θεάτρου, τη θεματολογία, την ιδεολογία, την παραστασιογραφία, τις τάσεις και εξελίξεις σε αυτό το παμπάλαιο και άκρως ενδιαφέρον κοινωνικό καλλιτεχνικό είδος.  

Τέλος, θέλω να συγχαρώ τη συγγραφέα, αλλά και τον εκδότη της, για την παράθεση στο τέλος του βιβλίου των Ευρετηρίων: α) Ονομάτων (σ. 437-449), β) Έργων (σ. 451-456) και γ) Πραγμάτων και Όρων (σ. 457-459). Η επιθυμία μου αυτή για συγχαρητήρια εκπηγάζει από την έκδοση επιστημονικών βιβλίων, τα τελευταία χρόνια, από τα οποία απουσιάζουν παντελώς Ευρετήρια. Και το φαινόμενο αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, άκρως αντιδεοντολογικό και αντιεπιστημονικό, αφού ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης ή φοιτητής ή μελετητής, επιθυμώντας να βρει στο βιβλίο αυτό γ.π. των 436 σελίδων (του κυρίου σώματος) ένα όνομα που τον ενδιαφέρει ή ένα έργο ή έναν όρο, θα πρέπει να διατρέξει όλες τις σελίδες του βιβλίου, χάνοντας πολύτιμο χρόνο και καταβάλλοντας άσκοπα υπερβάλλοντα κόπο.

Θα έπρεπε, ακόμη να υπάρχει και ένα Ευρετήριο Εικόνων/Φωτογραφιών, μια και υπάρχουν στο εν λόγω βιβλίο 41 φωτογραφίες από θεατρικές παραστάσεις, και όχι μόνο, ή και ένα Ευρετήριο των πρώτων δημοσιεύσεων αυτών των κειμένων ή των πρώτων ανακοινώσεών τους σε Συνέδρια, για πληροφοριακούς  και ιστορικούς λόγους.

Χρήσιμες είναι και οι Περιλήψεις (Summaries) των 17 κεφαλαίων του βιβλίου στην αγγλική γλώσσα, οι οποίες παρατίθενται στο τέλος για ξένους μελετητές, πανεπιστημιακούς και μη.   

Ομολογουμένως δε οι εκδόσεις ΟΤΑΝ και εκδότης τους Γρηγόρης Πλαστάρας μας έδωσαν ένα πολύτιμο βιβλίο με εξαιρετική αισθητική και εκδοτική αρτιότητα.