Φοβού τον φόβο που τη σκλαβιά φέρει
Ο φόβος στον καπιταλισμό συνιστά ψυχολογικό μοχλό και μηχανισμό ελέγχου, δεν αποτελεί απλώς μια παρενέργεια του, αλλά δομικό στοιχείο που επηρεάζει την παραγωγικότητα και την κατανάλωση
Ο φόβος αποτελεί ένα από τα αρχαιότερα και πιο αποτελεσματικά εργαλεία επιβολής εδραίωσης και διατήρησης της εξουσίας· Η εξουσία επικουρούμενη και συχνά καθοδηγούμενη και από τη σύγχρονη επιστήμη της κοινωνικής ψυχολογίας εκμεταλλεύεται τον ενδόμυχο φόβο του θανάτου που υπάρχει σε κάθε άνθρωπο, καθώς και το ένστικτο της αυτοσυντήρησης· Μεταχειρίζεται, τον φόβο, προς όφελος της μέσα από συγκεκριμένες στρατηγικές και κανάλια:
-Με υπερπροβολή πραγματικών ή κατασκευασμένων κινδύνων (οικονομική κατάρρευση, κλιματική αλλαγή, εξωτερικοί εχθροί, πόλεμοι, τρομοκρατία, κομουνισμός (!), υγειονομικές κρίσεις, κλπ· Είναι πολύ πρόσφατο και ενδεικτικό το παράδειγμα όπου η κυβέρνηση της Ν.Δ. στη χώρα μας με αφορμή την πανδημία, μέσω του ψυχολογικού φόβου πέρασε σκληρά οικονομικά μέτρα και εφάρμοσε πρωτοφανείς μεθόδους παρακολούθησης και αστυνόμευσης της ζωής των πολιτών!
-Με το «δόγμα του σοκ», όπως υποστηρίζει η Νaomi Klein στο ομότιτλο βιβλίο της, και την εφαρμογή σκληρών, ολοκληρωτικών μέτρων σε περιόδους έντονης αναταραχής, όταν η κοινωνία είναι πολύ σοκαρισμένη για να αντιδράσει, οι κυβερνήσεις και οι ελίτ εκμεταλλεύονται τις μεγάλης κλίμακας κρίσεις, προκειμένου να επιβάλουν ακραίες, αντιλαϊκές, νεοφιλελεύθερες οικονομικές μεταρρυθμίσεις, τις οποίες οι πολίτες δεν θα δέχονταν σε περιόδους ομαλότητας, θα αντιδρούσαν σθεναρά, ή ακόμα και θα επαναστατούσαν· Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι θεωρίες του οικονομολόγου Milton Friedman και της «Σχολής του Σικάγου» που εφαρμόστηκαν παγκοσμίως μέσω της στρατηγικής του σοκ στην άνοδο του «καπιταλισμού της καταστροφής».
–Με το «διαίρει και βασίλευε»: η εξουσία στρέφει τη μία κοινωνική τάξη εναντίον της άλλης, καλλιεργώντας τον φόβο για τον «άλλο» ή τον «διαφορετικό».
Ο φόβος μπορεί να γίνει ο απόλυτος δυνάστης της ανθρώπινης συνείδησης παραλύοντας την λογική, την αντίδραση και τη σκέψη. Έτσι πετυχαίνει η εξουσία με τους ταγούς της αυτό που πολύ εύστοχα περιγράφει ο Ανδρέας Κάλβος, στην πρώτη στροφή της ωδής του Εις Σάμον:
«Όσοι το χάλκεον χέρι
βαρύ του φόβου αισθάνονται,
ζυγόν δουλείας ας έχωσι·
θέλει αρετήν και τόλμην
η ελευθερία».
Αλλά δεν είναι μόνο το εξωτερικό ερέθισμα-απειλή του φόβου που οδηγεί στη σκλαβιά-ζυγό αλλά και (κυρίως) η εσωτερική υποταγή στο συναίσθημα του τρόμου που παραλύει τη σκέψη και φυλακίζει την προσωπική βούληση σκλαβώνοντας τον άνθρωπο στη συνήθεια και τα πάθη του. Ο Διονύσιος Σολωμός, στην τέταρτη στροφή του ποιήματος του «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» αποτυπώνει πολύ εύστοχα και περιεκτικά τη σχέση φόβου και σκλαβιάς:
«και ήταν όλα σιωπηλά,
γιατί τα ’σκιαζε η φοβέρα
και τα πλάκωνε η σκλαβιά.»
Ο φόβος φέρνει μαζί του τη σκλαβιά ύπουλα και υποχθόνια. Ο σύγχρονος άνθρωπος πέφτει σε παγίδες, όταν λειτουργεί υπό το καθεστώς εξάντλησης λόγω φόβου και πανικού, ο φόβος είναι ο εσωτερικός τύραννος που καταλύει την προσωπική ελευθερία, ενώ όταν εργαλειοποιείται γίνεται το πιο ισχυρό μέσο για τη σταδιακή και ύπουλη μαζική κοινωνική υποδούλωση του ανθρώπου.
