Από την «τραγωδία της «Αντιγόνης» στο δράμα των αγορών!

Η Αντιγόνη μπορεί να μας διδάξει την ατομική και ηθική ευθύνη αντίστασης απέναντι στην αυθαίρετη εξουσία. Όμως αν αυτή δεν οργανωθεί και προαχθεί σε συλλογική δράση· θεωρώ ότι κινδυνεύει να έχει την «τύχη» της Αντιγόνης στην αρχαία τραγωδία του Σοφοκλή.

Η αρχαία ελληνική τραγωδία  φέρνει τον άνθρωπο αντιμέτωπο με συγκρούσεις που η λογική, η εξουσία και οι νόμοι συχνά αδυνατούν να επιλύσουν. Στόχος, της σύμφωνα με τον Αριστοτέλη  στην «Ποιητική» είναι, μεταξύ άλλων, το: «δι’ ελέου και φόβου περαίνουσα την  τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν.». Παράλληλα, όπως επισημαίνει ο Βρετανός κλασικός φιλόλογος Simon Goldhill, η αρχαία τραγωδία έθετε τις ίδιες τις αρχές της πόλης σε «δημόσιο κριτικό έλεγχο» («public critical scrutiny»), ενώ η πολιτική της δύναμη εντοπίζεται, μεταξύ άλλων, στη συμβολή της στην  πολιτικοποίηση των πολιτών, «politicization of the citizenry» (Greek drama and political theory, σελ.88)

Στο έργο του «Η γέννηση της τραγωδίας  ή Ελληνισμός και απαισιοδοξία»  ο Νίτσε διακρίνει  δύο αντίθετες αλλά συμπληρωματικές καλλιτεχνικές δυνάμεις- πνεύματα: το «απολλώνιο» που εκφράζει  τη μορφή, την τάξη, τα όρια και το «διονυσιακό» που εκφράζει την έκσταση, τη μέθη, αλλά και την οδύνη και τραγικότητα της ύπαρξης. Στην αρχαία τραγωδία οι δύο δυνάμεις συνυπάρχουν και βρίσκουν την ιδανική έκφρασή τους και ισορροπία μέσα από τη δημιουργική σύγκρουση, η οποία σύμφωνα, με το φιλόσοφο, αποτελεί  κινητήρια δύναμη της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Σημειώνει ο Νίτσε: στο, «Η γέννηση της τραγωδίας ή Ελληνισμός και απαισιοδοξία», έκδοση Εστίας (σελ. 57): « Όπως μια γέννηση εξαρτάται από τη δυαδικότητα των φύλων, με το διαρκή ανταγωνισμό και την περιοδική μόνο συμφιλίωση τους   […]. «Έτσι διακρινόμενες, οι δύο αυτές παρορμήσεις (Triebe) βαδίζουν η μία δίπλα στην άλλη τις περισσότερες φορές σε κατάσταση ανοιχτής σύγκρουσης, σπρώχνοντας η μία την άλλη σε καινούργιες, όλο και πιο ρωμαλέες γέννες, για να διαιωνίσουν τον ανταγωνισμό που γεννά η αντίθεσή τους…».

