Τα παιδιά της θάλασσας (Ο Οδυσσέας πέρα από την Οδύσσεια)

In the misty morning, on the edge of time, We’ve lost the rising sun, a final sign, As the misty morning rolls away to die, Reaching for the stars, we blind the sky

Η Οδύσσεια του Νόλαν έκανε μεγάλο χαμό αρκετό καιρό πριν βγει στις αίθουσες των κινηματογράφων. Οι αδηφάγοι κανίβαλοι των social media αντιλήφθηκαν γρήγορα την συνομωσία ενάντια στη λευκή φυλή, την παγκόσμια λογοτεχνία, τους straight άνδρες, την ορθοδοξία και ό,τι άλλο μπορεί να φανταστεί το μυαλό ενός συντηρητικού που στην καλύτερη να έχει διαβάσει την Οδύσσεια μια φορά στο γυμνάσιο. Είναι ένα διαρκές άγχος αυτών των ανθρώπων ότι κάποιος θέλει να τους κλέψει την ταυτότητα, μια ταυτότητα που ούτε οι ίδιοι κάτοχοί τους δε θέλουν.

Μια αντίστοιχη απειλή εμφανίζεται και στο κινηματογραφικό έπος του Νόλαν: οι άνθρωποι από τη θάλασσα, μια ομάδα βαρβάρων που καίνε και λεηλατούν πόλεις, ένας κίνδυνος για τον πολιτισμό για τον οποίο οι ελληνικές πόλεις πρέπει να προετοιμαστούν, ένας κίνδυνος που είναι η αφορμή για να πιέσουν την Πηνελόπη να παντρευτεί έναν από τους μνηστήρες. Η Ιθάκη, η Σπάρτη, η Πύλος πρέπει να ετοιμαστούν για να αντισταθούν στην επέλαση των βαρβάρων. 

We sailed across the air before we learned to fly, We thought that it could never end, We’d glide above the ground before we learned to run, run, Now it seems our world has come undone 

Την ίδια στιγμή ο Οδυσσέας μετά από 7 χρόνια βρίσκει το θάρρος να σταματήσει να τρώει τον λωτό, βρίσκει το κουράγιο να θυμηθεί. Τι φοβόταν άραγε; Η ιστορία του είναι γεμάτη καταστροφή, ματαίωση, απώλεια, θάνατο. Φοβάται να θυμηθεί τι ανέχτηκε να γίνει για να νικήσουν, τι σκέφτηκε, ανέχτηκε αυτό που είχαν γίνει οι σύντροφοί του, ανέχτηκε την αδυναμία του να τους σώσει. Αποφασίζει όμως να σώσει τον εαυτό του – αν κάτι εξάλλου είναι κοινό σε όλες τις αφηγήσεις της Οδύσσειας είναι ότι ο Οδυσσέας είναι ένας άνθρωπος που επιβιώνει. Και που αλλάζει.

Όπως και οι αφηγήσεις της Οδύσσειας αλλάζαν από τόπο σε τόπο, και από εποχή σε εποχή. Τότε βέβαια δεν υπήρχαν social media, δεν υπήρχαν οι θεματοφύλακες του ελληνικού πολιτισμού. Μα είναι δυνατόν η ωραία Ελένη να είναι μαύρη; Μα πώς είναι έτσι οι Λαιστρυγόνες; Η Σκύλα; Λες και υπήρχαν όλα τα παραπάνω για να είναι και κάπως. Λες και δεν είναι δημιουργίες της φαντασίας και λες και η φαντασία δεν αλλάζει. Λες και δεν υπάρχουν από την άλλη και ρόλοι σκλάβων για να παίζουν οι μαύροι ηθοποιοί. Θέλουν και άλλους; 

Βέβαια αν το βασικό χαρακτηριστικό της ωραίας Ελένης είναι ότι ξεχώριζε αμέσως από όλες τις γυναίκες, αυτό η ηθοποιός το καταφέρνει μια χαρά. Όπως και ο κάθε χαρακτήρας ενός φοβερού καστ, όπως η μουσική, η φωτογραφία, η σκηνοθεσία, όλα υπηρετούν μια πίστη στην ουσία της και στο νόημα της απόδοση της Οδύσσειας, της ιστορίας ενός ανθρώπου που πήγε πονηρός και διστακτικός στην Τροία και γύρισε σοφός και αποφασισμένος στην Ιθάκη, ενός ανθρώπου που τον άλλαξε το ταξίδι και όχι ο προορισμός. 

