Πόσο ζυγίζει το στίγμα βάρους;

Ας ξεκινήσουμε με ένα βασικό ερώτημα: ποια ακριβώς είναι η ζημιά που η καθεμία και ο καθένας θεωρεί ότι είναι πρόβλημα με το να έχει κάποιος βαρύ σώμα; Είναι το γεγονός ότι ένα άτομο με βαρύ σώμα δεν μπορεί να βρει εύκολα ρούχα; Ότι τον κοροϊδεύουν και τον θεωρούν ράθυμο και χωρίς αυτοέλεγχο; Ότι δυσκολεύεται στις κοινωνικές του επαφές; Ή μήπως μας χαλάει την αισθητική; 

Γιατί όλα τα παραπάνω είναι κοινωνικά κατασκευάσματα και εκεί είναι που χρειάζεται να γίνει παρέμβαση. Και όχι να επεμβαίνουμε δίνοντας συμβουλές διατροφής και άσκησης σε ανθρώπους που ποτέ δεν ζήτησαν τη γνώμη μας, τάχα μου από ενδιαφέρον για την υγεία τους, σαν να γνωρίζουμε εμείς καλύτερα από τους ίδιους ποιο είναι το “καλό” τους. 

Όλα αυτά τα στερεότυπα που συντηρούν το στίγμα και τις διακρίσεις εξακολουθούν και αναπαράγονται μέχρι σήμερα. Πού γεννιόνται; Η ρίζα τους είναι σύνθετη, αλλά το σύγχρονο στίγμα γύρω από το σώμα διαμορφώθηκε σε μεγάλο βαθμό μέσα από ρατσιστικές ιδεολογίες απέναντι στους μαύρους. Αργότερα προστέθηκε και το αφήγημα της “υγείας”, για να δείξουμε και καλά πόσο νοιαζόμαστε για το καλό των συνανθρώπων μας… στιγματίζοντάς τους.

Τελικά ποιο είναι το πραγματικό βάρος που καλούνται οι άνθρωποι να σηκώνουν καθημερινά; Μήπως το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι το βάρος του σώματος, αλλά το βάρος του στίγματος και των διακρίσεων, των μειωμένων ευκαιριών, της άνισης αντιμετώπισης, των αδιάκριτων βλεμμάτων, των αυτόκλητων συμβουλών και των επικριτικών σχολίων από φίλους και συγγενείς μέχρι και “καλοπροαίρετους” αγνώστους στον δρόμο; 

Το βάρος της ελλιπούς κατανόησης και του να μην ακούγονται αυτά που λες ακόμη και στους χώρους που θα έπρεπε να διασφαλίζεται ο σεβασμός, η αποδοχή και η κατανόηση. Όπως στα ιατρεία, στα γραφεία των ψυχολόγων και των διατροφολόγων, αλλά και στο σχολείο και φυσικά, στην οικογένεια, στο σπίτι που μένεις και μεγαλώνεις. Αυτές αποτελούν τις κυρίαρχες πηγές στιγματισμού. 

Στο προηγούμενο άρθρο μας είχαμε αναφερθεί στη ζημιά που κάνουν οι τόσο τσαπατσούλικα φτιαγμένες καμπάνιες ευαισθητοποίησης για την παχυσαρκία (από αδιαφορία και άγνοια ή μήπως όχι;), οι οποίες αναπαράγουν το στίγμα του βάρους και συμβάλλουν στη διαιώνισή του. Ακριβώς το ανάποδο, δηλαδή, από αυτό που θα όφειλαν να κάνουν.

Είναι μάλιστα τόση η ζημιά, που έρευνες πραγματικού επιστημονικού χαρακτήρα έχουν δείξει ότι το στίγμα βάρους και η προσέγγισή του με τον κυρίαρχο τρόπο οδηγούν σε αύξηση βάρους, επιδείνωση της ψυχικής υγείας (ακόμα και κατάθλιψη) και διαταραχής της σχέσης με το σώμα. 

Επιπλέον, το στίγμα βάρους βλάπτει και τη σωματική υγεία, προκαλώντας φλεγμονώδη απόκριση ή ακόμη και διαταραγμένο μεταβολισμό γλυκόζης και αύξηση της αρτηριακής πίεσης. Και όλες αυτές οι επιπτώσεις είναι ανεξάρτητες του βάρους. Προκύπτουν από το ίδιο το στίγμα, το οποίο αποτελεί μια χρόνια μορφή στρες. Άλλωστε, είναι πρακτικά ανέφικτο να διαχωρίσουμε την ψυχική από τη σωματική μας υγεία, καθώς είναι άρρηκτα συνδεδεμένες και διαρκώς αλληλοεπιδρούν μεταξύ τους. 