Ο Προμηθέας έκλεψε τη φωτιά από το Δία και την προσέφερε στους ανθρώπους, βοηθώντας τους να προοδεύσουν και να αναπτύξουν τον πολιτισμό τους. Ο Δίας, όμως, θυμωμένος για την πράξη του, τον τιμώρησε σκληρά: διέταξε τον απρόθυμο Ήφαιστο μαζί με το Κράτος και τη Βία  να τον δέσουν σε έναν βράχο στις ερημικές περιοχές της Σκυθίας, στον Καύκασο, όπου τον φύλαγαν αλυσοδεμένο· καθώς ο Προμηθέας παρέμενε ανένδοτος, στη συνέχεια ένας αετός έτρωγε καθημερινά το συκώτι του,  το οποίο ξαναγεννιόταν κάθε νύχτα. Ο Προμηθέας  όμως δεν υποχώρησε ο ούτε μετάνιωσε. Η τραγωδία «Προμηθέας Δεσμώτης» του Αισχύλου (άγνωστο πότε γράφτηκε και αν είναι μέρος κάποιας τριλογίας) παρουσιάζει την τιμωρία του Προμηθέα από τον Δία και δείχνει στην ουσία τη σύγκρουση ανάμεσα στον τύραννο Δία και τον ανυπότακτο Προμηθέα. Ο ήρωας, αν και θεός (Τιτάνας), επέλεξε συνειδητά  το μαρτύριο  προκειμένου να βοηθήσει την ανθρωπότητα. Το έργο του Αισχύλου προβάλλει την αγάπη προς τον άνθρωπο, τη θυσία για την ελευθερία, την αντίσταση στην αδικία και τη σύγκρουση ανάμεσα στην εξουσία και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν,  που το Κράτος και η Βία χρησιμοποιούνται ως προσωποποιημένες δυνάμεις για να δηλώσουν την επιβολή της εξουσίας και την τιμωρία όσων αντιστέκονται. Ίσως γι’αυτό  πολλοί στον Προμηθέα βλέπουν ένα αιώνιο σύμβολο ανυπακοής και αντίστασης στην εξουσία που στέκεται εμπόδιο στην ελευθερία και την πρόοδο του ανθρώπου. Όπως υποστηρίζει η Μποζώνη Αργυρώ σε άρθρο της το 2021, «Προμηθέας δεσμώτης: ο μυθολογικός ήρωας που «αγαπούσε τους ανθρώπους»: «Η ανυπακοή του Προμηθέα είναι μια πράξη υπεύθυνη και συνειδητή» και έτσι οι άνθρωποι «βρήκαν  τον τρόπο να καλλιεργήσουν τη γη , τις τέχνες και τις επιστήμες, εξασφαλίζοντας  την επιβίωση, την πνευματική ανάπτυξη και τη  θέση που τους αρμόζει στη δημιουργία του κόσμου…».

Ο Νίτσε, (ό. π., σελ 107), σημειώνει σχετικά με τον Προμηθέα δεσμώτη του Αισχύλου: «το πιο αξιοθαύμαστο στοιχείο του προμηθεϊκού ποιήματος, που στη θεμέλια σκέψη του είναι ο ύμνος της ασέβειας ο ίδιος, είναι ακριβώς η βαθειά αισχύλεια έφεση για δικαιοσύνη:».

 Η Ορέστεια του Αισχύλου (458 π.Χ.) αποτελείται από τρία  έργα: Αγαμέμνων, Χοηφόροι, Ευμενίδες. Ο Αγαμέμνονας, γυρνώντας νικητής πό την Τρία  μετά από 10 χρόνια, δολοφονείται  από τη γυναίκα του Κλυταιμνήστρα, ως εκδίκηση για τη θυσία της  κόρης τους, Ιφιγένειας. Ο Ορέστης,  κατόπιν εντολής του Απόλλωνα, σκοτώνει τη μητέρα  του. Καταδιωκόμενος από τις Ερινύες, δικάζεται στον Άρειο Πάγο, όπου η Αθηνά τον αθωώνει με την ψήφο της· τέλος, οι Ερινύες μετατρέπονται σε Ευμενίδες.

Σύμφωνα με το άρθρο (του 2020) του καθηγητή Φιλοσοφίας του Δικαίου Στέργιου Μήτα  «Η Δικαιοσύνη, επί σκηνής και στην πόλη.Σημείωμα για την Ορέστεια του αισχύλου.» :«Οι νομικοί επιστήμονες και οι θεωρητικοί είθισται να διαβάζουμε στην Ορέστεια τη μετάβαση από το “νόμο της βεντέτας” στο “δίκαιο των δικαστηρίων”, κι από τους κώδικες της τιμής και της συγγένειας  στο δεσμό της πόλης και του δικαίου· ως επίσης να  ψηλαφούμε στην τριλογία –  ιδιαίτερα στο τρίτο  της μέρος, στις Ευμενίδες–  ίχνη της δικαϊκής και πολιτικής συγχρονίας του έργου…».

