Το Εγώ, το Εμείς και ο Κανένας

Θεωρώ ότι το τρίπτυχο «Eγώ, Eμείς, Kανένας» μπορεί να αποτελέσει μια βαθιά φιλοσοφική, ψυχολογική και κοινωνιολογική προσέγγιση της ανθρώπινης ύπαρξης και των σχέσεων. Κάθε ένας από αυτούς, τους όρους, αντιπροσωπεύει και μια διαφορετική διάσταση της ταυτότητάς μας.

Για τις ανάγκες του άρθρου μπορούμε να διακρίνουμε, εν συντομία, τρεις βασικές φιλοσοφικές προσεγγίσεις του Eγώ: η πρώτη το θεωρεί μια σταθερή, αυτόνομη οντότητα που εξασφαλίζει τη διαρκή ταυτότητα του ατόμου· η δεύτερη αμφισβητεί αυτή τη σταθερότητα, βλέποντας το Εγώ ως μεταβαλλόμενη ροή εμπειριών και αντιλήψεων, ενίοτε ως ψευδαίσθηση ή αναδυόμενη πραγματικότητα· η τρίτη το αντιμετωπίζει ως μια δυναμική σύνθεση, η οποία διαμορφώνεται συνεχώς μέσα από τη βιολογική, ψυχολογική και κοινωνική αλληλεπίδραση του ανθρώπου με το ιστορικά διαμορφωμένο περιβάλλον του. Εννοείται ότι, ανάμεσα σε αυτές τις τρεις βασικές αντιλήψεις για το Εγώ, εμφανίζονται πολλές διαφοροποιήσεις και ενδιάμεσες θέσεις.

Η άποψη μου  κλίνει προς  την τρίτη προσέγγιση περισσότερο· θεωρώ ότι  η ανθρώπινη φύση περιλαμβάνει  ένα  πεδίο  εν «δυνάμει δυνατοτήτων», και συναισθημάτων, θετικών αλλά και αρνητικών, που ανάλογα το κοινωνικό και ιστορικό πλαίσιο μπορεί, ορισμένες, να εκδηλωθούν  με κάποιο τρόπο ή και καθόλου.

Ο φιλόσοφος Ευτύχης Μπιτσάκης στο θεμελιώδες έργο του «ανθρώπινη φύση για έναν κομμουνισμό του πεπερασμένου» όπως ο ίδιος σημειώνει( στην παρουσίαση τηςέκδοσης ): «Διερευνάται ο χαρακτήρας της ανθρώπινης φύσης, με βάση κυρίως τα δεδομένα  της νευρολογίας και της ψυχολογίας»  και…,συνεχίζει: «Το συμπέρασμα είναι ότι ο άνθρωπος είναι γενετικά κοινωνικό ον, ότι δεν υπάρχει αναλλοίωτη εγωιστική ανθρώπινη φύση, και, κατά συνέπεια, δεν υπάρχει ανθρωπολογικό εμπόδιο για τον σοσιαλισμό.».