Ας μην απορούμε, λοιπόν, από τα αποτελέσματα μετα-ανάλυσης που έδειξαν ότι οι διακρίσεις λόγω βάρους συσχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο θνησιμότητας κατά 60% και η αύξηση αυτή δεν ερμηνευόταν από άλλους κλασσικούς παράγοντες κινδύνου. Με άλλα λόγια, δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι οι διακρίσεις λόγω στίγματος βάρους σκοτώνουν. Είτε μέσα από τη συστηματική, μακροχρόνια υποβάθμιση της ποιότητας της ζωής των ατόμων και κατ’ επέκταση της συνολικής τους υγείας ή ακόμη και μέσω της αυτοκτονικότητας που συνδέεται με το στίγμα του βάρους. 

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι το στίγμα βάρους αποτελεί ένα αυτόνομο ζήτημα δημόσιας υγείας, το οποίο πλήττει από μικρά παιδιά (ακόμη και μωρά!) μέχρι ανθρώπους όλων των φύλων και ηλικιών που μπορεί να το βιώνουν καθημερινά, κυριολεκτικά όσα χρόνια θυμούνται τον εαυτό τους. Κι, όμως, κανείς δεν μιλάει για αυτό. Κάνουμε σαν να μην υπάρχει, ενώ όλοι γνωρίζουμε πολύ καλά πόσο υπαρκτό είναι. Είτε το έχουμε βιώσει είτε το έχουμε δει μπροστά μας να διαδραματίζεται. Σε κάθε περίπτωση, είμαστε με τον έναν ή με τον άλλον τρόπο, όλοι μας μάρτυρες.

Και όταν τελικά απευθύνονται σε “ειδικούς” για στήριξη και βοήθεια, συχνά είναι εκείνοι που τους αντιμετωπίζουν με τον πιο στιγματιστικό και ντροπιαστικό τρόπο. Έρευνες έχουν δείξει ότι οι γιατροί αφιερώνουν λιγότερο χρόνο στα ραντεβού με άτομα που έχουν βαρύ σώμα και έχουν διαμορφώσει εκ των προτέρων την άποψη ότι είναι τεμπέληδες και αδιαφορούν για την υγεία τους. Και η σύσταση; «Απλά φάε λιγότερο!».

Κάπως έτσι τα άτομα διστάζουν να επισκέπτονται τον γιατρό, αποφεύγοντας συχνά σημαντικές εξετάσεις και αναβάλλοντας τα ραντεβού. Γιατί; Επειδή πολύ απλά τρέμουν και μόνο στην ιδέα της ρατσιστικής αντιμετώπισης και της δίχως ίχνος ενσυναίσθηση κριτικής που θα δεχτούν. Η προκατάληψη βάρους όχι μόνο επηρεάζει αρνητικά τη διάγνωση και την αντιμετώπιση των ατόμων με βαρύ σώμα, αλλά συχνά παρεμποδίζει ακόμη και την πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας.

Έχουμε ανάγκη από καμπάνιες που ενημερώνουν και ευαισθητοποιούν ως προς τις βλαβερές επιπτώσεις του στίγματος του βάρους, στοχεύοντας στον αποστιγματισμό. Για να μπορέσει να συμβεί αυτό, θα χρειαστεί να υπάρξει αποδόμηση της τρέχουσας κυρίαρχης αντίληψης που, όπως συζητήσαμε και στο προηγούμενο άρθρο, με τρόπο υπεραπλουστευμένο και επιστημονικά λανθασμένο υποστηρίζει ότι η ρύθμιση βάρους είναι καθαρά στο χέρι ενός ατόμου. Έτσι, αφήνει να εννοηθεί ότι, εάν κάποιος δεν έχει αδύνατο σώμα, αυτό ισοδυναμεί αυτόματα με έλλειψη αυτοελέγχου και αυτοπειθαρχίας. 

Πιστέψτε μας, όσα άτομα γεννήθηκαν με αδύνατο σώμα δεν είναι επειδή “πειθάρχησαν” σε κάτι. Υπάρχει και ο παράγοντας DNA, πώς να το κάνουμε; Άλλωστε, δεν υπάρχουν “καλά” και “κακά” σώματα. Και πάλι πρόκειται για θέμα στερεοτύπων που μας έχουν κάνει να σκεφτόμαστε ότι το “αδύνατο” είναι το ωραίο και ό,τι αποκλίνει από αυτό είναι λάθος. Στη φύση υπάρχει ποικιλομορφία! Αλλά με το να μας κάνουν να πιστεύουμε το αντίθετο, εξυπηρετούνται άλλα συμφέροντα (θα τα συζητήσουμε σε επόμενο άρθρο).