Παρά ταύτα, θα σημείωνα  εγώ, οι «Ερινύες» δεν εξαφανίζονται, αλλά μετασχηματίζονται σε «Ευμενίδες» και επιχειρείται να ενταχθούν σε μια νέα πολιτική τάξη με το θεσμό του Αρείου Πάγου, χωρίς, όμως, να καταργείται στην ουσία η παλαιά δικαιοσύνη.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι όμως, τι συμβαίνει όταν οι θεσμοί αντί να περιορίζουν όπως στο παράδειγμα με την Ορέστεια την αδικία γίνονται το άλλοθι της;

Στην «Αντιγόνη» του Σοφοκλή (441 π.Χ.), κεντρικό πρόσωπο είναι Αντιγόνη  κόρη του Οιδίποδα και της Ιοκάστης, η οποία εν αγνοία της είχε παντρευτεί τον ίδιο της το γιο και είχε αποκτήσει μαζί του παιδιά.

 Η Αντιγόνη είχε τρία αδέλφια, Την Ισμήνη, τον Ετεοκλή και τον Πολυνείκη, οι δύο τελευταίοι αλληλοσκοτώνονται , διεκδικώντας τον θρόνο της Θήβας· εκπληρώνοντας  έτσι την κατάρα του πατέρα τους, Οιδίποδα. Ο Κρέοντας, χωρίς να είναι άμεσος διάδοχος του θρόνου, «πατώντας επί πτωμάτων», σύμφωνα με τη δική μου ερμηνεία, η οποία διαμορφώνεται μέσα από τη  μελέτη και άλλων έργων του Σοφοκλή, σφετερίστηκε τη βασιλική εξουσία  και κατέλαβε το θρόνο. Μόλις γίνεται νέος βασιλιάς απαγορεύει, επί ποινή θανάτου την ταφή του Πολυνείκη θεωρώντας, τον προδότη της πατρίδας. Η Αντιγόνη παραβιάζει την εντολή και του αποδίδει τις νεκρικές τιμές, σύμφωνα με τους άγραφους θεϊκούς νόμους, και το ηθικό δίκαιο. Ο Κρέοντας την καταδικάζει να ενταφιαστεί ζωντανή, προκαλώντας νέο κύκλο θανάτων και τραγική κρίση στην πόλη.

Σε άρθρο της (του 2024), «Η Αντιγόνη του Σοφοκλή και το δίκαιο ως έκφραση της κυριαρχίας»,  η καθηγήτρια Νομικής Ιφιγένεια Καμτσίδου επισημαίνει τη διαχρονική γοητεία της τραγωδίας: «ΗΑντιγόνη του Σοφοκλή  προκαλεί την επιστημονική σκέψη και γοητεύει τους ανθρώπους εδώ και 25 αιώνες». Το έργο ενέπνευσε φιλοσόφους και στοχαστές όπως ο «Χέγκελ, ο Χάιντεγκερ,και ο Κίρκεγκορ…». Σύμφωνα με την Καμτσίδου: «Σημαντική είναι, τέλος, η  ανάγνωση της τραγωδίας από τη φεμινιστική  σκέψη, που έχει συνδέσει  την αντεξουσιαστική στάση της Αντιγόνης  με τη γυναικεία συνθήκη, η οποία απέκλειε την ηρωίδα από την ιδιότητα του πολίτη και της στερούσε τη δυνατότητα  ενός αξιοβίωτου βίου….». Στον εικοστό και εικοστό πρώτο αιώνα η Αντιγόνη δεν διαβάζεται ως ένα απλό θρησκευτικό δράμα της αρχαιότητας ή μόνο ως  μια  σύγκρουση  φυσικού και θετικού δικαίου, αλλά αναδεικνύεται και ως σύμβολο  του απλού ανθρώπου  που  ορθώνει το ανάστημά του απέναντι  στην ολοκληρωτική εξουσία. Η πολιτική λειτουργία της τραγωδίας στη νεωτερικότητα είναι  ξεκάθαρη, έντονη και διαρκής, όπως αναλύει και η Καμτσίδου στο άρθρο της.