Και μαζί με την αλλαγή και την συνειδητοποίηση που έρχεται με αυτή, ανεβαίνει και η ένταση της ταινίας. Όταν ο Οδυσσέας φτάνει στην Ιθάκη τα θυμάται πλέον όλα. Την Κίρκη που αποκάλυψε την πραγματική κατάντια των συντρόφων του μετά τη μάχη, τους νεκρούς του κάτω κόσμου, τον Κύκλωπα, τους γίγαντες, το πρόσωπο της ιέρειας του ναού της Αθήνας που έσφαξαν και έμεινε να τον στοιχειώνει ως η υλική ενσάρκωση της θεάς. Και βλέπει το αδιέξοδο,  ότι η παρουσία του στην Τροία, η ιδέα του για τον δούρειο ίππο, που αποτυπώνεται υπέροχα στην οθόνη, άνοιξε όχι μόνο την πύλη της Τροίας, αλλά και το δρόμο για την καταστροφή του πολιτισμού, για την νομιμοποίηση ενός παγκόσμιου πολέμου για ασήμαντη αφορμή, για την εδραίωση του δικαίου του ισχυρού ενάντια στον ηθικό νόμο. Και η απουσία του από την Ιθάκη έδωσε τη θέση της σε μια τέτοια γενιά ανθρώπων, σε εξαγριωμένους μνηστήρες, σε αριστοκράτες χωρίς τρόπους και αρχές. 

We made the mountains shake with laughter as we played, Hiding in our corner of the world, Then we did the demon dance and rushed to nevermore, Threw away the key and locked the door

Βλέπεις έναν άνθρωπο καλύτερα όταν τον βλέπεις από χαμηλά, αυτό λέει όταν εμφανίζεται σαν ζητιάνος. Όντως έτσι βλέπεις την πραγματική φύση, όχι την υποκρισία και το συμφέρον. Βλέπεις πώς αντιμετωπίζει τους πιο αδύναμους, τον βοσκό του, τον σκύλο του, και από εκεί και πέρα η κορύφωση ξεκινάει. Ο Οδυσσέας βήμα με το βήμα αποκαλύπτει τον εαυτό του στο σκύλο του, στο γιο του, στην τροφό του, στους μνηστήρες και τελικά στη γυναίκα του. Ανάμεσα στα πτώματα των μνηστήρων η Πηνελόπη αντιλαμβάνεται την αλήθεια: εμείς είμαστε οι άνθρωποι της θάλασσας; 

Και, ναι, αυτοί ήταν. Αυτό που φοβόντουσαν, αυτό που ψιθυρίζει ο φόβος που διαδίδεται από στόμα σε στόμα ήταν οι ίδιοι. Η πτώση του πολιτισμένου κόσμου βρίσκεται εντυπωσιακή πίσω από τις πύλες της Τροίας που ανοίγουν αφού βγουν από τον δούρειο ίππο, με τη μορφή ενός επιβλητικού Αγαμέμνονα, με τον οποίο ο Νόλαν κλείνει το μάτι στην ποπ κουλτούρα της εποχής, πρέπει να είναι ξεκάθαρο ποιος είναι ο μεγάλος κακός του έργου, πρέπει να γίνει με τρόπο που θα τον καταλάβουν όλοι και οπτικά. Ο φόβος πρέπει να είναι αληθινός και σε χρόνο ενεστώτα. 

Όπως λέει και ο Οδυσσέας ανοίξαμε μια πόρτα που δε θα κλείσει ποτέ. Θα γραφτούν οι ιστορίες, από τις οποίες θα μείνει μόνο το θάρρος (όπως ωραία το αποδίδει και ένας σύγχρονος ραψωδός της σύγχρονης εποχής) και τα υπόλοιπα θα ξεχαστούν και θα ξαναγίνουν. Σε μια τελευταία προσπάθεια να σώσει το μέλλον από το παρελθόν του ο Οδυσσέας παραδίδει στη νέα γενιά που αντιστάθηκε στη βαρβαρότητα και εξορίζεται ώστε να προσπαθήσει να φτιάξει κάτι διαφορετικό σε νέες χώρες. Στο παρόν και στο μέλλον. 

Oh, they say that it’s over, And it just had to be, Ooh, they say that it’s over, We’re lost children of the sea

Πάνος Χριστοδούλου, Βιοπαθολόγος/Εργαστηριακός Ιατρός, MSc Διοίκησης Μονάδων Υγείας, MSc Διατροφής, Τροφίμων και Μικροβιώματος, Υποψήφιος Διδάκτορας Ιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών, PGCert Διαχείρισης κρίσεων στη δημόσια υγεία και ανθρωπιστικής απάντησης