ΙΡΑΝ: Από τη Συνταγματική Επανάσταση του 1906 στο Θεοκρατικό Καθεστώς, και τη Γεωπολιτική Σύγκρουση – Μέρος 1ο

Η σύγχρονη ιστορία του Ιράν κατά τον 20ό και 21ο αιώνα αντιπροσωπεύει μία από τις πιο σύνθετες διαδικασίες κοινωνικοοικονομικού μετασχηματισμού στον Παγκόσμιο χάρτη. Η εξέλιξη της ιρανικής κοινωνίας δεν μπορεί να γίνει πλήρως κατανοητή μέσα από μια ιδεαλιστική προσέγγιση που εστιάζει αποκλειστικά στη θρησκεία ή σε προσωπικότητες ηγετών. Αντίθετα, οι βαθιές πολιτικές, ιδεολογικές και πολιτισμικές αλλαγές της χώρας υπήρξαν το αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης μεταξύ των παραγωγικών δυνάμεων, των σχέσεων παραγωγής και των ταξικών συγκρούσεων.

Το Ιράν μετασχηματίστηκε μέσα σε έναν αιώνα από μια ημι-φεουδαρχική, ημι-αποικιοκρατούμενη αυτοκρατορία σε ένα περιφερειακό καπιταλιστικό κράτος με εισοδηματική/ραντιέρικη οικονομία (rentier state) βασισμένη στο πετρέλαιο. Στο επίκεντρο αυτής της διαδρομής βρίσκεται η διαλεκτική σχέση ανάμεσα στον εγχώριο σχηματισμό των τάξεων και την ένταξη του Ιράν στην παγκόσμια ιμπεριαλιστική πυραμίδα.

Η Δύση της Δυναστείας των Κατζάρ και η Συνταγματική Επανάσταση (1905–1911)

Στις αρχές του 20ού αιώνα, η Περσία (Ιράν) τελούσε υπό τη διακυβέρνηση της δυναστείας των Κατζάρ (Qajar). Η παραγωγική βάση της χώρας ήταν κατά κύριο λόγο αγροτική και νομαδική, με φεουδαρχικού τύπου σχέσεις παραγωγής. Η γη ανήκε σε μια ολιγαρχία μεγαλοϊδιοκτητών (arbabs), στο κράτος (khaliseh) και στα θρησκευτικά ιδρύματα (vaqf), ενώ η πλειονότητα του πληθυσμού ήταν υποτελείς αγρότες (ra’ayat) που υφίσταντο άγρια εκμετάλλευση μέσω του συστήματος της παραγωγικής επίμορτης αγροληψίας.

Παράλληλα, ο ιμπεριαλισμός της Βρετανικής και της Ρωσικής Αυτοκρατορίας μετέτρεψε την Περσία σε μια «ημι-αποικία». Η παραχώρηση οικονομικών μονοπωλίων σε ξένες δυνάμεις (εκμετάλλευση ορυκτού πλούτου, τελωνείων, τηλεγράφου) και η εισαγωγή βιομηχανικών προϊόντων από τη Δύση κατέστρεψαν τις παραδοσιακές βιοτεχνικές δομές.

Ο Ταξικός Συνασπισμός της Συνταγματικής Επανάστασης

Η Συνταγματική Επανάσταση του 1905–1911 υπήρξε η πρώτη προσπάθεια αστικοδημοκρατικού μετασχηματισμού στο Ιράν. Η κοινωνική συμμαχία που ηγήθηκε της επανάστασης ήταν ένας ετερογενής συνασπισμός, αποτελούμενος κυρίως, από τις παρακάτω δυνάμεις:

• -Την παραδοσιακή αστική τάξη των παζαριών (Bazaari): Έμποροι και βιοτέχνες που πλήττονταν καίρια από το ξένο κεφάλαιο και την κρατική διαφθορά.
• -Τον σιιτικό κλήρο (Ulema): Συμμαχούσε με το παζάρι λόγω οικονομικών δεσμών και επιζητούσε τη διατήρηση της αυτονομίας του απέναντι στον εκσυγχρονισμό του κράτους.
• -Την αναδυόμενη διανόηση (Intelligentsia): Επηρεασμένη από τις ευρωπαϊκές φιλελεύθερες και σοσιαλδημοκρατικές ιδέες (ειδικά μέσω των Ιρανών εργατών στα πετρέλαια του Μπακού στη Ρωσία).