Θεωρώ ότι η Αντιγόνη φέρει στην επιφάνεια ένα θεμελιώδες ερώτημα. Έχει δικαίωμα το κράτος και η εξουσία  να ψηφίζουν νόμους και να παίρνουν αποφάσεις που παραβιάζουν την ανθρώπινη ηθική και το κοινό αίσθημα  περί δικαίου και αγαθού; Το θετικό δίκαιο (Κρέων) συμβολίζει τον νόμο που θεσπίζει η εκάστοτε εξουσία. Το φυσικό δίκαιο (Αντιγόνη) ενσαρκώνει τις ανώτερες ηθικές αξίες, τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη θρησκευτική ελευθερία και την αξιοπρέπεια που προηγούνται του κράτους και  τηρούνται, αιώνες.

Η Αντιγόνη υποστηρίζει και μας δείχνει ότι όταν  η εξουσία και ο γραπτός νόμος αυθαιρετούν και έρχονται σε πλήρη αντίθεση με την ανθρώπινη συνείδηση και το ιερό καθήκον, ο πολίτης έχει την ηθική υποχρέωση να μην υπακούσει.

Η πολιτική ανυπακοή αναδεικνύεται ως μέσο αντίστασης απέναντι στην αυθαίρετη εξουσία, όταν αυτή παρεκκλίνει από τον σκοπό για τον οποίο έχει θεσπιστεί και απομακρύνεται από την προστασία των δικαιωμάτων των πολιτών και την εξυπηρέτηση του κοινού συμφέροντος. Σε μια τέτοια περίπτωση, αποδυναμώνεται  η ηθική νομιμοποίηση της  εξουσίας και κλονίζεται η υποχρέωση υποταγής των πολιτών. Όπως είναι αναμενόμενο, στα αυταρχικά καθεστώτα  η ανυπακοή και η αντίσταση θεωρούνται αυτονόητες. Πέρα όμως από αυτά τα καθεστώτα, όπως χαρακτηριστικά αναλύει ο καθηγητής Κοινωνικής Φιλοσοφίας Γιώργος Ν. Πολίτης στην εργασία του «Πολιτική ανυπακοή· Δικλίδα ασφαλείας ή επικίνδυνος αναχρονισμός;» διαθέσιμη στο e -Class του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστήμίου Αθηνών) ,(σελ.,237): «Επειδή όμως η πραγματική δημοκρατία είναι απρόβλεπτη, άρα και επικίνδυνη για όσους θέλουν να τη χρησιμοποιούν ως άλλοθι, αυτή μετατρέπεται σε τυπική διαδικασία. Εμφανίζεται λοιπόν η δημοκρατία ως κολυμβήθρα του Σιλωάμ που καθαγιάζει άνομα μέσα και παρέχει το εύκολο άλλοθι της αναγκαιότητας της υπακοής: Όμως η πραγματικότητα  έρχεται να δείξει ότι τα εγκλήματα δεν τελούνται αποκλειστικά και μόνον από  αιμοδιψείς δικτάτορες». Στη συνέχεια ο  καθηγητής Πολίτης υπογραμμίζει ότι (βλ.ό.π.,στη σελ 238): «Επομένως σε μια σύγχρονη δημοκρατία, σε ένα  πολιτικό περιβάλλον όπου επικρατούν  συνθήκες σχεδόν δίκαιης κοινωνίας, το δικαίωμα της πολιτικής ανυπακοής δεν συνιστά αναχρονισμό. Συνιστά μια αξιόπιστη δικλίδα ασφαλείας, η οποία το συμπληρώνει,  το καθιστά πιο δίκαιο και πιο ασφαλές.».

