Εν τοις χρήμασι η ισχύς

Ο καπιταλισμός με τη γέννησή του, παράλληλα με το νέο οικονομικό σύστημα στον τρόπο παραγωγής που τον χαραχτηρίζει, επέβαλε και την  αντίστοιχη ιδεολογία, η οποία στηρίζει και προωθεί αυτόν τον τρόπο παραγωγής, και  σηματοδότησε έναν νέο τρόπο σκέψης και συνακόλουθα έναν νέο ανθρώπινο τύπο: τον άνθρωπο που ζει και παράγει για να πλουτίζει και για τίποτε άλλο, που ζει με κύριο σκοπό την αέναη συσσώρευση πλούτου με τις επιχειρήσεις, τις πολυεθνικές, τα ολιγοπώλια και μονοπώλια και, κυρίως, με τους συνεχείς ιμπεριαλιστικούς πολέμους σε όλη την υφήλιο. Το χρήμα θεοποιήθηκε, και τα κέρδη, ο ανηλεής ανταγωνισμός και ο ατομικισμός προήχθησαν σε θέσφατα.

Αφορμή και έναυσμα για το παρόν άρθρο στάθηκαν μερικές φωτογραφίες από ένα  ημιορεινό χωριό της Κρήτης τις οποίες έλαβα στο e-mail μου και οι οποίες με συγκίνησαν. Οι φωτογραφίες αυτές όμως θα μπορούσαν να είναι από ένα οποιοδήποτε χωριό της Ελλάδας, και αυτό είναι πολύ  ενδιαφέρον και συνάμα πολύ θλιβερό. Αφορούν σε ένα εγκαταλελειμμένο, σχεδόν ερειπωμένο, σήμερα συνεταιριστικό ελαιουργείο που κτίστηκε περίπου στα τέλη της δεκαετίας του ’50 με μεράκι και περισσή προσοχή, όπως ακόμη και σήμερα μαρτυρούν τα απομεινάρια του. Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί σε εμένα προσωπικά τουλάχιστον η ύπαρξη  μιας πινακίδας σε έναν τοίχο του συνεταιρισμού που γράφει αυτολεξεί: 

ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΟΣ

«Ο ΕΝΑΣ ΓΙΑ ΟΛΟΥΣ ΚΑΙ ΟΛΟΙ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΘΕΝΑ»

ίσως από το κλασικό σύνθημα στο μυθιστόρημα Οι τρεις σωματοφύλακες του Αλέξανδρου Δουμά. Και από κάτω:

ΕΝ ΤΗ ΕΝΩΣΕΙ Η ΙΣΧΥΣ

Τέτοια μηνύματα υπαγόρευε τότε το πνεύμα της φιλίας, της ενότητας, της εμπιστοσύνης, της συνεργασίας και της αλληλοβοήθειας.

Πιθανότατα το ελαιουργείο χτίστηκε με προσωπική εργασία των συνεταίρων και ίσως ο χώρος είχε αποτελέσει  κέντρο συζητήσεων και λήψης αποφάσεων για την κοινότητα, όπως συνηθιζόταν εκείνα τα χρόνια.

Ήταν ακόμη η εποχή όπου υπήρχαν οι  «κοινότητες» και επιβίωνε το «κοινοτικό πνεύμα» (αυτό που εν πολλοίς διέσωσε τον Ελληνισμό στην μακραίωνη σκλαβιά της Τουρκοκρατίας), το πνεύμα της αλληλεγγύης και της αδελφοσύνης, τότε που οι οι αγρότες μας εμπνέονταν και διδάσκονταν από  αρχαιοελληνικά ρητά όπως αυτό που αποδίδεται στον Αίσωπο: «η ισχύς εν τη ενώσει». Πρόκειται για λόγια που αποτελούν έναν ανεκτίμητο θησαυρό της πολιτισμικής μας κληρονομιάς και καθορίζουν την πολιτισμική μας ταυτότητα, καθώς προέρχονται από την εθνική εμπειρία και παράδοση.

Εύλογη η απορία που προκύπτει σήμερα από την παρατήρηση των φωτογραφιών του εγκαταλελειμμένου συνεταιριστικού ελαιουργείου: Ποιες άραγε είναι οι αιτίες που οδήγησαν στην ερήμωσή του και την εγκατάλειψη αυτής της φαινομενικά ευοίωνης και φιλόδοξης συλλογικής  προσπάθειας; Η απάντηση είναι δύσκολη και ανοίγει ένα τεράστιο θέμα.

Επειδή δεν έχω την ιδιότητα του οικονομικού εισαγγελέα, ούτε την πρόθεση να κάνω  αστυνομικό ρεπορτάζ, θα προσπαθήσω να ανιχνεύσω τα πιθανά αίτια αποτυχίας του συγκεκριμένου εγχειρήματος αλλά και άλλων παρόμοιων.