Η επανάσταση πέτυχε την ίδρυση του πρώτου ιρανικού κοινοβουλίου (Majlis) και την ψήφιση Συντάγματος το 1906. Ωστόσο, οι εσωτερικές ταξικές αντιθέσεις (η ρήξη μεταξύ ριζοσπαστών διανοουμένων και συντηρητικού κλήρου) σε συνδυασμό με την ιμπεριαλιστική επέμβαση (Αγγλο-ρωσική συμφωνία του 1907 για διαμελισμό του Ιράν σε σφαίρες επιρροής) οδήγησαν στην αποκάλυψη των ορίων της αστικής τάξης να ολοκληρώσει τη δημοκρατική επανάσταση.

Η Άνοδος του Ρεζά Σαχ και ο Αυταρχικός Εκσυγχρονισμός (1921–1941)

Το Πραξικόπημα του 1921 και η Συγκρότηση του Βοναπαρτιστικού Κράτους

Μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, τη Ρωσική Επανάσταση του 1917 και την κατάρρευση των Κατζάρ, το Ιράν βρισκόταν σε κατάσταση αποδιοργάνωσης. Το 1921, ο Ρεζά Χαν, διοικητής της Ταξιαρχίας των Κοζάκων του Ιράν, κατέλαβε την εξουσία με τη στήριξη της Βρετανίας, αυτοανακηρυσσόμενος Σαχ το 1925 (Δυναστεία Παχλαβί).

Το καθεστώς του Ρεζά Σαχ λειτούργησε ως βοναπαρτιστικό κράτος. Σε μια στιγμή που καμία κοινωνική τάξη δεν μπορούσε να επιβάλει την κυριαρχία της, ο κρατικός μηχανισμός αυτονομήθηκε σχετικώς, στηριζόμενος στον στρατό και τη γραφειοκρατία, προκειμένου να επιβάλει τον καπιταλιστικό εκσυγχρονισμό «από τα πάνω».

Πρωτογενής Συσσώρευση και η Γέννηση του Βιομηχανικού Προλεταριάτου

Ο Ρεζά Σαχ εφάρμοσε μια πολιτική βίαιου εκσυγχρονισμού:

• –Αγροτική Στρατηγική: Αντί να καταργήσει τη φεουδαρχία, ο ίδιος ο Ρεζά Σαχ μετατράπηκε στον μεγαλύτερο γαιοκτήμονα της χώρας, μετατρέποντας τις παραδοσιακές δομές σε τσιφλίκια.
• –Εκβιομηχάνιση: Ίδρυση κρατικών εργοστασίων (κλωστοϋφαντουργία, ζάχαρη, τσιμέντο) και κατασκευή του Υπερανατολικού Σιδηροδρόμου.
• –Δημιουργία Προλεταριάτου: Για πρώτη φορά στο Ιράν δημιουργείται πολυπληθής βιομηχανική εργατική τάξη. Ιδιαίτερα στον νότο, η Anglo-Persian Oil Company (APOC) συγκέντρωσε δεκάδες χιλιάδες εργάτες πετρελαίου κάτω από συνθήκες άγριας φυλετικής και ταξικής εκμετάλλευσης.

Η αντίδραση της εργατικής τάξης εκδηλώθηκε με την ιστορική απεργία του Αμπαντάν το 1929. Το καθεστώς απάντησε με τη θεσμοθέτηση του Νόμου του 1931 που έθετε εκτός νόμου τις συλλογικότητες με «κομμουνιστική ιδεολογία», οδηγώντας στη φυλάκιση την ηγετική ομάδα της απεργίας, γνωστής ως η ομάδα των «53», που αποτελούνταν από διανοούμενους και συνδικαλιστές.

Η Σοβιετικο-Βρετανική Εισβολή, το Κόμμα Τούντεχ και ο Μοσαντέκ (1941–1953)

Η Σοβιετικο-Βρετανική Εισβολή (1941): Αίτια, Εξέλιξη και Συνέπειες

Η Σοβιετικο-Βρετανική Εισβολή στο Ιράν (γνωστή με την κωδική ονομασία Επιχείρηση «Countenance» / Operation Countenance) ήταν μια συντονισμένη στρατιωτική εισβολή και κατοχή της επικράτειας του Ιράν από τα στρατεύματα της Σοβιετικής Ένωσης (από τον βορρά) και της Βρετανικής Αυτοκρατορίας (από τον νότο και τα δυτικά), η οποία διήρκεσε από τις 25 Αυγούστου έως τις 17 Σεπτεμβρίου 1941.

Με την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, το Ιράν υπό τον Ρεζά Σαχ διακήρυξε την ουδετερότητά του. Ωστόσο, στην πράξη υπήρχαν σοβαροί λόγοι που ώθησαν τις Συμμαχικές Δυνάμεις στην εισβολή:

• 1. Η Γερμανική Διείσδυση: Ο Ρεζά Σαχ, στην προσπάθειά του να αποδεσμευτεί από τη βρετανική αποικιοκρατία, που εκτός των άλλων, λόγω ιστορικής συγκυρίας, δεν μπορούσε να του εγγυηθεί, αντισοβιετική “προστασία”, είχε αναπτύξει στενούς οικονομικούς και τεχνικούς δεσμούς με τη Ναζιστική Γερμανία. Χιλιάδες Γερμανοί μηχανικοί, τεχνικοί και σύμβουλοι βρίσκονταν σε καίριες υποδομές του Ιράν. Μετά τη γερμανική εισβολή στην ΕΣΣΔ (Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα, Ιούνιος 1941), οι Σύμμαχοι θεώρησαν τη γερμανική παρουσία στο Ιράν ως άμεση απειλή.
• 2. Έλεγχος των Πετρελαίων: Η Βρετανία έπρεπε να διασφαλίσει πάση θυσία τις πετρελαιοπηγές και το διυλιστήριο του Αμπαντάν (που ανήκαν στην Anglo-Iranian Oil Company – πρώην APOC), τα οποία κάλυπταν τις ενεργειακές ανάγκες του βρετανικού πολεμικού ναυτικού.
• 3. Ο «Περσικός Διάδρομος» (Persian Corridor): Η Σοβιετική Ένωση δεχόταν τεράστια πίεση από τη γερμανική Βέρμαχτ. Η ασφαλέστερη διαδρομή για τη μεταφορά αμερικανικής και βρετανικής στρατιωτικής βοήθειας (μέσω του προγράμματος Lend-Lease) προς το σοβιετικό μέτωπο ήταν διαμέσου του Περσικού Κόλπου και του Ιρανικού Σιδηροδρόμου.

Στις 19 Ιουλίου και στις 17 Αυγούστου 1941, η Βρετανία και η ΕΣΣΔ επέδωσαν τελεσίγραφα στον Ρεζά Σαχ απαιτώντας την απέλαση όλων των Γερμανών υπηκόων. Ο Σαχ αρνήθηκε.

Στις 25 Αυγούστου 1941, οι σοβιετικές δυνάμεις εισχώρησαν στο Ιράν, μέσω του Σοβιετικού Αζερμπαϊτζάν και της Αρμενίας, καταλαμβάνοντας τις βόρειες επαρχίες (Ταμπρίζ, Ραστ), ενώ οι βρετανικές δυνάμεις (ινδικές και βρετανικές ταξιαρχίες) εισέβαλαν από το Ιράκ και τον Περσικό Κόλπο καταλαμβάνοντας τις πετρελαιοφόρες περιοχές του νότου. Ο τακτικός στρατός του Ρεζά Σαχ, παρά τις τεράστιες δαπάνες εκσυγχρονισμού των προηγούμενων ετών, κατέρρευσε μέσα σε μόλις 3-4 ημέρες λόγω παντελούς έλλειψης λαϊκής υποστήριξης και χαμηλού ηθικού.

Στις 16 Σεπτεμβρίου 1941, ο Ρεζά Σαχ υποχρεώθηκε σε παραίτηση υπέρ του 22χρονου γιου του, Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί. Ο Ρεζά Σαχ εξορίστηκε από τους Βρετανούς στον Μαυρίκιο και στη συνέχεια στο Γιοχάνεσμπουργκ, όπου και πέθανε το 1944.

Το Ιράν χωρίστηκε σε δύο ζώνες κατοχής (Σοβιετική στον βορρά, Βρετανική στον νότο), ενώ οι ΗΠΑ ενεπλάκησαν αργότερα αναλαμβάνοντας τη διαχείριση των μεταφορών.

Η κατάρρευση του αυταρχικού μηχανισμού του Ρεζά Σαχ απελευθέρωσε τις κοινωνικές δυνάμεις, με αποτέλεσμα την άνθιση του συνδικαλισμού και τη δημιουργία του κόμματος Τούντεχ το 1941.

Η Χρυσή Δεκαετία του Συνδικαλισμού και το Κόμμα Τούντεχ

Μέσα στο πολιτικό κενό, το Κόμμα Τούντεχ (Tudeh – Κόμμα των Μαζών) βρήκε χώρο να αναπτυχθεί και εξελίχθηκε στο μεγαλύτερο και πιο οργανωμένο εργατικό κόμμα στη Μέση Ανατολή.

Το Τούντεχ, μέσω της συνδικαλιστικής του πτέρυγας (Συμβούλιο Ενωμένων Συνδικάτων – CCFTU), πέτυχε:

• -Τη συσπείρωση πάνω από 300.000 εργατών.
• -Την επιβολή του πρώτου προοδευτικού Εργατικού Κώδικα (1946).
• -Την οργάνωση μαζικών απεργιών στα πετρέλαια της AIOC στο Χουζεστάν.

Το Εθνικό Μέτωπο, η Πετρελαϊκή Εθνικοποίηση και το Πραξικόπημα του 1953

Το 1951, ο Μοχάμεντ Μοσαντέκ, ηγέτης του αστοεθνικιστικού Εθνικού Μετώπου, έγινε πρωθυπουργός με κεντρικό αίτημα την εθνικοποίηση της ιρανικής βιομηχανίας πετρελαίου.

Από ταξική σκοπιά, η κυβέρνηση Μοσαντέκ εκπροσωπούσε την εγχώρια εθνική αστική τάξη και τα μικροαστικά στρώματα που επιζητούσαν την απελευθέρωση από τον ιμπεριαλιστικό έλεγχο. Ωστόσο, η ταξική φύση του Εθνικού Μετώπου εμπόδισε την πλήρη συμμαχία του με την εργατική τάξη. Το Τούντεχ τήρησε αρχικά αμφίσημη στάση απέναντι στον Μοσαντέκ, θεωρώντας τον εκπρόσωπο της αμερικανόφιλης αστικής τάξης, αν και αργότερα τον υποστήριξε στις εθνικοποιήσεις.

Η εθνικοποίηση του πετρελαίου οδήγησε σε διεθνές εμπάργκο από τη Βρετανία. Τον Αύγουστο του 1953, η αμερικανική CIA και η βρετανική MI6 διοργάνωσαν το πραξικόπημα Operation Ajax. Η ανατροπή του Μοσαντέκ αποκάλυψε ότι η εγχώρια εθνική αστική τάξη ήταν ανίκανη να υπερασπιστεί τις δημοκρατικές κατακτήσεις απέναντι στο μέτωπο του ιμπεριαλισμού, της μοναρχίας και των αντιδραστικών γαιοκτημόνων.

Η Αυταρχική Πετρελαϊκή Ανάπτυξη, η «Λευκή Επανάσταση» και οι Ταξικές Μετατοπίσεις (1953–1978)

Μετά το 1953, ο Μοχάμεντ Ρεζά Σαχ εγκαθίδρυσε ένα δικτατορικό καθεστώς, υποστηριζόμενο από τη διαβόητη μυστική αστυνομία SAVAK. Το Ιράν μετατράπηκε σε ένα κλασικό ραντιέρικο κράτος (Rentier State), όπου τα τεράστια έσοδα από το πετρέλαιο εισέρρεαν απευθείας στο κράτος, καθιστώντας το , οικονομικά ανεξάρτητο, από τη φορολογία των πολιτών.

Για να προλάβει μια λαϊκή επανάσταση «από τα κάτω», ο Σαχ εφάρμοσε το 1963 τη «Λευκή Επανάσταση» (Enqelab-e Sefid), ένα πρόγραμμα καπιταλιστικού εκσυγχρονισμού που περιελάμβανε:

• 1. Αγροτική Μεταρρύθμιση: Διάλυση των παραδοσιακών φεουδαρχικών τσιφλικιών.
• 2. Ιδιωτικοποιήσεις
• 3. Δικαίωμα ψήφου στις γυναίκες

Οι Κοινωνικές Συνέπειες της Μεταρρύθμισης

Η Αγροτική Μεταρρύθμιση δεν έδωσε αρκετή γη στους αγρότες για να επιβιώσουν. Αντίθετα, διευκόλυνε τη διείσδυση του αγροτοβιομηχανικού κεφαλαίου. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα: τη βίαιη προλεταριοποίηση εκατομμυρίων φτωχών αγροτών, ένα τεράστιο κύμα εσωτερικής μετανάστευσης προς την Τεχεράνη και άλλες μεγαλουπόλεις και τη δημιουργία μιας γιγαντιαίας λουμπενοποιημένης προλεταριακής μάζας που ζούσε σε παραγκουπόλεις (shanty towns).