Εδώ έγκειται και η μεγάλη αποτυχία της πλειοψηφικής επιστημονικής κοινότητας γιατρών, διαιτολόγων-διατροφολόγων, ακόμα και ψυχολόγων και ψυχοθεραπευτών που, αντί να σταθούν στη σχέση όχι μόνο του ατόμου αλλά και των κοινωνικών συνόλων τόσο με τη διατροφή όσο και με το σώμα τους, επιλέγουν να εστιάζουν με τελείως εμμονικό τρόπο σε αριθμούς θερμίδων και γραμμάρια. 

Το στίγμα βάρους και η υγιεινιστική προσέγγιση έχει σε μεγάλο βαθμό να κάνει με την αντιμετώπιση των τροφίμων ως εχθρικές οντότητες και την ποσοτικοποίησή τους σε γραμμάρια ώστε να είναι “ακίνδυνες”. Ως αποτέλεσμα, ο άνθρωπος βλέπει το φαγητό και τα τρόφιμα σαν μια απειλητική ύπαρξη και  προσπαθεί να τα καταναλώνει σε συγκεκριμένα όρια. Αυτό τον εμποδίζει από το να συνειδητοποιήσει την ύπαρξη του στίγματος βάρους, αλλά και να αναλογιστεί τους πραγματικούς παράγοντες που το διαμορφώνουν και συμβάλλουν στη δυσαρέσκεια με το σώμα του.

Είναι απολύτως λογικό να υπάρχει δυσαρέσκεια, καθώς το στίγμα βάρους εντάσσεται στη λογική που βλέπει το ίδιο το σώμα ως ένα προϊόν για κατανάλωση. Αντί ο κάθε άνθρωπος να έχει την πρόθεση να συνδεθεί με το σώμα του, του επιβάλλεται να επιθυμεί ένα σώμα, το οποίο θα είναι πιο εύκολα αρεστό με βάση τα πρότυπα και άρα πιο εύκολο να καταναλωθεί. Αυτόν τον σκοπό υπηρετεί και η κουλτούρα της δίαιτας, αντιμετωπίζοντας το σώμα σαν έναν αριθμό κιλών και την τροφή ως κάτι που πρέπει να περιοριστεί σε γραμμάρια, με βάση τις τρέχουσες επιταγές της βιομηχανίας τροφίμων, ανεξαρτήτως αναγκών και επιθυμιών.

Και προφανώς, η κυρίαρχη συστημική αντίληψη ούτε που νοιάζεται για τη μεταβολική και ψυχολογική ισορροπία του οργανισμού. Άλλωστε, τα πράγματα είναι αρκετά πιο περίπλοκα. Η υγεία δεν είναι ούτε θέμα κιλών, ούτε θερμίδων, καθώς ο οργανισμός είναι περίπλοκο οικοσύστημα μαζί με τους μικροοργανισμούς που υπάρχουν και όλα αυτά επηρεάζονται από έναν συνδυασμό παραγόντων, όχι μόνο διατροφικών. Είναι καλά τεκμηριωμένο ότι οι κοινωνικοί καθοριστές υγείας μπορούν να έχουν πολύ μεγαλύτερο αντίκτυπο (θετικό ή αρνητικό) από την υιοθέτηση οποιασδήποτε ατομικής συμπεριφοράς.

Γιατί, όμως, η πλειονότητα της επιστημονικής κοινότητας εμμένει σε μια επιστημονικά αποδεδειγμένα λάθος αντιμετώπιση; Γιατί είναι και εύκολο (αν είσαι διαιτολόγος απλά τυπώνεις μια δίαιτα τυφλοσούρτη, ενώ αν είσαι γιατρός απλά κάνεις κήρυγμα στον ασθενή) και κερδοφόρο. Καταλαβαίνουμε, λοιπόν, ότι για να αλλάξει η τακτική της εμπορευματοποίησης του σώματος, θα χρειαστεί να γίνει αλλαγή σε επίπεδο συστήματος. 