1) η διάλυση  του συνεταιρισμού ίσως οφείλεται σε μια εκφυλισμένη αντίληψη του συνεταιριστικού εγχειρήματος και κακοδιαχείρηση του συνεταιρισμού (τύπου ΠΑΣΟΚ-ΣΥΡΙΖΑ-ΝΔ) με οικονομικές ατασθαλίες και παράτυπες ενέργειες·

2) το ελαιουργείο ξεπεράστηκε τεχνολογικά από άλλα, πιο σύγχρονα, που άνοιξαν πιθανότατα ιδιώτες στα γειτονικά χωριά, και οι συνεταίροι  προτίμησαν το ιδιωτικό όφελος έναντι του συλλογικού και σταδιακά εγκατέλειψαν το συνεταιριστικό ελαιουργείο μέχρι την πλήρη ερήμωση του·

3) οι εμπνευστές και διαχειριστές της συλλογικής προσπάθειας του συνεταιρισμού ήταν ή απλώς στιγματίστηκαν  ως κομουνιστές  και διώχθηκαν ή και φυλακίστηκαν από το αστικό κράτος,ενδεικτικά, στη Μακρόνησο, στη Λέρο, στη Γαύδο ή και  στο πιο κοντινό Ιτζεδίν·

4) το χωριό στράφηκε στον τουρισμό και η πρωτογενής παραγωγή παραμελήθηκε·

5) η αστυφιλία και η υπογεννητικότητα στέρησαν την κοινότητα από ανθρώπινο δυναμικό και ζωή, οπότε η κατάρρευση του συνεταιρισμού ήταν αναπόφευκτη.

Κάποιος από τους παραπάνω παράγοντες, ή ακόμη και συνδυασμός περισσότερων του ενός σε διάφορες αναλογίες και ποσοστά, μπορεί να οδηγήσει στη διάλυση ενός οποιουδήποτε συλλογικού εγχειρήματος τέτοιας φύσης, άρα και αυτού για το οποίο μιλάμε. Παρατηρούμε, όμως,  ότι  όλοι οι προαναφερόμενοι παράγοντες χαρακτηρίζονται λίγο ή περισσότερο από το πνεύμα του καπιταλισμού και συγκλίνουν στη δεσπόζουσα ιδεολογία του: «εν τοις χρήμασι η ισχύς», για να παραφράσω τον Αίσωπο. Εξ αρχής ο ανερχόμενος καπιταλισμός αντιλήφθηκε τον «κομουνιστικό κίνδυνο» που ελλόχευε σε αυτές τις λαϊκές συλλογικές προσπάθειες και σαν οδοστρωτήρας επέβαλε με κάθε μέσο και τρόπο τη δική του κοσμοθεωρία. Φρόντισαν δε οι εκφραστές του να κατατρομοκρατήσουν τους πολίτες και κυρίως τους κατοίκους της υπαίθρου με τη χαλκευμένη απειλή ότι ο κομουνισμός θα τους άρπαζε τα σπίτια, τις γυναίκες, τα παιδιά, τις περιουσίες, και την πατρίδα τους  εντέλει, ώστε σήμερα, έχοντας απομείνει μονοκράτορες, να μπορούν οι ίδιοι να εκτελούν ανενόχλητοι όλα τα εγκλήματα που άλλοτε προσήπταν σε μια ενδεχόμενη κομουνιστική κοινωνία. Τώρα εγκληματούν σε μια καθόλου υποθετική αλλά  πέρα για πέρα αληθινή και οικτρή πραγματικότητα την οποία όλοι βιώνουμε: με διάλυση των κοινοτήτων, ερήμωση της υπαίθρου,  κτηματολόγιο, δασολόγιο, διάλυση της αγροτικής παραγωγής, της υγείας και της παιδείας, ληστρική φορολογία κλπ.

Θεωρώ ότι έχει χαθεί ήδη πολύτιμος χρόνος και ενέργεια στην «πάλη των τάξεων». Η εργατική τάξη και οι αγρότες, που αποτελούν μέρος της, οφείλουν να σπεύσουν να εφαρμόσουν άμεσα το «η ισχύς εν τη ενώσει» αλλά και να αναστήσουν, όσο προλαβαίνουν, την ελπίδα που εκπορεύεται από τη συλλογική προσπάθεια και δύναμη και, αν επιθυμούν μια πιο βαθιά και δραστική ανατροπή, να υλοποιήσουν την προτροπή των Μαρξ και Ενγκελς «προλετάριοι όλων των χωρών του κόσμου ενωθείτε». Οι καπιταλιστές ήδη προ πολλού ενώθηκαν σε πανίσχυρους παγκόσμιους ομίλους και επέβαλαν την ιδεολογική δικτατορία τους μαζί με τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής.

Υ.Γ. Εύχομαι το συγκεκριμένο συνεταιριστικό ελαιουργείο του παραδείγματος να διασωθεί από τους επιζώντες κατοίκους της πρώην κοινότητας του χωριού όχι μόνο ως δείγμα της τεχνολογίας της εποχής αλλά κυρίως ως πολιτισμικό μνημείο συλλογικής ανθρώπινης προσπάθειας που ισοπεδώθηκε από τον ανερχόμενο καπιταλισμό και την ιδεολογία του.

–Ευχαριστώ πολύ τον  φίλο μου Νίκο Κάσσιο, φιλόλογο, για την φιλολογική επιμέλεια του παρόντος άρθρου.

Κωστής Πετράκης, κοινωνιολόγος