Ο φόβος σήμερα για να επιβληθεί εκτός από την ωμή βία (κρατική καταστολή), χρησιμοποιεί παράλληλα πιο εκλεπτυσμένους, επιστημονικά μελετημένους τρόπους κυρίως με τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και επιβολής σε καθημερινή χρήση των ειδήσεων και διαρκή αναπαραγωγή τρομοκρατικών αφηγημάτων φόβου (τρομολαγνεία) που μπλοκάρουν και χειραγωγούν τη λογική σκέψη.
Ο φόβος δεν είναι απλώς ένα συναίσθημα, που πηγάζει από τον φόβου του θανάτου και το αρχέγονο ένστικτο της επιβίωσης· Αν αφεθεί και γίνει πανικός λειτουργεί σαν εσωτερική φυλακή, μας εμποδίζει να σκεφτούμε, να μιλήσουμε, να δράσουμε, να διεκδικήσουμε τα δικαιώματά μας ή να κάνουμε αλλαγές στη ζωή και να ζήσουμε ελεύθερα.
Ο Αριστοτέλης: Στη «Ρητορική»(Βιβλίο 2, Κεφάλαιο 5,) ορίζει τον φόβο: «·ἔστω δὴ ὁ φόβος λύπη τις ἢ ταραχὴ ἐκ φαντασίας μέλλοντος κακοῦ φθαρτικοῦ ἢ λυπηροῦ· οὐ γὰρ πάντα τὰ κακὰ φοβοῦνται».
Σύμφωνα, πάλι, με τον Αριστοτέλη στο έργο του «Ποιητική» στην τραγωδία: Ο φόβος ήταν ένα από τα δύο βασικά συναισθήματα (μαζί με το «έλεος») που έπρεπε να βιώσει ο θεατής της αρχαίας τραγωδίας για να φτάσει στην κάθαρση (… δι’ ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν.». δι’ ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν.»»᾽ι᾽ ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν». ι᾽ ἐλέου καὶ φόβου περαίνι᾽ ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν».ουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν».ι᾽ ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν».ι᾽ ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν»ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν»
Όταν ένας άνθρωπος άγεται και φέρεται από τις φοβίες του, χάνει την αυτονομία του, την ικανότητα να κρίνει να παίρνει ελεύθερες αποφάσεις και τελικά την ίδια του την ελευθερία· Όταν ο φόβος ριζώνει σε μια κοινωνία, όπως και στην σημερινή που ζούμε, ο πολίτης, συχνά, επιλέγει να αποδεχτεί το «λιγότερο κακό» από φόβο για μια ολοκληρωτική καταστροφή, και εστιάζει αποκλειστικά στην προσωπική του επιβίωση, χάνοντας την αλληλεγγύη του προς το σύνολο, οδηγούμενο στην απομόνωση, επίσης, οι άνθρωποι παραχωρούν οικειοθελώς δικαιώματα και ελευθερίες με αντάλλαγμα μια ψευδαίσθηση ασφάλειας, θυσιάζοντας την ανεξαρτησία τους.
Στον καπιταλισμό, σύμφωνα με τον Karl Marx (στο έργο του «Κεφάλαιο»), ο εργάτης αλλοτριώνεται από την εργασία του και από το προϊόν που παράγει· Η υπεραξία που δημιουργεί ιδιοποιείται από τον καπιταλιστή, ενώ η εκβιομηχάνιση και ο καταμερισμός της εργασίας τείνουν να μετατρέπουν τον άνθρωπο σε εξάρτημα της παραγωγικής μηχανής· Μέσα σε αυτές τις συνθήκες αναπτύσσονται η ανασφάλεια και ο φόβος.
Ο φόβος στον καπιταλισμό συνιστά ψυχολογικό μοχλό και μηχανισμό ελέγχου, δεν αποτελεί απλώς μια παρενέργεια του, αλλά δομικό στοιχείο που επηρεάζει την παραγωγικότητα και την κατανάλωση: Ο φόβος της ανεργίας της επιβίωσης, της φτώχειας, της ασθένειας και της κοινωνικής περιθωριοποίησης χρησιμοποιούνται συχνά για την πειθάρχηση του εργατικού δυναμικού και την αύξηση της παραγωγικότητας, ενώ ταυτόχρονα τροφοδοτείται η αδιάκοπη κατανάλωση, η οποία υπόσχεται να καλύψει τα κενά της ανασφάλειας.
Η απουσία ισχυρού κοινωνικού κράτους, στον καπιταλισμό, αναγκάζει τους πολίτες να στρέφονται στην ιδιωτική ασφάλιση, την υπερκατανάλωση και την συσσώρευση αγαθών, ενώ με την εμπορευματοποίηση της ασφάλειας ο φόβος μετατρέπεται σε κερδοφόρο προϊόν (ιδιωτική ασφάλιση, συστήματα ασφαλείας, real estate σε κλειστές κοινότητες).