Παράλληλα, ο ταχύς εκσυγχρονισμός περιθωριοποίησε την παραδοσιακή μικροαστική τάξη των παζαριών (Bazaari) προς όφελος της μεταπρατικής αστικής τάξης (comprador bourgeoisie) που ήταν συνδεδεμένη με την αυλή του Σαχ και πολυεθνικές εταιρείες.

Η Ιρανική Επανάσταση του 1979: Ταξική Σύγκρουση και Ιδεολογική Ηγεμονία

Η πετρελαϊκή κρίση του 1973 απέφερε τεράστια υπερκέρδη, αλλά η αλόγιστη διοχέτευσή τους στην αγορά προκάλεσε υπερπληθωρισμό, τεράστιες ταξικές ανισότητες και έλλειψη στέγης. Το 1977, η εφαρμογή πολιτικών λιτότητας από το καθεστώς πυροδότησε τη μαζική λαϊκή οργή.

Η Επανάσταση του 1979 δεν ξεκίνησε ως ισλαμική, αλλά ως μια πολυταξική λαϊκή εξέγερση. Σε αυτήν συμμετείχαν:

1. 1. Η Εργατική Τάξη: Οι παρατεταμένες απεργίες των εργατών στα πετρέλαια, τις τηλεπικοινωνίες και τους σιδηροδρόμους το φθινόπωρο του 1978 έκοψαν την οικονομική αρτηρία του καθεστώτος και υπήρξαν ο αποφασιστικός παράγοντας για την πτώση του Σαχ.
2. 2. Τα Συμβούλια Εργατών (Shoras): Δημιουργήθηκαν αυθόρμητα στα εργοστάσια, αναλαμβάνοντας τη διοίκηση της παραγωγής.
3. 3. Το Παζάρι και η Παραδοσιακή Μικροαστική Τάξη: Χρηματοδότησαν τις απεργίες και τις διαδηλώσεις.
4. 4. Φοιτητές: Εκπροσωπούμενοι από την αριστερά (Φενταγίν, Μουτζαχεντίν-ε-Χαλκ) και φιλελεύθερες δυνάμεις.

Η Διαδικασία Οικειοποίησης της Επανάστασης από τον Ισλαμικό Κλήρο

Ο Αγιατολάχ Χομεϊνί και η ισλαμική ηγετική ομάδα επικράτησαν διότι:

• 1. Υλική Βάση: Ο κλήρος διέθετε το μοναδικό δίκτυο που δεν είχε καταστραφεί από τη SAVAK: τα τζαμιά. Αυτά λειτούργησαν ως κέντρα οργάνωσης, διανομής τροφίμων και επικοινωνίας.
• 2. Λαϊκιστικός Λόγος (Mustaz’afin): Ο Χομεϊνί υιοθέτησε μια ταξική/λαϊκιστική ρητορική. Μέσα από διακηρύξεις περί «καταπιεσμένων» (Mustaz’afin) και «καταπιεστών» (Mustakbirin), υποσχόταν αναδιανομή του πλούτου, δωρεάν στέγαση και ηλεκτρικό ρεύμα.
• 3. Εξόντωση της Αριστεράς: Μετά την κατάληψη της εξουσίας, το νέο καθεστώς εξαπέλυσε άγριο κύμα καταστολής απέναντι στις Shoras, τα αριστερά κόμματα (Τούντεχ, Φενταγίν) και τις αυτόνομες οργανώσεις.

Η ιστορική εξέλιξη του Ιράν από τη Συνταγματική Επανάσταση του 1906 έως την εδραίωση της Ισλαμικής Δημοκρατίας αναδεικνύει την αδιάσπαστη συνέχεια των ταξικών και γεωπολιτικών αντιθέσεων που διαμόρφωσαν τη σύγχρονη ιρανική κοινωνία. Το πέρασμα από τις φεουδαρχικές δομές των Κατζάρ στον αυταρχικό εκσυγχρονισμό των Παχλαβί και, στη συνέχεια, στο θεοκρατικό καθεστώς δεν υπήρξε μια απλή ιδεολογική ή θρησκευτική μετατόπιση. Υπήρξε το αποτέλεσμα της βίαιης ενσωμάτωσης της χώρας στο παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα, της πετρελαϊκής εξάρτησης και των διαδοχικών ιμπεριαλιστικών επεμβάσεων.