Θεωρώ ότι παραπάνω προσέγγιση φωτίζει και τη στάση της Αντιγόνης, η οποία αρνείται να συμμορφωθεί με την εντολή του Κρέοντα, υπερασπιζόμενη τον ανώτερο  ηθικό άγραφο νόμο απέναντι στην αυθαίρετη επιβολή εξουσίας και αναδεικνύει ότι  η ηθική συνείδηση μπορεί και πρέπει να θέσει όρια στην πολιτική εξουσία.»

Έτσι η Αντιγόνη κατέστη για πολλούς το σύμβολο της «πολιτικής ανυπακοής». Διότι η Αντιγόνη ενεργεί έχοντας πλήρη γνώση της αυταρχικής πολιτικής διαταγής, και επίγνωση των συνεπειών της πράξης της, που στη συγκεκριμένη περίπτωση ήταν ο θάνατος. Η ενέργειά της, αν και παράνομη για το βασιλιά, ήταν εντελώς ειρηνική και δεν θα έβλαπτε σε καμιά περίπτωση το κοινό συμφέρον της πόλης, ενώ ήταν σύμφωνη με τους άγραφους ηθικούς νόμους των ανθρώπων και της συνείδησής της. Κυρίως όμως, και θα  το τονίσω, ήταν πράξη κινούμενη, από αγνή ανιδιοτέλεια και αδελφική αγάπη. Εφόσον δεν απέβλεπε σε κανένα απολύτως προσωπικό όφελος, απεναντίας· ήξερε ότι πιθανότατα θα χάσει  τη ζωή της Χαρακτηριστικός  στο σημείο αυτό είναι ο  εμβληματικός αρχαίος στίχος 523 από την «Αντιγόνη» : «οὒτοι συνέχθειν, ἀλλά συμφιλεῖν ἔφυν», που στην απόδοση Ι.N.Γρυπάρη σημαίνει, («Εγώ δεν είμαι για να μοιράζομαι έχθρες, αλλ’ αγάπη»), ακολουθεί η αποστομωτική, και ενδεικτική απάντηση του Κρέοντα λίγο πιο κάτω στο στίχο 525: «’εμοῦ δε ζ ῶντος οὐκ ἅρξει γυνή» που σημαίνει:«μα όσο εγώ θενά’ μαι στη ζωή,γυναίκα δε θα εξουσιάσει.»,(μετ.,Ι.Γρυπάρη).

Η σύγκρουσή τους, θεωρώ, δεν αφορά μόνο το ποιος έχει δίκιο, αλλά κυρίως ποιος έχει την εξουσία να ορίζει τι είναι δίκαιο . Όταν ο Κρέοντας αντιμετωπίζει την πόλη ως προέκταση της δικής του βούλησης, η πολιτική εξουσία παύει να υπηρετεί την κοινότητα και απαιτεί από την κοινότητα να υπηρετεί την εξουσία.

Εδώ βρίσκεται μία από τις διαχρονικές προειδοποιήσεις της τραγωδίας: η νομιμότητα μπορεί να μετατραπεί σε μηχανισμό αυθαιρεσίας, όταν αποσυνδέεται  από τις πραγματικές ανάγκες και πεποιθήσεις του λαού περί δικαίου και αγαθού.

Η απώλεια της «κοινής γλώσσας» είναι επακόλουθη και χαρακτηριστική. Η εξουσία μπορεί να ονομάζει «τάξη» την διαταγή της και «παρανομία» κάθε αμφισβήτηση του κύρους της. Έτσι, οι έννοιες χάνουν το νόημά τους και ο διάλογος γίνεται μόνο προσχηματικά για την επιβολή. Προφανώς και δεν αρκεί να υπάρχουν εκλογές ­–μάλιστα, χωρίς ανακλητότητα–.Χρειάζεται οι πολίτες να πιστεύουν και να διαπιστώνουν έμπρακτα ότι οι κανόνες ισχύουν για όλους εξίσου και ότι η ίδια η εξουσία δεν εξαιρείται των περιορισμών που επιβάλλει στον λαό. Χωρίς ουσιαστική και πραγματική ισότητα και ισονομία, η ονομαζόμενη δημοκρατία δεν είναι παρά μια «φαρσοκωμωδία».