Επίσης η οικονομική ανασφάλεια και ο φόβος για την επιβίωση στον καπιταλισμό, στρέφουν συχνά τις κοινωνίες προς τον συντηρητισμό, την ξενοφοβία και την αναζήτηση αυταρχικών λύσεων, με άνοδο των ακροδεξιών, φασιστικών και νεοναζιστικών κομμάτων, ενώ όταν η κρίση διαρκεί η απειλή της οικονομικής κατάρρευσης προκαλεί γενικευμένο άγχος, κατάθλιψη και επαγγελματική εξουθένωση.
Ο φόβος και η σκλαβιά συνδέονται άρρηκτα, καθώς ο φόβος αποτελεί το ισχυρότερο εργαλείο υποδούλωσης του ανθρώπινου πνεύματος και της κοινωνίας.
Η πραγματική ελευθερία ξεκινά πάντα με την υπέρβαση των εσωτερικών μας φόβων.
Η ρήση «βέλτιον οὖν εἶναι θανεῖν ἅπαξ ἢ διὰ βίου τρέμειν» («καλύτερα να πεθάνει κανείς μία φορά παρά να τρέμει σε όλη του τη ζωή») προέρχεται από την αισώπεια παράδοση (Perry 138), και συγκεκριμένα από τον μύθο «Λαγωοὶ καὶ βάτραχοι». και αποτυπώνει ανάγλυφα την σπουδαία αλήθεια ότι ο διαρκής τρόμος αφαιρεί την αξιοπρέπεια και την ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης, μετατρέποντας τη ζωή σε μια μακρόσυρτη, καθημερινή τιμωρία όταν ζει κανείς υπό το καθεστώς τρόμου· Επίσης η φράση αυτή αναδεικνύει την ποιότητα έναντι της ποσότητας: Η επιβίωση από μόνη της δεν έχει αξία αν στερείται ελευθερίας και εσωτερικής γαλήνης. Η ζωή ενός ανθρώπου που παραλύει καθημερινά από τον φόβο είναι ένας πνευματικός και ψυχικός θάνατος.
Ο Επίκουρος στις «Κύριαι Δόξαι» (Δόξα 2) διατυπώνοντας τη ρήση ότι: «Ο θάνατος οὐδὲν πρὸς ἡμᾶς· τὸ γὰρ διαλυθὲν ἀναισθητεῖ͵ τὸ δ΄ ἀναισθητοῦν οὐδὲν πρὸς ἡμᾶς.» (ο θάνατος δεν είναι τίποτε για μας, γιατί αυτό που αποσυντίθεται δεν έχει αισθήσεις και ό,τι είναι χωρίς αισθήσεις δεν είναι τίποτε για μας) επιχειρεί να απαλλάξει τον άνθρωπο από τον φόβο του θανάτου, υποστηρίζοντας ότι ο θάνατος δεν έχει καμία σημασία για εμάς, αφού μετά από αυτόν δεν υπάρχει αίσθηση ούτε συνείδηση.
Ο φόβος, ως συναίσθημα- λειτουργία που πηγάζει από το ένστικτο της επιβίωσης, έχει τη δική του αξία και χρησιμότητα αρκεί να αντιμετωπίζεται ψύχραιμα και «κατάματα», όπως υποστήριζε ο Ινδός διανοητής Κρισναμούρτι, χωρίς διαφυγές, αυταπάτες ή μηχανισμούς αποφυγής. Όταν όμως εργαλειοποιείται από την εξουσία ή παραμένει ανεξέταστος μέσα στον άνθρωπο, μετατρέπεται σε παράγοντα υποδούλωσης που γεννά είτε την εσωτερική σκλαβιά της συνείδησης είτε την εξωτερική, κοινωνική και πολιτική σκλαβιά.
Μπορεί η απελευθέρωση από τον φόβο και την εσωτερική σκλαβιά να συμπυκνώνεται για ορισμένους ανθρώπους στην εμβληματική ρήση του διάσημου κρητικού στοχαστή Νίκου Καζαντζάκη όπως (αυτή) διατυπώθηκε στο έργο του Ασκητική:«…Ξέρω τώρα. δεν ελπίζω τίποτα, δε φοβούμαι τίποτα, λυτρώθηκα από το νου κι από την καρδιά, ανέβηκα πιο πάνω, είμαι λεύτερος. Αυτό θέλω. Δε θέλω τίποτα άλλο. Ζητούσα ελευτερία».
Για την απελευθέρωση όμως από τα κοινωνικά δεσμά που επιβάλλονται δια του φόβου, η κατανόηση του ως εργαλείου εξουσίας αποτελεί το πρώτο βήμα για την αποδόμηση του. Η κριτική σκέψη, η ενημέρωση από πολλαπλές πηγές και, κυρίως η κοινωνική συσπείρωση, είναι τα μόνα αντίδοτα απέναντι στην πολιτική του τρόμου του καπιταλισμού!
Κωστής Πετράκης, κοινωνιολόγος
