Αυτός ήταν ο κομμουνιστής Θόδωρος Δερβενιώτης, που άφησε «Τα χνάρια του στους δρόμους της μουσικής και του αγώνα!»

Τα χνάρια του Θόδωρου Δερβενιώτη στους δρόμους της μουσικής και του αγώνα ανίχνευσε το αφιέρωμα που άνοιξε το πρόγραμμα της Λαϊκής Σκηνής στο 52ο Φεστιβάλ ΚΝΕ-Οδηγητή, την Πέμπτη 24 Σεπτέμβρη 2026, το οποίο παρακολούθησαν και οι δυο γιοι του κορυφαίου λαϊκού μουσικοσυνθέτη, Δημήτρης και Σπύρος Δερβενιώτης.

Για τον Θ. Δερβενιώτη μίλησε αρχικά ο Στέφανος Λουκάς, μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ.

Μίλησε επίσης ο μαέστρος Μανόλης Ανδρουλιδάκης, που είχε την επιμέλεια του αφιερώματος ενώ στη συνέχεια ο λόγος δόθηκε στη μουσική, στα τραγούδια που ερμήνευσαν οι Δημήτρης Μπάσης, Μπάμπης Βελισάριος, Αθηνά Βελησσάρη, Βιολέτα Ίκαρη και Δημήτρης Κανέλλος.

Ο Στ. Λουκάς παρουσίασε το βιογραφικό του Θ. Δερβενιώτη, μίλησε για τις διώξεις που είχε υποστεί και φυσικά για το έργο και τη συνεργασία του με δημιουργούς κι ερμηνευτές. Μετέφερε όμως και το κλίμα των δεκαετιών του ’50 και του ’60 που δημιουργούσε ο Δερβενιώτης, μίλησε για τη λογοκρισία, τον χαφιεδισμό, το φακέλωμα και έφερε παραδείγματα από τραγούδια του τότε που δεν είναι σήμερα γνωστά, αλλά περνούσαν μηνύματα και έχει αξία να τα ξανα-αναδείξουμε, όπως είπε.

Ακολουθούν αποσπάσματα από την ομιλία του, που αναδημοσιεύουμε από τον Ριζοσπάστη, Σάββατο 17 Οχτώβρη 2026 – Κυριακή 18 Οχτώβρη 2026.

Η συναυλία στη Λαϊκή Σκηνή είναι αφιερωμένη σε έναν από τους κορυφαίους λαϊκούς μουσικοσυνθέτες, τον Θόδωρο Δερβενιώτη. Αυτό το αφιέρωμα στο Φεστιβάλ μας έχει τίτλο «Τα χνάρια του στους δρόμους της μουσικής και του αγώνα!», και ανταποκρίνεται απόλυτα στην προσωπικότητά του. Ηταν κομμουνιστής που παρέμεινε πιστός στο ΚΚΕ μέχρι το τέλος της ζωής του. Γιατί ήξερε και ήταν πεισμένος πως για να αλλάξεις τον κόσμο αυτόν, τον άδικο, χρειάζεται οργανωμένη πάλη μέσα από το Κόμμα της εργατικής τάξης. Ετσι θα φέρουμε την καινούργια κοινωνία. Και ο σύντροφος Δερβενιώτης υπηρέτησε αυτόν τον σκοπό, με τη μουσική του και τους αγώνες του, με την αμέριστη συμβολή του στην οργάνωση των συναδέλφων του για να μπορούν να διεκδικούν τα δικαιώματά τους από τα άπληστα αφεντικά τους, που έβγαζαν εκατομμύρια από τη δική τους καλλιτεχνική δημιουργία.

***

Γεννημένος το 1922 στη Ζαγορά Βόλου, ο Θ. Δερβενιώτης από πολύ μικρός «μυήθηκε» στη μουσική από τον παππού του, που είχε κομπανία, και τον δάσκαλό του, Γιάννη Βισβίκη. Μεγάλο σχολείο υπήρξαν η επαφή του με τη βυζαντινή μουσική και οι γνώσεις του σε αυτή, η μαθητεία του στο λαούτο, αλλά και η γνώση της ευρωπαϊκής μουσικής.