Έχουν διατυπωθεί πολλές θεωρίες για το πώς το Εγώ διαμορφώνεται μέσα από το Εμείς. Μία από τις πιο χαρακτηριστικές και γνωστές είναι η θεωρία του George Herbert Mead (Μιντ), σύμφωνα με την οποία το άτομο δεν γεννιέται με ένα διαμορφωμένο Εγώ, αλλά το αποκτά μέσα από την αλληλεπίδρασή του με τους άλλους. Μαθαίνοντας τη γλώσσα, τους ρόλους και τους κανόνες της ομάδας, μαθαίνει να βλέπει το Εγώ του μέσα από τη ματιά των άλλων, και έτσι δημιουργείται ο εαυτός του.Τ ο Εμείς προηγείται υπ’ αυτή την έννοια του ολοκληρωμένου Εγώ· μέσα από τους άλλους μαθαίνω ποιος είμαι. Ο Μιντ ονομάζει αυτή την εσωτερικευμένη κοινωνική οπτική, «γενικευμένο άλλο». Δηλαδή το Εγώ εμπεριέχει τις εσωτερικευμένες κοινωνικές προσδοκίες και οπτικές της ομάδας, μαζί με τις αυθόρμητες και προσωπικές ανταποκρίσεις σε αυτές. Ισχύει, όμως και το αντίστροφο, το Εμείς δεν συνίσταται μόνο από τα επιμέρους Εγώ που το αποτελούν. Είναι κάτι πολύ περισσότερο από το απλό άθροισμα των επιμέρους Εγώ, καθώς περιλαμβάνει και τις σχέσεις: κοινή γλώσσα, κανόνες, μνήμη, κοινές συνήθειες , καθώς και την ταυτότητα και τους στόχους της ομάδας. Μέσα από αυτή τη διαλεκτική αλληλεπίδραση μεταξύ Εγώ και Εμείς γεννιέται και πορεύεται η κοινωνική ζωή.

 Όπως ανέφερα παραπάνω, ο φιλόσοφος Ευτύχης Μπιτσάκης τεκμηρίωσε ότι «δεν υπάρχει αναλλοίωτη εγωιστική ανθρώπινη φύση».

Συνάμα, όπως ισχυρίζεται και ο ίδιος, «το συμπέρασμα είναι ότι: «ο άνθρωπος είναι γενετικά κοινωνικό ον». Και επιπροσθέτως, όπως έχει γράψει και ο Αριστοτέλης στο έργο του «Πολιτικά» (βιβλίο Α, κεφ. 2): «ο άνθρωπος φύσει πολιτικόν ζώον».

Μπορεί, λοιπόν, ναι μεν ο άνθρωπος να μην είναι γενετικά και βιολογικά εγωιστής. Όμως ως απόρροια της «κοινωνικοπολιτικής» φύσης και διαμόρφωσης του, σήμερα ζει σε ένα ακραίο καπιταλιστικό σύστημα το οποίο υπόσχεται την αποθέωση του Εγώ, διαλύοντας όμως, το Εμείς, που του δίνει ταυτότητα και νόημα. κινδυνεύει έτσι, να καταλήξει μέσα από την ακύρωση και των δύο, από τον καπιταλισμό,να καταλήξει σε έναν άνθρωπο ελεύθερο τυπικά, αλλά μόνο του, αποξενωμένο και τελικά ανώνυμο «Κανένα».

Θεωρώ ότι ο καπιταλισμός λειτουργεί ως  ο «καταλύτης» που ενεργοποιεί  αρκετές από τις αρνητικές «εν δυνάμει δυνατότητες», και  συναισθήματα που  υπάρχουν, στον άνθρωπο 

Στο πλαίσιο της κριτικής και μαρξιστικής κοινωνιολογίας, ως «μυστικοποίηση» (όχι μυστικισμός) , ορίζεται, με απλά λόγια, η αναστροφή του τρόπου με τον οποίο εμφανίζεται η κοινωνική πραγματικότητα, έτσι ώστε οι ανθρώπινες και ιστορικά διαμορφωμένες κοινωνικές σχέσεις να παρουσιάζονται ως φυσικές, ανεξάρτητες, αυτονόητες, αντικειμενικές δυνάμεις, ανεξάρτητες από την ανθρώπινη δράση (.βλ. Μαρία Αντωνοπούλου: οι κλασικοί της κοινωνιολογίας: Κοινωνική θεωρία και νεότερη κοινωνία.).

Η «ιδεολογική μυστικοποίηση» αποκρύπτει τον ιστορικό χαρακτήρα της πραγματικότητας παρουσιάζοντας τις κοινωνικές σχέσεις ως φυσικές και αυτονόητες. Έτσι, η ιδεολογία μπορεί και να εσωτερικεύεται από το άτομο, ως φυσική και αυτονόητη αντίληψη του κόσμου και στη συνέχεια αναπαράγεται από το ίδιο το άτομο όπως συμβαίνει και με την ιδεολογία του καπιταλισμού. Θα δούμε στη συνέχεια ότι ο Ευτύχης Μπιτσάκης εντάσσει την «ιδεολογική μυστικοποίηση» στα συγκεκριμένα φαινόμενα στα οποία αντιστοιχεί η αλλοτρίωση στις σύγχρονες εμπορευματικές, βιομηχανικές κοινωνίες του ανταγωνιστικού καπιταλισμού.

 Πολύ ύπουλη και επικίνδυνη θεωρώ τη διάβρωση που επιφέρει στην κοινωνία η εσωτερίκευση της καπιταλιστικής ιδεολογίας· που συντελείται και μέσω της «ιδεολογικής μυστικοποίησης» καθώς , αυτή, μετατρέπει τις ανθρώπινες σχέσεις σταδιακά σε εμπορεύματα δηλ. «εμπράγματες-ανταλλακτικές» αξίες και τις μεταφέρει σε ένα πεδίο στυγνού ανταγωνισμού καθώς αυτές παίρνουν τη μορφή ενός ιδιότυπου «κοινωνικού δαρβινισμού».Με ακραίο ανταγωνισμό, ατομικισμό και ωφελιμισμό · ενώ οι ίδιοι οι πολίτες γίνονται θεματοφύλακες του συστήματος εφαρμόζοντας πιστά, τις αξίες του.

Έτσι παρατηρείται σε επίπεδο κοινότητας, συγγενών, και φίλων, να εγκαταλείπονται οι ανθρωπιστικές σχέσεις: αλληλοβοήθειας, αλληλοκατανόησης, και συμπόνιας· και στη θέση τους, δυστυχώς, να «ριζώνουν και θεριεύουν» ο ανταγωνισμός, η κακία και το μίσος, όπως και η ζήλια για την επιτυχία ή ευτυχία του συνανθρώπου. Έτσι, αργά, αλλά σταθερά οδηγούμαστε στη θλίψη, τη μοναξιά και την αποξένωση των ανθρώπων ακόμα και αν οι στέγες των σπιτιών μας είναι πιο κοντά παρά ποτέ.Το πιο τραγικό όμως, είναι ότι όλες αυτές οι αλλαγές, επιβάλλονται όχι μόνο από τον «τυπικό κοινωνικό έλεγχο» αλλά, κυρίως μέσω της εσωτερικής αστυνόμευσης και πειθαρχίας· εφόσον οι άνθρωποι έχουν πεισθεί ότι τα νέα πρότυπα, και οι αξίες που ακολουθούν και εφαρμόζουν είναι δικές τους.

Βέβαια, αξιοσημείωτο είναι, ότι αν τους ρωτήσεις ποιος το είπε αυτό ,ποιος το σκέφτηκε αυτό που πιστεύεις και πράττεις· πιθαντατα να σου απαντήσουν: «Κανένας» (χαρακτηριστική απάντηση στη μαζοποίηση). Έτσι, σταδιακά το Εγώ του άλλου παύει να αναγνωρίζεται ως ανθρώπινη οντότητα και μετατρέπεται σε ένα απρόσωπο «Κανένα».

Αυτό συμβαίνει πολύ πιο έντονα, στην περίπτωση που η ζωή ενός ανθρώπου του επιφυλάσσει κάποια ατυχία ή μία σοβαρή ασθένεια και από την μία στιγμή στην άλλη δεν μπορεί να είναι το ίδιο παραγωγικός, ανταγωνιστικός και καταναλωτικός όπως, ήταν πριν την ατυχία του ή σε σχέση με όσα απαιτούν οι πολλοί.

 Δυστυχώς,  και στην ελληνική κοινωνία, οικογένεια, χωριά και πόλεις, οι ανθρώπινες σχέσεις,  αλλάζουν, σταδιακά αλλά δραματικά, θεωρώ προς το χειρότερο, καθώς : η πραγματική φιλία, (όχι η σημερινή «εικονική» του Facebook) η συντροφικότητα και η αλλοτινή ανιδιοτελής αγάπη·διαπιστώνομε ότι  έμειναν (πλην ελαχίστων εξαιρέσεων) μόνο στα παραμύθια και τις ιστορίες των γιαγιάδων μας. Αρκεί μια επίσκεψη στα νοσοκομεία, στα κέντρα αποκατάστασης, και τα γηροκομεία (όλα «αποθήκες ανθρώπων») της χώρας μας για να διαπιστώσουμε πόσοι πλέον είναι οι συνάνθρωποι μας που πιθανότατα ακούνε στο όνομα «Κανένας». Περιμένοντας κάποιον να θυμηθεί το πραγματικό όνομα τους εφόσον, βέβαια,παραμένουν ζωντανοί βιολογικά αλλά, κοινωνικά, ξεχασμένοι.

 Γνωρίζουμε το μεγαλειώδες τέχνασμα του Οδυσσέα απέναντι στον Κύκλωπα Πολύφημο που περιγράφει ο Όμηρος στην Οδύσσεια (9η ραψωδία), σύμφωνα με το οποίο ο Οδυσσέας έσωσε τη δική του ζωή και των συντρόφων του, αφήνοντας προσωρινά την αληθινή του ταυτότητα -Εγώ· παίρνοντας το όνομα «ούτις» δηλαδή, Κανένας, προκειμένου να σωθούν από τον μοχθηρό Κύκλωπα.

Μπορεί αυτή η ιστορία να αποτελεί για αρκετούς μελετητές τη συμβολική νίκη του έλλογου ανθρώπου έναντι της ζωώδους φύσης και των αρχέγονων ενστίκτων, για την οποία βέβαια τιμωρήθηκε από τον θεό Ποσειδώνα όταν στη συνέχεια αποκαλύφθηκε το αληθινό όνομα του Οδυσσέα. Όμως, στη σημερινή σκληρή πραγματικότητα η απώλεια του Εγώ και το πέρασμα στον «Κανένα» εγκυμονεί τεράστιους κινδύνους, ατομικούς και συλλογικούς.

Υπάρχει, βέβαια, η περίπτωση – όχι συνηθισμένη στη χώρα μας – όπου η απάρνηση του Εγώ συνιστά υπέρτατο στόχο πνευματικής αυτοβελτίωσης και πνευματικής ολοκλήρωσης, όπως για παράδειγμα στους οπαδούς του βουδισμού, σε ασκητές και αναχωρητές, αλλά και σε ανθρώπους που απλώς αναζητούν την ελευθερία.

Σε κάθε άλλη περίπτωση όμως, η κοινωνική επιβολή της ταυτότητας του «Κανένα» μπορεί να αποτελέσει καταστροφή τόσο για τον μεμονωμένο άνθρωπο όσο και για το Εμείς που, όπως είδαμε, συγκροτείται από τα επιμέρους Εγώ, που αν γίνουν Κανένας, θα αφανίσουν και το Εμείς!

Θεωρώ ότι δυο είναι πιο χαρακτηριστικές , κοινωνικές διαδικασίες που μπορούν να οδηγήσουν ένα Εγώ στην απώλεια  της ταυτότητας  και στην μετατροπή του σε «Κανένα»:

– Η πρώτη συνδέεται άμεσα με τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής και αφορά την αλλοτρίωση της εργασίας. Ο Ευτύχης Μπιτσάκης στο έργο του οι θύελλες της προόδου (σελ.47) γράφει :«Κατά τον Μάρξ «η ατομική ιδιοκτησία εμφανίζεται ως ο λόγος, η αιτία της αλλοτριωμένης εργασίας, αλλά μάλλον είναι η συνέπεια της [….. .] «Ο Μάρξ ορίζει το τρίπτυχο της αλλοτρίωσης:ατομική ιδιοκτησία, καταμερισμός της εργασίας, εμπόρευμα-χρήμα».και συνεχίζει, ο Μπιτσάκης, με τον ορισμό της λέξης αλλοτρίωσης(alienation): «Πρόκειται για φιλοσοφική κατηγορία η οποία, στο επίπεδο της, δηλαδή στο επίπεδο του γενικού -αφηρημένου, αντιστοιχεί σε συγκεκριμένα φαινόμενα της κοινωνικής ζωής: στην αποξένωση του παραγωγού από τα μέσα παραγωγής και το προϊόν της εργασίας του, την αποξένωση από την φύση (από τις ομαλές συνθήκες διαβίωσης του βιολογικού όντος που είναι ο άνθρωπος), στην ψυχική και στη σωματική φθορά που συνεπάγεται ο υψηλός καταμερισμός της εργασίας, στην καταστροφή των κοινωνικών σχέσεων, στην ιδεολογική μυστικοποίηση, συνολικά στην εκκένωση της ιστορικά διαμορφωμένης ανθρώπινης ουσίας στις σύγχρονες βιομηχανικές – εμπορευματικές κοινωνίες.».

Όμως, όταν ο άνθρωπος αλλοτριώνεται, από την εργασία του αποξενώνεται από το προϊόν του μόχθου του,στερείται την χαρά της δημιουργίας και της συμμετοχής στην κοινωνική ζωής του Εμείς, ενώ συνάμα μέσω της «μυστικοποίησης της ιδεολογίας» αποδέχεται ότι αυτή είναι η φυσική, αντικειμενική κατάσταση της ύπαρξης του, δηλαδή, :ένας αριθμός στη μηχανή του εργοστασίου , μια ψηφιακή ταυτότητα, συνεχώς υπό την επιτήρηση του «μεγάλου αδελφού», οπότε, είναι πολύ πιθανό σταδιακά ένα Εγώ να εκπέσει  σε ένα «Κανένα».

– Η δεύτερη διαδικασία  με  την  οποία ένα Εγώ  μπορεί να υποπέσει σε ένα «Κανένα». αφορά τη μαζοποίηση μέσω της οποίας μπορεί το άτομο παρασυρόμενο από τη δύναμη της ομάδας ή επιλέγοντας να επαναπαυθεί μέσα σε αυτήν, σταδιακά παύει να σκέπτεται και να κρίνει και «κρύβεται» πίσω από τις κοινά αποδεκτές απόψεις. Η προσωπική κρίση και η ανεξαρτησία του υποχωρούν, καθώς η ανάγκη του να ανήκει στο σύνολο γίνεται ισχυρότερη από την ανάγκη να διατηρήσει τη δική του ταυτότητα. Έτσι, αντί να εκφράζει τη μοναδικότητά του, ακολουθεί τη μάζα και μετατρέπεται σε ένα απρόσωπο μέλος του συνόλου, σε ένα ακόμη «Κανένα». Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τα ναζιστικά καθεστώτα, όπου η μαζοποίηση ενισχύθηκε μέσω της προπαγάνδας, της χειραγώγησης, της τυφλής υπακοής στον ηγέτη και ενίοτε μέσω της άσκησης βίας και τιμωριών. Ωστόσο, η μαζοποίηση δεν αποτελεί αποκλειστικό γνώρισμα του συγκεκριμένου πολιτικού συστήματος · μπορεί να εμφανιστεί σε διαφορετικά κοινωνικά και πολιτικά περιβάλλοντα, όταν το άτομο παραιτείται σταδιακά από την προσωπική του κρίση, προς όφελος της ασφάλειας και της αποδοχής που προσφέρει η ομάδα.Τους κινδύνους της μαζοποίησης έχουν επισημάνει κορυφαίοι φιλόσοφοι όπως: οΟρτέγκα Γκασέτ, Σαίρεν Κίρκεγκωρ, Φρίντριχ Νίτσε και άλλοι.

Σε αυτό το σημείο θα επιχειρήσω να προσδιορίσω τον όρο «Κανένας» όπως προσωπικά τον αντιλαμβάνομαι: «Κανένας» δεν είναι απλώς η απουσία ή ανυπαρξία του Εγώ. Είναι ένα Εγώ που έχει γίνει λειτουργία ενός συστήματος, είτε με την θέληση του, είτε κυρίως, χωρίς την θέληση του.

 Τολμώ να υποθέσω, ότι το τρίπτυχο: «Εγώ, Εμείς,Κανένας» μπορεί να συμπυκνώσει την τραγική ιστορία του σύγχρονου ανθρώπου, και αξίζεi να μελετηθεί περαιτέρω.

 Θα ήταν, βέβαια πολύ απλοϊκό να υποθέσουμε, ότι ανάμεσα σε αυτές τις τρεις εκφάνσεις – στάδια της ανθρώπινης ταυτότητας υπάρχει γραμμική εξέλιξη · από το Εγώ στο Εμείς και τέλος στον «Κανένα». Αλλά αν το κάνουμε είμαστε υποχρεωμένοι να εξετάσουμε αν ισχύει και η ανάστροφη πορεία από τον «Κανένα» πίσω στο Εμείς και πάλι πίσω στο Εγώ!

Θεωρώ ότι αυτές οι τρεις  δαστάσεις συνυπάρχουν. Ένα άτομο μπορεί την ίδια στιγμή να βιώνει παράλληλα και τις τρεις ταυτότητες σε διαφορετικούς ενδεχομένως κοινωνικούς ρόλους Το ιδανικό βεβαίως θα ήταν κάθε άνθρωπος να μπορεί να επιλέγει την ταυτότητα του . Αυτό βέβαια θα αποτελούσε από μόνο του, μέγα φιλοσοφικό ερώτημα και πρόκληση.

Θεωρώ,ότι κάθε άνθρωπος είναι μοναδικός και ανεπανάληπτος και έχει κάθε δικαίωμα να ολοκληρώσει και πραγματώσει, πλήρως, τον εαυτό του σε αυτή την κοινωνία σε αυτή τη ζωή.

Επειδή όμως καθείς από εμάς μπορεί να γίνει κανείς ανά πάσα στιγμή·εξαίφνης!Συνιστώ ανεπιφύλακτα, να ακολουθήσουμε την προτροπή του αείμνηστου φίλου και σπουδαίου φιλόσοφου Ευτύχη Μπιτσάκη που μας άφησε, παρακαταθήκη, στο τελευταίο του κορυφαίο,έργο «Για μια εγκόσμια ηθική», (όπου (στην παρουσίαση της έκδοσης) γράφει: «Η μόνη λύση θα μπορούσε να αναζητηθεί σε μία εναρμονισμένη και πλούσια κοινωνική ζωή, που θα συνιστά τη βάση της πληρότητας του κάθε ξεχωριστού ατόμου. Στη σημερινή λοιπόν πραγματικότητα, βάση της προσωπικής ευδαιμονίας μπορεί να είναι ο μαχόμενος ανθρωπισμός (μαχόμενος, σε αντίθεση με τον θεωρησιακό). Η πληρότητα της ζωής σήμερα μπορεί να πραγματωθεί μόνο με την συνειδητή συμμετοχή στην πράξη για το ξεπέρασμα της ταξικής δουλείας και των αλλοτριώσεων που αυτή συνεπάγεται.».

Κωστής Πετράκης, κοινωνιολόγος: ένα Εγώ που αγωνίζεται, μέσα, από το Εμείς· ώστε να μην γίνει ένας ακόμα Κανένας