«Μαρξική Αντιπαραβολή» | Καλύτεροι όροι εκμετάλλευσης ή κατάργηση της εκμετάλλευσης;

Το πλαίσιο διεκδικήσεων που ανακοίνωσε η ΑΔΕΔΥ περιλαμβάνει αιτήματα που αγγίζουν πραγματικές και οξυμένες ανάγκες των εργαζομένων: επαναφορά 13ου και 14ου μισθού, αυξήσεις, προσλήψεις, υπεράσπιση της μονιμότητας, ενίσχυση του ΕΣΥ, προστασία δημόσιων αγαθών. Κανένας εργαζόμενος δεν μπορεί να αντιμετωπίσει αυτά τα ζητήματα ως «δευτερεύοντα». Πρόκειται για ανάγκες που γεννιούνται από την ίδια την υλική πίεση της καπιταλιστικής κρίσης πάνω στη ζωή των ανθρώπων. Όμως ακριβώς εδώ ξεκινά και το βαθύτερο πολιτικό ερώτημα: ποια είναι τελικά η διαφορά ανάμεσα σε μια αστική-συνδικαλιστική διεκδίκηση και σε μια πραγματικά Μαρξική πολιτική τοποθέτηση;

Η απάντηση δεν βρίσκεται στην άρνηση των επιμέρους αγώνων. Ο Μαρξ ποτέ δεν αντιμετώπισε τους οικονομικούς αγώνες ως περιττούς. Αντίθετα, θεωρούσε ότι η εργατική τάξη οφείλει να αγωνίζεται καθημερινά απέναντι στη συμπίεση του μισθού και στην επέκταση της εκμετάλλευσης. Το πρόβλημα αρχίζει όταν ο ορίζοντας του αγώνα εξαντλείται μέσα στη βελτίωση των όρων πώλησης της εργατικής δύναμης. Όταν δηλαδή το εργατικό κίνημα παύει να βλέπει τη μισθωτή σχέση ως ιστορικό πρόβλημα και αρχίζει να τη θεωρεί φυσικό και αιώνιο δεδομένο.

Σχεδόν όλα τα αιτήματα της ΑΔΕΔΥ κινούνται μέσα σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο. Δεν αμφισβητούν τη σχέση κεφαλαίου–εργασίας. Ζητούν έναν «δικαιότερο» τρόπο διαχείρισής της. Δεν αμφισβητούν την εξουσία του κράτους ως μορφή ταξικής κυριαρχίας. Ζητούν ένα «καλύτερο κράτος». Δεν θέτουν το ζήτημα της κατάργησης της εκμετάλλευσης. Ζητούν έναν λιγότερο βίαιο τρόπο εφαρμογής της.

Η διαφορά φαίνεται καθαρά αν σταθούμε στο ίδιο το ζήτημα του μισθού. Όταν ζητείται επαναφορά 13ου και 14ου μισθού ή «πραγματικές αυξήσεις», αυτό σημαίνει ότι ο εργαζόμενος παλεύει για μεγαλύτερο μερίδιο από την αξία που ήδη παράγει. Πρόκειται για απολύτως αναγκαίο αγώνα. Όμως η Μαρξική κριτική δεν σταματά εκεί. Θέτει το ερώτημα: γιατί ο άνθρωπος πρέπει να πουλά τη ζωή του για να επιβιώσει; Γιατί η πρόσβαση στην τροφή, στη στέγη, στην υγεία, στον πολιτισμό, εξαρτάται από τη δυνατότητα πώλησης της εργατικής δύναμης;

Εδώ βρίσκεται η ουσία της Μαρξικής τομής. Η εργατική δύναμη δεν είναι ένα απλό εμπόρευμα όπως όλα τα άλλα. Είναι η ίδια η ζωντανή ικανότητα του ανθρώπου να δημιουργεί, να σκέφτεται, να κινείται, να παράγει κοινωνικό κόσμο. Όταν ο εργάτης εργάζεται, δεν παραχωρεί απλώς «ώρες». Παραχωρεί τμήμα της ίδιας του της ζωής. Και το κεφάλαιο αποκτά εξουσία πάνω σε αυτή τη ζωή μέσα στον χρόνο παραγωγής. Γι’ αυτό ο Μαρξ γράφει ότι το κεφάλαιο είναι «νεκρή εργασία που ζει απομυζώντας ζωντανή εργασία» (Marx, 1867/2017).

Η αστική συνδικαλιστική λογική αποδέχεται αυτή τη σχέση ως δεδομένη και παλεύει για καλύτερους όρους μέσα της. Η Μαρξική πολιτική βλέπει σε αυτή τη σχέση το ίδιο το πρόβλημα. Δεν αρκεί να αυξηθεί ο μισθός, όταν ο άνθρωπος συνεχίζει να είναι αναγκασμένος να πουλά καθημερινά τη ζωή του για να επιβιώσει. Δεν αρκεί να υπάρχουν «δημόσια αγαθά», όταν το ίδιο το κράτος λειτουργεί ως συλλογικός οργανωτής της καπιταλιστικής αναπαραγωγής.