Αλλωστε, πριν πιάσει το μπουζούκι στα χέρια του και γίνει αυτός ο μεγάλος θρύλος του λαϊκού τραγουδιού, έβγαζε μεροκάματο γράφοντας σε παρτιτούρες τα ρεμπέτικα, τα τραγούδια των λαϊκών στρωμάτων των αστικών κέντρων, άλλων δημιουργών που δεν ήξεραν μουσική, για να μπορέσουν να τα περάσουν από τη λογοκρισία.

Οι συνάδελφοί του λαϊκοί δημιουργοί τον αγαπούσαν γιατί ως κομμουνιστής ήταν ανιδιοτελής, σεμνός, αντιμετώπιζε με συνέπεια ό,τι έκανε, άρα και τη σχέση του με τους συναδέλφους του με αγάπη, καλοσύνη και ευθύνη ταυτόχρονα να κάνει καλά τη δουλειά του. Εδινε μεγάλη βοήθεια και είχε μεγάλη συμβολή στην ανάδειξη του έργου τους και ως μαέστρος στην «Κολούμπια».

Συνθέτης έγινε τυχαία, όταν ο κιθαρίστας και λαϊκός μουσικός δημιουργός Π. Πετσάς τού είπε «γράψε και εσύ ένα τραγούδι», και του πήγε τον στιχουργό Χαράλαμπο Βασιλειάδη, γνωστό και ως «Τσάντας», στο μπαράκι του Μάριου στην Ιωνος, όπου σύχναζαν όλοι οι λαϊκοί δημιουργοί, και του έδωσε στίχους για ένα τραγούδι. Ετσι ήταν τότε. Η ανιδιοτέλεια και η αλληλοβοήθεια των λαϊκών δημιουργών εκφράζονταν και με αυτόν τον τρόπο.

Διηγείται ο ίδιος για τη δράση του: «Στο ΕΑΜ μπήκα από τους πρώτους. Μετά ιδρύθηκε η ΕΠΟΝ και μόλις ιδρύθηκε και μπήκα στην ΕΠΟΝ, μερικούς μήνες αργότερα μπήκα και στο Κόμμα»… Αναπτύσσει κομματική δράση στη Ζαγορά και στη συνέχεια αναλαμβάνει καπετάνιος του Εφεδρικού Λόχου του ΕΛΑΣ. Για τη δράση του διώκεται και εξορίζεται στα Κύθηρα, στη Ζάκυνθο και στη Μακρόνησο. Εκεί, λόγω των μουσικών του γνώσεων, του αναθέτουν τη διεύθυνση της χορωδίας του Β’ Τάγματος. Απολύθηκε από τη Μακρόνησο χωρίς να υπογράψει δήλωση, αλλά δεν γύρισε στη Ζαγορά για να μην ξανασυλληφθεί. Ηρθε στην Αθήνα και γνωρίστηκε με τους λαϊκούς δημιουργούς, γράφοντας – όπως είπαμε – σε παρτιτούρες τα τραγούδια τους. Ενας σύντροφος που ήταν μαζί στον ΕΛΑΣ, ο Ντίνος Πάντας, τον προέτρεψε να αφήσει το λαούτο και να πιάσει το μπουζούκι. Ετσι έγινε θρύλος του λαϊκού τραγουδιού.

Υπήρξε δάσκαλος μερικών από τους καλύτερους μουσικούς του μπουζουκιού. Ιδρυσε την πρώτη σχολή λαϊκής μουσικής, από την οποία πέρασαν πολλοί οργανοπαίκτες του μπουζουκιού και άλλων λαϊκών οργάνων, τραγουδιστές, μουσικοσυνθέτες και στιχουργοί.

Πλούσια ήταν και η συνδικαλιστική δράση του στην Ενωση Μουσικοσυνθετών και Στιχουργών Ελλάδας, που ήταν για πολλά χρόνια πρόεδρός της.