Οφείλει να γίνει ριζική αλλαγή στην εκπαίδευσή μας και ειδικά στα πανεπιστήμια με σχολές επιστημών υγείας. Από μελέτες γνωρίζουμε ότι ήδη από τον πρώτο χρόνο ιατρικής, οι φοιτητές παρουσιάζουν αυξημένα ποσοστά προκατάληψης βάρους. Είναι ο τρόπος που εκπαιδευόμαστε τόσο βασισμένος στη χονδροφοβία που οι επαγγελματίες υγείας έχουν από τα υψηλότερα ποσοστά εσωτερίκευσης του στίγματος βάρους.  Επιπλέον, έχει αξία να δοθεί προσοχή σε όσες ομάδες επιστημόνων έχουν καταφέρει μέσα σε αυτό το δυσμενές και ανισόπεδο γήπεδο να διαμορφώσουν μια σύγχρονη επιστημονική προσέγγιση, και έχει ακόμα μεγαλύτερη αξία να δημιουργηθεί ένα δίκτυο, το οποίο θα βάλει στην επικαιρότητα το στίγμα βάρους και θα επανατοποθετήσει τη σχέση της κοινωνίας με την τροφή και το σώμα. Για αυτόν τον σκοπό προσκαλούμε όποια και όποιον επιθυμεί να επικοινωνήσει μαζί μας μέσω e-mail: [email protected] και [email protected].

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

Annis, N. M., Cash, T. F. & Hrabosky, J. I. (2004). Body image and psychosocial differences among stable average weight, currently overweight, and formerly overweight women: The role of stigmatizing experiences. Body Image, 1, 155–167. 

Fearing the Black Body, Sabrina Strings (2019). Race, Sex, and the Origins of Fat Phobia. New York: NYU Press. 

Formica, M. J. (2013). Self-blame: The ultimate emotional abuse. Psychology Today. https://www.psychologytoday.com/us/blog/enlightened-living/201304/self-blame-the-ultimate-emotional-abuse (Ανακτήθηκε 5/4/2026)

Hebl, M. R. & Xu, J. (2001). Weighing the care: Physicians’ reactions to the size of a patient. International Journal of Obesity, 25, 1246–1252. 

Himmelstein, M. S., Incollingo Belsky, A. C. & Tomiyama, A. J. (2015). The weight of stigma: Cortisol reactivity to manipulated weight stigma. Obesity, 23(2), 368–374. https://doi.org/10.1002/oby.20959 

Irwin, A., Valentine, N., Brown, C., Loewenson, R., Solar, O., Brown, H., Koller, T., & Vega, J. (2006). The Commission on Social Determinants of Health: Tackling the social roots of health inequities. PLoS Medicine, 3(6), e106. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.0030106

Puhl, R. M. & Heuer, C. A. (2010). Obesity stigma: Important considerations for public health. American Journal of Public Health, 100(6), 1019–1028. 

Puhl, R. M., Luedicke, J. & Grilo, C. M. (2014). Obesity bias in training: Attitudes, beliefs, and observations among advanced trainees in professional health disciplines. Obesity, 22(4), 1008–1015. 

Sutin, A. R. et al. (2014). Perceived weight discrimination and C-reactive protein. Obesity, 22, 1959–1961. 

Sutin, A. R., Stephan, Y. & Terracciano, A. (2015). Weight discrimination and risk of mortality. Psychological Science, 26(11), 1803–1811. https://doi.org/10.1177/0956797615601103 

Tomiyama, A. J. (2014). Weight stigma is stressful: A review of evidence for the Cyclic Obesity/Weight-Based Stigma model. Appetite, 82, 8–15. https://doi.org/10.1016/j.appet.2014.06.108 

Tomiyama, A. J. et al. (2014). Associations of weight stigma with cortisol and oxidative stress independent of adiposity. Health Psychology, 33(8), 862–867. https://doi.org/10.1037/hea0000107 

Tsenkova, V. K. et al. (2011). Perceived weight discrimination amplifies the link between central adiposity and nondiabetic glycemic control (HbA1c). Annals of Behavioral Medicine, 41, 243–251.

 

Κωνσταντίνα Κατσανά, Διαιτολόγος-Διατροφολόγος M.Sc. Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Πιστοποιημένη Σύμβουλος για τον Διαισθητικό Τρόπο Διατροφής 

Πάνος Χριστοδούλου, Βιοπαθολόγος/Εργαστηριακός Ιατρός, Ιατρός Δημόσιας Υγείας και κοινωνικής Ιατρικής, MSc Διοίκησης Μονάδων Υγείας, MSc Διατροφής, Τροφίμων και Μικροβιώματος, Υποψήφιος Διδάκτορας Ιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών, PGCert Διαχείρισης κρίσεων στη δημόσια υγεία και ανθρωπιστικής απάντησης