Οι πρόσφατες κινητοποιήσεις στη Γαλλία, αλλά και σε άλλες χώρες, αναδεικνύουν με διαφορετικούς τρόπους το πρόβλημα της σχέσης ανάμεσα στην κρατική τάξη και την κοινωνική δικαιοσύνη. Η προστασία της δημόσιας τάξης μπορεί να αποτελεί υποχρέωση της πολιτείας. Δεν μπορεί, ωστόσο, να λειτουργεί ως απάντηση που ακυρώνει εκ των προτέρων κάθε κοινωνική διαμαρτυρία ή απαλλάσσει την εξουσία από την υποχρέωση λογοδοσίας. Όταν οι κοινωνικές διεκδικήσεις αντιμετωπίζονται αποκλειστικά ως πρόβλημα δημόσιας τάξης, που πιθανώς η ίδια η εξουσία εσκεμμένα προκάλεσε με τους γνωστούς-αγνώστους «κουκουλοφόρους», όπως όλοι όσοι συμμετείχαμε στις μαζικές διαμαρτυρίες στην Αθήνα το 2011 βλέπαμε «ιδίοις όμμασι».Τότε τα πραγματικά προβλήματα που πυροδοτούν τις εξεγέρσεις εξαφανίζονται από τον πολιτικό ορίζοντα προς όφελος μόνο, βεβαίως, της άρχουσας τάξης.

Η ίδια σύγκρουση αποκτά βαθύτερη διάσταση αν εξετάσουμε τη σχέση της δημοκρατίας με το σύγχρονο καπιταλισμό. Οι νόμοι της αγοράς, η δημοσιονομική πειθαρχία, η ανταγωνιστικότητα και η αέναη κερδοφορία  παρουσιάζονται ως αναγκαιότητες, θέσφατα και ειλημμένες αποφάσεις απέναντι στις οποίες οι πολίτες  δεν έχουν κανένα  πραγματικό δικαίωμα επιλογής και βεβαίως δεν έχουν καμία ουσιαστική συμμετοχή στη λήψη τους. Τότε, το μόνο που τους απομένει, όπως και στην Αντιγόνη, είναι το δικαίωμα αντίστασης. Έτσι, ενδεικτικά και εμείς, οι κάτοικοι, αντισταθήκαμε απέναντι στις πολυεθνικές, των ΒΑΠΕ που ήρθαν να ισοπεδώσουν τοβουνό Αποπηγάδι στην Κρήτη. Συσπειρωθήκαμε και  αγωνιστήκαμε γύρω από το σύνθημα: «όταν η αδικία γίνεται νόμος, η αντίσταση γίνεται καθήκον.». Γιατί η σύγχρονη αγορά και μέσω της «πράσινης εξαπάτησης» σύμφωνα με τη γνώμη μου, έχει μεταλλαχθεί σε ένα νέο, αδυσώπητο Κρέοντα. Όταν αποφασίζουν ερήμην σου και έρχονται με αστυνομία και δικαστήρια και σου λένε: η γη, ο αέρας και το νερό δεν σου ανήκουν πλέον,  και επίσης ισχυρίζονται ότι την κληρονομιά  την ποτισμένη με το αίμα των προγόνων σου  την  ορίζει πλέον η  πολυεθνική της EDF, τότε, «Τι είναι αυτό»; «Είναι δημοκρατία»; όπως βροντοφώναζε ο ενενηντάχρονος γέροντας Μανώλης,(Σολανάκης) από την Σπίνα, όταν τα Μάτ μας έσπρωχναν μέσα στις αστυνομικές κλούβες. Ο «Μανώλης», που πολέμησε τους  Γερμανούς ναζί το 1941 στο ιστορικό φαράγγι της Καντάνου. Για να ζήσει  και να πολεμήσει,όμως, και  τους σύγχρονους, ύπουλους  κατακτητές των αγορών του καπιταλισμού. Μπορεί όπως στην περίπτωση του Αποπηγαδιού ο Κρέοντας να μην είναι  ένα πρόσωπο , να μην είναι ο βασιλιάς Μπορεί να μην γνωρίζεις καν ποιος είναι γιατί κρύβεται πίσω από ένα θεσμό, αυτόν της αγοράς, που στον σύγχρονο καπιταλισμό, ως «Λερναία Ύδρα» έχει θεοποιηθεί και αναχθεί σε υπέρτατη και πρωταρχική αξία πάνω από ηθικούς γραμμένους και  άγραφους νόμους. Τότε όλοι εμείς οι οι φτωχοί και καταπιεσμένοι άνθρωποι  που η αγορά αυτή μας βλέπει απλά, ως αναλώσιμα και «αλλοτριωμένα εμπορεύματα». Είμαστε «εν δυνάμει» Προμηθείς και Αντιγόνες.