Είχε συνεργαστεί με όλους σχεδόν τους λαϊκούς τραγουδιστές της εποχής του. Υπέγραψε τα περισσότερα τραγούδια στο ρεπερτόριο του Στέλιου Καζαντζίδη, ήταν αυτός που ανέδειξε τον μεγάλο Μανώλη Αγγελόπουλο και άλλους, ενώ ξεχωριστή ήταν η συνεργασία του με τους τρεις σπουδαιότερους στιχουργούς, τους δύο Τρικαλινούς, δηλαδή Θεσσαλούς συμπατριώτες του, τον Χρήστο Κολοκοτρώνη και τον κορυφαίο Κώστα Βίρβο, που έγραψαν μαζί εκατοντάδες τραγούδια κοινωνικού περιεχομένου, αλλά και με την σπουδαία Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου.

***

Η λαμπρή πορεία του Θόδωρου Δερβενιώτη ξεκινά από τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του ’50. Δίκαια θεωρείται και είναι ο πρωτοπόρος από τους πρωτοπόρους του μετεμφυλιοπολεμικού τραγουδιού. Είχε επίσης την ικανότητα να βοηθά τον πρώτο στιχουργό με τον οποίο συνεργάστηκε, τον Χρήστο Κολοκοτρώνη, για να γράφει λαϊκά τραγούδια που αναδείκνυαν τις συνθήκες των φυλακών πολιτικών κρατουμένων, των μελλοθανάτων και των εκτελέσεων κομμουνιστών και άλλων αγωνιστών, παρότι ο Κολοκοτρώνης ήταν με το σύστημα.

Απ’ αυτήν την άποψη, και με δεδομένες τις τότε συνθήκες, ο Δερβενιώτης ήταν τολμηρός με τα τραγούδια που έγραφε, αψηφώντας το κυνηγητό το οποίο υφίστατο ως κομμουνιστής. Ολοι μιλάνε για τον Δερβενιώτη που για πενήντα χρόνια στήριξε με τα τραγούδια του την καριέρα πολλών μεγάλων τραγουδιστών, όπως Καίτη Γκρέυ, Πόλυ Πάνου, Γιώτα Λύδια, Ρένα Ντάλια, Καζαντζίδης – Μαρινέλα, Μανώλης Αγγελόπουλος, Μπιθικώτσης, Πέτρος Αναγνωστάκης, Μπάμπης Τσετίνης κ.ά., υπογράφοντας αθάνατες επιτυχίες: «Αλλα μου λέν’ τα μάτια σου», «Ενα σφάλμα έκανα», «Παράπονα και κλάματα», «Πάρε τα χνάρια», «Μαντουβάλα», «Είσαι η ζωή μου» και τόσα άλλα…

Αλλά ο κομμουνιστής Δερβενιώτης πρωταρχικά έγραψε θαυμάσια τραγούδια για την κοινωνική αδικία, τη φτώχεια, τη μετανάστευση, δηλαδή την εκμετάλλευση της εργατικής τάξης στον καπιταλισμό, καθώς και για τους πολιτικούς κρατούμενους κομμουνιστές και άλλους αγωνιστές στη φυλακή, τους μελλοθάνατους και τις εκτελέσεις, με πιο εμβληματικό το τραγούδι με τίτλο «Το κρίμα και το άδικο», το ρεφρέν του οποίου ήταν: «Αλλα παλικάρια μες στη μαύρη γη, άλλα εξορία και άλλα φυλακή». Το πέρασε από τη λογοκρισία ο στιχουργός του, Χρήστος Κολοκοτρώνης.

Στο βιβλίο των Νέαρχου Γεωργιάδη – Τάνιας Ραχματούλινα «Ο Θόδωρος Δερβενιώτης και το μετεμφυλιακό τραγούδι», εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή», αναφέρεται:

«Στη μετεμφυλιοπολεμική κοινωνία η αστυνομική παρακολούθηση και ο χαφιεδισμός είναι μια καθημερινή πραγματικότητα της κάθε στιγμής και ώρας, και τώρα βεβαίως μας παρακολουθούν και μας φακελώνουν ψηφιακά. Το αστικό κράτος δεν άλλαξε ταξικό χαρακτήρα, γι’ αυτό το πολεμάμε και θα το τσακίσουμε με την εργατική εξουσία, για την οποία πάλευε και ο Δερβενιωτης. Πάντα το κεφάλαιο και τα κέρδη προστατεύει, από τον εχθρό λαό. Τότε λοιπόν χωροφύλακες, αστυνομικοί και μυστικοί ανακρίνουν και φακελώνουν τα πολιτικά φρονήματα των πολιτών.

Ο Δερβενιώτης είναι ένας από τους αμέτρητους ανθρώπους που υφίσταται καθημερινή παρακολούθηση, ταπεινωτικές ανακρίσεις και αστυνομικές ταλαιπωρίες».

Μέσα σε όλη αυτήν την αστυνόμευση και το κυνηγητό, οι μελωδίες του είναι πονεμένες. Εγραφε σε δρόμο κιουρδί (δρόμος είναι μουσική κλίμακα στη βυζαντινή μουσική). Λέει ο Δερβενιώτης για την αγάπη του σε αυτήν τη βυζαντινή κλίμακα: «Είναι ο πρώτος ήχος της βυζαντινής μουσικής. Υπάγεται στο μινόρε. Και είναι πιο πονεμένη κλίμακα από το πραγματικό μινόρε, το ευρωπαϊκό. Είχα λοιπόν μια ιδιαίτερη προτίμηση σ’ αυτήν την κλίμακα, την κιουρδί. Υπήρχαν ακόμα τα κυνηγητά, οι εκτελέσεις, οι συλλήψεις. Χίλια δυο πράγματα υπήρχαν. Οπότε δεν μπορεί να μη με ενδιέφεραν και να ήταν μέσα στην ψυχή μου αυτά όλα που συμβαίνανε. Ηθελα να τα εξωτερικεύσω».

Παρ’ όλα αυτά, καθώς ο χρόνος απομακρύνεται από τον Εμφύλιο, κάποιοι στίχοι φωτεινότεροι και κάποιες μελωδίες γλυκύτερες, με μήνυμα αισιοδοξίας, κάνουν την εμφάνισή τους. Θα αναφέρω ενδεικτικά στίχους από τραγούδια τη μουσική των οποίων έγραψε ο Δερβενιώτης για τη μετεμφυλιοπολεμική περίοδο, δηλαδή αμέσως μετά το 1950, γιατί έχει τη σημασία του να γίνουν γνωστοί, αφού σήμερα αυτά τα τραγούδια δεν ακούγονται πλατιά ή τραγουδιούνται σε παρέες που παίζουν μπουζούκια και τα ζωντανεύουν.

Στο τραγούδι «Κάνε κουράγιο αγάπη μου» ο Κολοκοτρώνης χρησιμοποιεί το θέμα του έρωτα για να καμουφλάρει την έννοια της πολιτικής παρανομίας. Και ο Δερβενιώτης, που μελοποίησε τους στίχους (1957), επιβεβαιώνει ότι το τραγούδι είναι «105%» πολιτικό και μετεμφυλιοπολεμικής περιόδου. Ανεφέρω κάποιους στίχους:

«Τι κι αν στην παρανομία

ζούμε τώρα τόσα χρόνια,

τι κι αν όλη η κοινωνία

μας κοιτά με καταφρόνια;

Κάνε κουράγιο, αγάπη μου,

το δίκιο θα το βρούμε.

Κάποια μέρα δεν θα ζούμε

μέσα στην παρανομία

κι από ένοχοι, αθώοι

θα ‘μαστε στην κοινωνία.

***

Στα 1955 ο Δερβενιώτης γνωρίστηκε με τον Κώστα Βίρβο. Η συνεργασία τους έμελλε να είναι πολύ γόνιμη και παραγωγική προχωρώντας σε μια ανανέωση της θεματολογίας. Το «Γειτονιά μου αγαπημένη» (1956) εντάσσεται στο πλαίσιο του μετεμφυλιοπολεμικού τραγουδιού, αφού σύμφωνα με τον Βίρβο «διεκτραγωδεί τη φτώχεια, την αδικία και τον κατατρεγμό, από την άλλη όμως μεριά είναι αισιόδοξο». Πίσω από τη λέξη «μπόρες» κρύβονται φυσικά τα καταστροφικά μετεμφυλιοπολεμικά γεγονότα: Σκοτωμοί, φυλακές, εξορίες, κυνηγητά. Ομως το τραγούδι συνδυάζει και εκείνα της εργατιάς, της μετανάστευσης και του έρωτα, και μάλιστα δίνει έναν πιο αισιόδοξο τόνο. Δίνω μερικούς στίχους:

«Γειτονιά μου αγαπημένη,

γειτονιά μου πικραμένη,

πόση δυστυχία κρύβεις,

γειτονιά μου φτωχική,

μα και πόση περηφάνια

και λεβέντικη ψυχή!

Γειτονιά μου αγαπημένη,

η ψυχή σου δεν πεθαίνει

Κι αν οι μπόρες σε χτυπήσαν,

τα χαμόγελα δεν σβήσαν.

Αντηχείς από τραγούδια

σαν γυρνούν απ’ τη δουλειά

παλικάρια και κοπέλες

που δουλεύουνε σκληρά».

Ο κομμουνιστής Δερβενιώτης έγραψε ένα ακόμη εμβληματικό τραγούδι, το «Φάτε πλούσιοι παράδες», σε στίχους της Παπαγιαννοπούλου, που παρουσιάζει με λαϊκό τρόπο την ταξική κοινωνία, την κοινωνική αδικία, και υπονοεί την αναγκαιότητα να ξεμπερδεύουμε με την αστική τάξη, τους πλούσιους όπως λέει.

Μάλιστα, γι’ αυτό το τραγούδι υπάρχει μια μικρή ιστορία που δείχνει τις συνθήκες της περιόδου. Οταν βγήκε ο δίσκος είχε βγει και η φήμη ότι φυλάκισαν τον Δερβενιώτη. Ο ίδιος το έμαθε στη Ζαγορά, όταν οι συγχωριανοί του τον ρώτησαν: Τι έγινε Θόδωρε, σε άφησαν; Από πού να με αφήσουν ρε παιδιά; Από τη φυλακή που σε έβαλαν για το «Φάτε πλούσιοι παράδες». Και τους απαντά: Κι εγώ από σας το μαθαίνω.

Δίνω κάποιους στίχους:

«Βρε πλεονέκτη πλούσιε,

ποτέ σου δεν χορταίνεις,

Με τον παρά σου, πλούσιε,

πάντα τα καταφέρνεις,

να τρως το δίκιο τ’ αλλουνού

κι από το στόμα του φτωχού,

αχ, και την μπουκιά να παίρνεις.

Οσο υπάρχουν πλούσιοι

χωρίς ψυχή στην πλάση,

απ’ τη σκληρή τους την καρδιά

η έρημη φτωχολογιά

ψωμί δεν θα χορτάσει».

Αυτός ήταν ο κομμουνιστής Θόδωρος Δερβενιώτης, που άφησε «Τα χνάρια του στους δρόμους της μουσικής και του αγώνα!».

Τα τραγούδια του αυτά έχουν ιστορική πια αξία και σημασία, και πρέπει να τα αναδείξουμε ξανά εμείς, γιατί αντανακλούν ανάγλυφα την περίοδο αμέσως μετά την ένοπλη ταξική πάλη του ΔΣΕ, την επέτειο των 80 χρόνων από την ίδρυση του οποίου γιορτάζουμε φέτος.