Η 4η Αυγούστου και το κάψιμο των βιβλίων (4Α)
“…μαζί με αστυνομικούς, ορμούν στο “Λαϊκό Βιβλιοπωλείο”, στο βιβλιοπωλείο του Γκοβόστη, σ’ άλλα βιβλιοπωλεία, παίρνουν τα αντιφασιστικά βιβλία και τα κουβαλούν στους Στύλους του Ολυμπίου Διός… Εκεί ανάβουν πυρές και τα καίνε! Οι φλόγες ανεβαίνουνε ψηλά και καθώς έχει αρχίσει να πέφτει το σκοτάδι βάφουνε κόκκινες τις κολώνες του αρχαίου ναού…”
Η 4η ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΚΑΙ ΤΟ ΚΑΨΙΜΟ ΤΩΝ ΒΙΒΛΙΩΝ
Η πολύτιμη μαρτυρία του προοδευτικού διανοούμενου και συγγραφέα Δημήτρη Φωτιάδη, διευθυντή του αντιστασιακού περιοδικού «Νεοελληνικά Γράμματα»«Παίρνουν τα αντιφασιστικά βιβλία και τα κουβαλούν στους Στύλους του Ολυμπίου Διός… Εκεί ανάβουν πυρές και τα καίνε!»
ΜΕΡΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟ (Α’)
Τα ωραία ελληνικά νησιά του Αιγαίου, με τις ροδόχρωμες ανατολές και τα χρυσά ηλιοβασιλέματα, όπου το νερό είναι ελάχιστο και οι κάτοικοι ξεδιψούν από πηγάδια και στέρνες που περιμένουν να βρέξει για να γεμίσουν, γεμίζουν με νέους επισκέπτες.
Οι ντόπιοι τούς παρατηρούν και προσπαθούν να καταλάβουν τι είναι αυτό που τους χωρίζει απ’ αυτούς. Οι μέρες και οι νύχτες των εκτοπισμένων είναι το μέγιστο μάθημα για την ξύπνια και ανοιχτομάτα Ελλάδα.
«Νεοελληνικά Γράμματα», ένα περιοδικό Αντίστασης
Οταν η δικτατορία επισυμβεί ως γεγονός χωρίς επιστροφή, στον δεύτερο όροφο του κτιρίου, που βρίσκεται επί της οδού Βουλής 1, ο 67χρονος έμπορος και λόγιος Αλέκος Φωτιάδης (1869 – 1943) είναι σκυμμένος πάνω από τα χειρόγραφα, τα δικά του και των συνεργατών του.
Στις 5 Δεκέμβρη 1936, ημέρα Σάββατο, επανακυκλοφορεί το περιοδικό «Νεοελληνικά Γράμματα. Εβδομαδιαία Φιλολογική, Καλλιτεχνική και Επιστημονική Εφημερίδα», το οποίο έχει ως χρηματοδότη τον Κώστα Ελευθερουδάκη (1877 – 1962) των ομώνυμων εκδόσεων.
Διανύει τη δεύτερη περίοδό του, γιατί η πρώτη, που έχει κρατήσει από τις 14 Απρίλη 1935 μέχρι τις 9 Φλεβάρη 1936, έχει διευθυντή τον ίδιο τον εκδότη και αρχισυντάκτη τον ποιητή Κώστα Καρθαίο (ψευδώνυμο του Κλέανδρου Λάκωνα, 1878 – 1955).
Ο προοδευτικός συγγραφέας Δημήτρης Φωτιάδης (1898 – 1988), γιος του Αλέκου Φωτιάδη, τον αντικαθιστά στις 27 Μάρτη του 1937 στη διεύθυνση του περιοδικού. Διανύει το 39ο έτος της ηλικίας του, ενώ όταν δίνει συνέντευξη στον αρχισυντάκτη της «Επιθεώρησης Τέχνης» (τεύχος 80-81, Αύγουστος – Σεπτέμβρης 1961), Κ. Πορφύρη (ψευδώνυμο του Πορφύρη Κονίδη, 1910 – 1967), είναι ένας ώριμος και καταξιωμένος συγγραφέας, στα 63 χρόνια του.
Η εισαγωγή της συνέντευξης «Η πνευματική Αντίσταση στην 4η Αυγούστου και τα “Νεοελληνικά Γράμματα”» αποτελεί ένα εντελές κείμενο, τόσο ως προς τις πρωτογενείς πληροφορίες του όσο και για το κοφτό και άμεσο ύφος του, γεμάτο εικόνες, με αναφορά στο κάψιμο βιβλίων μπροστά στους κορινθιακού ρυθμού στύλους του ναού του Ολυμπίου Διός:
Το αυγουστιάτικο δειλινό ήταν πνιγηρό
«Εφέτος συμπληρώνονται είκοσι πέντε χρόνια…
…Το αυγουστιάτικο δειλινό ήταν πνιγηρό. Ο ήλιος είχε ένα ασπρουλιάρικο, αρρωστημένο χρώμα, και μια βουβαμάρα, γιομάτη αγκούσα, πλάκωνε την Αθήνα – κι όλη την Ελλάδα! Πριν από λίγες μέρες είχε κηρυχτεί η διχτατορία – η φασιστική διχτατορία του Μεταξά. Στρατιωτικές περίπολες σκίζουν τους δρόμους. Οι αντιφασιστικές εφημερίδες έχουν κλειστεί, οι συντάχτες τους έχουν πιαστεί. Ο Σβώλος, ο Γληνός αρπάχτηκαν και στάλθηκαν στην εξορία. Τα μπουντρούμια γέμισαν αντιφασίστες: Ξύλο, βασανιστήρια, πάγος και ρετσινόλαδο.
Τ’ αποκαΐδια από τα βιβλία ανεβαίνουν ανάλαφρα
Και η λογοκρισία να βάζει τη σφραγίδα της παντού: στις εφημερίδες, στα περιοδικά, στο θέατρο… Και ορδές του αυτοκαλούμενου “Παμφοιτητικού Συλλόγου”, μαζί με αστυνομικούς, ορμούν στο “Λαϊκό Βιβλιοπωλείο”, στο βιβλιοπωλείο του Γκοβόστη, σ’ άλλα βιβλιοπωλεία, παίρνουν τα αντιφασιστικά βιβλία και τα κουβαλούν στους Στύλους του Ολυμπίου Διός… Εκεί ανάβουν πυρές και τα καίνε! Οι φλόγες ανεβαίνουνε ψηλά και καθώς έχει αρχίσει να πέφτει το σκοτάδι βάφουνε κόκκινες τις κολώνες του αρχαίου ναού… Γύρω στις πυρές οι παμφοιτητικοί στήνουνε χορό… Οι μαύρες σιλουέτες τους, καθώς στριφογυρνούν, μοιάζουν κανιβαλικές… Η φωτιά πάει να σβήσει, μα τη θρέφουν με καινούργιες αγκαλιές βιβλία… Μια κοπέλα πηδάει πάνω από την πυρά. Οι άλλοι ουρλιάζουν… τ’ αποκαΐδια από τα βιβλία ανεβαίνουν ανάλαφρα στον αέρα. Και ύστερα, αργά αργά, κατεβαίνουν στριφογυρίζοντας, σαν μαύρες νιφάδες, και στρώνουνε τη λεωφόρο… Οι άνθρωποι στέκουνται για λίγο, παρακολουθούν αμίλητοι το μακάβριο θέαμα και φεύγουν βιαστικοί…».
Μόνο το πνεύμα δεν καίγεται από τις πυρές των τυράννων
Μόνο το πνεύμα δεν καίγεται, και βγαίνει πάντα πιο δυνατό από τις πυρές των τυράννων. Αυτό έγινε και την 4η Αυγούστου…».
Παρακάμπτουμε τις πληροφορίες για τη λαοφιλία που είχαν τα σατιρικά τραγουδάκια του Πωλ Νορ (ψευδώνυμο του Νίκου Νικολαΐδη, 1899 – 1981) και δεν άργησαν να φτάσουν στα γραφεία της Ασφάλειας. Το αποτέλεσμα; Ο δημοσιογράφος εξαφανίστηκε από τις σελίδες της «Βραδυνής», όπου τα δημοσίευε.
Ο λόγος ο επαινετικός του Κ. Πορφύρη για τα «Νεοελληνικά Γράμματα», 25 χρόνια μετά την εγκαθίδρυση της μεταξικής δικτατορίας, αλλά και για την εκ των υστέρων σημερινή αποτίμηση της προσφοράς τους, είναι δικαιολογημένος:
Τα περίμεναν με λαχτάρα οι φυλακισμένοι και οι εξόριστοι
«Την πραγματική πνευματική μάχη, την πιο συντονισμένη και ως ένα σημείο και προγραμματισμένη, την έδωσε ένα περιοδικό: Τα “Νεοελληνικά Γράμματα”. Μέσα στο άγχος και στο σκοτάδι της διχτατορίας, τα “Νεοελληνικά Γράμματα” ανέβαιναν τις σκάλες των πλουσιόσπιτων, τρύπωναν στα φτωχικά καλύβια για να φέρουν μια πνοή αισιοδοξίας και πίστης. Τα περίμεναν με λαχτάρα και οι φυλακισμένοι κι οι εξόριστοι, τα διάβαζαν και τα ξαναδιάβαζαν και ύστερα τα χρησιμοποιούσαν για αναγνωστικά στις μυστικές σχολές αγραμμάτων που είχαν συγκροτήσει μέσα στις φυλακές».
Αναδημοσιεύεταιαπό τη στήλη “Δαχτυλικά Αποτυπώματα” του Ριζοσπάστη Σάββατο 12 Σεπτέμβρη 2026 – Κυριακή 13 Σεπτέμβρη 2026. Τη στήλη επιμελείται ο Βασίλης Καλαμαράς, δημοσιογράφος, συγγραφέας, κριτικός βιβλίου. Το πρωτότυπο δημοσίευμα του Ριζοσπάστη συνοδεύεται από πλούσια εικονογράφηση.