Ο Νίτσε στο έργο του, που προανέφερα στη σελ. 112 αναφέρει: πως: «θάπρεπε, συνεπώς, να θεωρήσουμε  την κατάσταση της εξατομίκευσης ως την πρωταρχική πηγή και καταγωγή όλων των συμφορών, ως καθ’ αυτό αποτρόπαια.» .

Χωρίς να επιθυμώ να επικεντρωθώ, να ερμηνεύσω  ή να υπερασπιστώ τη φιλοσοφία του Νίτσε από το συγκεκριμένο έργο του «Η γέννηση της τραγωδίας» , πέρα από την πολύ εύστοχη  διάκριση μεταξύ  απολλώνιου και διονυσιακού πνεύματος, θα συγκρατήσω και, κυρίως, την αναγκαιότητα  για το «τέλος της εξατομίκευσης». Σημειώνει χαρακτηριστικά ο Νίτσε στο ίδιο έργο του ( βλ.ό.π.,σελ. 78): «και από κάθε είδους και κάθε επιπέδου τέχνη απαιτούμαι πάνω από όλα και  πρωτίστως τη νίκη στο υποκειμενικό, τη λύτρωση από το «Εγώ», και την κατασίγαση κάθε ατομικής  θέλησης και επιθυμίας , και δεν μπορούμε καν να πιστέψουμε  ότι μπορεί να υπάρχει αληθινά δημιουργική καλλιτεχνική δραστηριότητα χωρίς  αντικειμενικότητα, χωρίς καθαρή και ανιδιοτελή θεώρηση.»

 

Προσωπικά, και δεν το αποδίδω στις προθέσεις του Νίτσε, την υπέρβαση της εξατομίκευσης την αντιλαμβάνομαι και τη διαισθάνομαι ως κατάσταση μιας φευγαλέας, έστω, ματιάς στο αρχικό, ολόκληρο Ένα και ως στιγμιαίας επιστροφής στην πρωταρχική ενότητα της ύπαρξης. Μέσω της ποίησης, της μουσικής, του χορού  και της τέχνης γενικά, ο άνθρωπος μπορεί να κοινωνήσει στο μυστήριο της αρχέτυπης Ενότητα με άλλα λόγια, μέσω του «διονυσιακού πνεύματος».

Δηλαδή όπως το περιγράφει ίδιος, Νίτσε (βλ. ό.π. σελ.62) «Κάτω από τη μαγεία του διονυσιακού στοιχείου δεν αποκαθίσταται μόνο ο δεσμός ανθρώπου με άνθρωπο: Ακόμα και η αποξενωμένη η φύση, η εχθρική ή δαμασμένη, κι αυτή επίσης γιορτάζει τη συμφιλίωση της με τον άσωτο υιό της, τον άνθρωπο».Δηλαδή μπορούμε να συμπεράνουμε ότι, (Νίτσε (βλ.ό.π., σελ.63): «Ο άνθρωπος δεν είναι πια καλλιτέχνης, έγινε καλλιτέχνημα». Επίσης, ότι, (Νίτσε (βλ.ό.π., σελ.93): «οι άβυσσοι που χωρίζουν τους ανθρώπους μεταξύ τους, εξαφανίζονται μπροστά σε ένα ασυγκράτητο συναίσθημα ενότητας που τους ξαναφέρνει στην καρδιά της φύσης.»