Το ίδιο ισχύει και για το αίτημα των μαζικών προσλήψεων στο Δημόσιο. Από τη μία πλευρά, οι εργαζόμενοι έχουν απόλυτο δίκιο να απαιτούν στελέχωση Υγείας και Παιδείας. Η διάλυση αυτών των τομέων είναι πραγματική κοινωνική καταστροφή. Από την άλλη όμως, η Μαρξική ανάλυση δεν ταυτίζει το «κρατικό» με το «κοινωνικό». Το κράτος στον καπιταλισμό δεν είναι ουδέτερος θεσμός. Είναι μορφή οργάνωσης της συνολικής αναπαραγωγής του κεφαλαίου. Ακόμη και όταν παραχωρεί κοινωνικές παροχές, το κάνει στον βαθμό που εξυπηρετούν τη σταθερότητα του συστήματος.

Γι’ αυτό και όλες οι κατακτήσεις αποδεικνύονται προσωρινές. Ο 13ος μισθός δόθηκε και αφαιρέθηκε. Οι συλλογικές συμβάσεις κατοχυρώθηκαν και διαλύθηκαν. Η μονιμότητα χτυπιέται ξανά και ξανά. Το ΕΣΥ ενισχύεται σε περιόδους κοινωνικής πίεσης και αποδομείται όταν αλλάζουν οι ανάγκες της κερδοφορίας. Αυτό δεν συμβαίνει επειδή κυβερνούν απλώς «κακοί πολιτικοί». Συμβαίνει επειδή στον καπιταλισμό καμία κοινωνική κατάκτηση δεν μπορεί να θεωρηθεί ασφαλής όσο παραμένει άθικτη η εξουσία του κεφαλαίου πάνω στην παραγωγή και στη ζωή.

Εδώ ακριβώς αποκαλύπτεται και το όριο του σύγχρονου συνδικαλισμού. Ο συνδικαλισμός συχνά λειτουργεί σαν μηχανισμός διαπραγμάτευσης της εκμετάλλευσης αντί για δύναμη αμφισβήτησής της. Ο εργαζόμενος καλείται να παλεύει μόνο για το «πόσο» θα αμείβεται, όχι για το γιατί είναι αναγκασμένος να ζει ως μισθωτός. Η εργασία αντιμετωπίζεται ως αιώνια φυσική μορφή ύπαρξης και όχι ως ιστορική κοινωνική σχέση.

Ακόμη και το αίτημα για «αξιοπρεπή διαβίωση» κρύβει αυτή την αντίφαση. Τι σημαίνει αξιοπρεπής διαβίωση σε έναν κόσμο όπου ο άνθρωπος παραμένει εξαρτημένος από την αγορά εργασίας; Όπου η ανεργία λειτουργεί ως μόνιμος μηχανισμός πειθάρχησης; Όπου η τεχνολογική πρόοδος αντί να μειώνει τον κοινωνικό χρόνο εργασίας χρησιμοποιείται για εντατικοποίηση της εκμετάλλευσης; Όπου η ίδια η ανθρώπινη δημιουργικότητα μετατρέπεται σε πεδίο κερδοφορίας;

Η Μαρξική πολιτική δεν απορρίπτει τις άμεσες διεκδικήσεις. Συμμετέχει σε αυτές ακριβώς επειδή αφορούν πραγματικές ανάγκες. Αλλά ταυτόχρονα αποκαλύπτει το ιστορικό τους όριο. Δεν παρουσιάζει τον καπιταλισμό ως σύστημα που μπορεί να «εξανθρωπιστεί» επ’ άπειρον. Δείχνει ότι η ίδια η δομή του παράγει αναγκαστικά κρίσεις, ανισότητες, πολέμους και συνεχή υποτίμηση της ζωής.

Γι’ αυτό το πραγματικά Μαρξικό ερώτημα δεν είναι μόνο:
«πόσος μισθός;»
ούτε: «πόσες προσλήψεις;»

Αλλά: γιατί η κοινωνία οργανώνεται έτσι ώστε η ίδια η ανθρώπινη ζωή να υπάρχει μόνο ως εμπόρευμα;

Γιατί η πρόσβαση στις ανάγκες εξαρτάται από την αγοραπωλησία της εργατικής δύναμης;

Γιατί η τεράστια κοινωνική παραγωγικότητα της εποχής μας δεν οδηγεί σε καθολική απελευθέρωση του ανθρώπου από την αναγκαστική εργασία αλλά σε ακόμη μεγαλύτερη ανασφάλεια;

Η αστική διεκδίκηση παλεύει για έναν «καλύτερο καπιταλισμό».
Η Μαρξική πολιτική αποκαλύπτει ότι το πρόβλημα βρίσκεται στον ίδιο τον καπιταλιστικό τρόπο οργάνωσης της ζωής.

Και εκεί ακριβώς αρχίζει η πραγματική πολιτική σύγκρουση.

Μωυσίδης Χαράλαμπος
Συγγραφέας του Διαλεκτικού Υλισμού

 

Δείτε εδώ όλα τα άρθρα της στήλης “Μαρξική Αντιπαραβολή”