Αυτή η εμπειρία, της «υπέρβασης της εξατομίκευσης»  πιστεύω προσωπικά ότι μπορεί να  μας δώσει την  απαιτούμενη, «ενορατική ώθηση» να μεταβούμε από το Εγώ στο Εμείς, ώστε να περάσουμε από την ατομική στη συλλογική δράση· (δείτε και το προηγούμενο άρθρο μου: «Το Εγώ, το Εμείς και ο Κανένας», (Πετράκης 2026.).

Η Αντιγόνη  μπορεί να μας διδάξει την ατομική και ηθική  ευθύνη αντίστασης  απέναντι στην αυθαίρετη εξουσία. Όμως αν αυτή δεν οργανωθεί και  προαχθεί σε συλλογική δράση· θεωρώ ότι κινδυνεύει να  έχει την «τύχη» της Αντιγόνης στην  αρχαία τραγωδία του Σοφοκλή. Ευτυχώς αυτό που πετύχαμε στο παράδειγμα που ανέφερα πριν για την αντίσταση των κατοίκων στο Αποπηγάδι είναι ότι  μπορεί  αρχικά να εμπνευστήκαμε από το παράδειγμα αντίστασης της Αντιγόνης, αλλά, προχωρήσαμε και σε συλλογική αντίσταση και  διαρκή ανένδοτο αγώνα .Τέλος, ο  Νίτσε (βλ. ό.π., σελ. 60) : παραθέτει μια εκπληκτική περιγραφή του Άρθουρ Σοπενχάουερ: « Όπως ένας ψαράς στη βάρκα του, μέσα σε θάλασσα ανοιχτή και τρικυμισμένη, που μουγκρίζοντας σηκώνει και ξανακατεβάζει βουνά ολόκληρα από αφρισμένα κύματα, κάθεται και εμπιστεύεται  το εύθραυστο ακάτιο του, έτσι κάθεται και ο ατομικός άνθρωπος, μέσα σε ένα κόσμο θλίψεων, ατάραχος και γαλήνιος, στηριγμένος με εμπιστοσύνη στο principium indiviluations, στην αρχή της εξατομίκευσης».

Ας μου «επιτρέψει» ο Νίτσε να  αποτυπώσω την αποκλειστικά δική μου εικόνα-έμπνευση όπως, προέκυψε από την πρόσφατη ανάγνωση της παραπάνω πολύ ζωντανής και χαρακτηριστικής περιγραφής, από το έργο του «Η γέννηση της τραγωδίας».

Προσωπικά, σε αυτήν την περιγραφή, με  τον ψαρά  στην τρικυμισμένη θάλασσα,με την επικείμενη ,  διάλυση της ατομικότητας,«ακάτιο»,από  την τρικυμισμένη θάλασσα, βλέπω τους χιλιάδες διαδηλωτές που αυτές τις ημέρες, Φθινόπωρο 2026, κατακλύζουν τους δρόμους του Παρισιού. Και αψηφώντας τους αυθαίρετους νόμους και διαταγές των αγορών ως, «σύγχρονοι «Προμηθείς» και «Αντιγόνες»  να, κινούνται ως ποτάμι (ο Σηκουάνας;) που  ορμά να ενωθεί με τον ωκεανό,  της ελευθερίας. Με την ελπίδα, βέβαια και την ευχή η Ροή  αυτή να μην περιοριστεί  ή λοξοδρομήσει ,αλλά να γίνει ένα «τσουνάμι», για όλο τον κόσμο «διονυσιακής άνοιξης» και ελπίδας  με τη διαύγεια και τη σωφροσύνη του  «απολλώνιου πνεύματος».

Κωστής Πετράκης, κοινωνιολόγος, και εικαστικός φωτογράφος.

Facebook Twitter Google+ Εκτύπωση Στείλτε σε φίλο

Κάντε ένα σχόλιο: