Ουτοπικές ιστορίες

Με την Οδύσσεια, ένα από τα πρώτα γνωστά γραπτά κείμενα  του αρχαίου κόσμου, αρχίζει το ταξίδι του ονείρου, της Ουτοπίας, η οποία τοποθετείται κάπου ανάμεσα στο παρελθόν και το μέλλον ,μεταξύ φαντασίας και πραγματικότητας,  σε άλλη διάσταση και σε άλλους τόπους.  Στη Σχερία, το νησί των Φαιάκων,  ξεβράζει το κύμα τον ναυαγό Οδυσσέα ,εκεί συναντά  την Ναυσικά που τον συνδράμει  και τον οδηγεί στο ανάκτορο του πατέρα της, βασιλιά Αλκίνοο  και της μητέρα της Αρήτη. Αυτός ανακαλύπτει  έναν μαγεμένο τόπο, όπου οι άνθρωποι ζουν  αρμονικά  συναναστρεφόμενοι με τους θεούς, αφού είναι  συγγενείς τους(αγχίθεοι). Ένα πλούσιο νησί, με ευτυχισμένους ανθρώπους, που αγαπούν το καλό φαγητό το κρασί, τα τραγούδια,  τον έρωτα και τον χορό. Αυτοί ζουν ειρηνικά και αποστρέφονται το πόλεμο,  τα καράβια τους δεν έχουν πηδάλιο και ταξιδεύουν  μόνα τους με ένα μαγικό τρόπο.

Η δικαιοσύνη και η εργασία  είναι τα βασικά θέματα που απασχολούν τον πατέρα του διδακτικού έπους Ησίοδο (8^ος)  στο “Έργα και Ημέραι” . Σε ένα κεφάλαιο περιγράφει το πρώτο από τα πέντε γένη των θνητών  που δημιούργησαν οι Θεοί, το “Χρυσό”,  τότε που οι άνθρωποι  ήσαν νέοι και δυνατοί, για πάντα, χωρίς να γερνούν. Γλεντούσαν στα συμπόσια, οι Θεοί ήταν φίλοι τους, ήταν χαρούμενοι μακριά από κάθε κακό. Τα χωράφια  παρήγαγαν καρπούς χωρίς να τα καλλιεργούν, ενώ λησμονούσαν τα πάντα στον ύπνο τους.

Η κωμωδία του Αριστοφάνη “Όρνιθες” παρουσιάσθηκε το 414 π.χ στα  Μεγάλα Διονύσια, μια πολιτική αλληγορία μέσα στην σκληρή πραγματικότητα του Πελοποννησιακού πολέμου και της εκστρατείας στη Σικελία. Πραγματεύεται την φυγή δύο απογοητευμένων φίλων, από τα πολιτικά αδιέξοδα της  Αθηναϊκής  δημοκρατία, τους συκοφάντες, τους κόλακες. Αυτοί αναζητούν άλλους τόπους να κατοικήσουν, αγανακτισμένοι όπως δηλώνουν από τους δικομανείς  Αθηναίους . Με την συνεργασία των  πουλιών  που μιλούν ανθρώπινα υλοποιούν την ιδέα τους για την δημιουργία στους αιθέρες μιας φανταστικής πολιτείας της “Νεφελοκοκκυγίας”, (κούκοι στα σύννεφα). Ένα έργο  όπου στην συνέχεια εμπλέκονται Θεοί και άνθρωποι, διαπραγματευόμενοι  γύρω από την κυριαρχία και εξουσία.

Την δημιουργία  της “Ηλιόπολις” επηρεασμένος  ενδεχομένως από τις ιδέες του Ιάμβουλου, οραματίσθηκε ο Αριστόνικος, με τους εξεγερμένους δούλους και ακτήμονες εναντίον της Ρωμαϊκής εξουσίας, της Περγάμου και άλλων ολιγαρχικών Μικρασιατικών πόλεων (132-128πχ), όπως αναφέρει ο γεωγράφος Στράβων. Καθοριστικό γεγονός που προκάλεσε την επανάσταση ήταν ο θάνατος  του Άτταλου (133πχ), όπου στην διαθήκη  κληροδοτούσε το βασίλειο του στη Ρώμη.

Στο βιβλίο “General History of the Pirates” που εκδόθηκε στην Αγγλία το 1726 ο συγγραφέας με το ψευδώνυμο  captain Charles Johnson  περιγράφει  μία ελεύθερη αναρχική πολιτεία χτισμένη από πειρατές σε κάποια ακτή της Μαδαγασκάρης. Εγκαθιδρύεται εκεί μια κοινότητα   άμεσης δημοκρατίας που στηρίζεται στην ισότητα των μελών της, με κατάργηση της δουλείας και ανεξιθρησκία, χωρίς διακρίσεις εθνικότητας και φύλου. LIBERTATIA ονομάτισαν  αυτή την πολυφυλετική και πολυεθνική πολιτεία, και τους εαυτούς τους LIBERI.

 Η σύνθετη ελληνική λέξη Ουτοπία (Ανύπαρκτος τόπος)  από το αρνητικό μόριο (ου), και το ουσιαστικό  (τόπος)  πρωτοεμφανίστηκε στην λατινική γλώσσα ως ‘’Utopia’’  από τον  Άγγλο διανοητή πολιτικό και συγγραφέα Thomas More. Σύντομα πέρασε σε όλες τις ευρωπαϊκές  γλώσσες ως συνώνυμο του ιδανικού και τέλειου τόπου.

 Σήμερα ο όρος ουτοπία  χρησιμοποιείται στην φιλοσοφία  και την πολιτική, στην τέχνη και την λογοτεχνία, επίσης στη αρχιτεκτονική, για να περιγράψει καταστάσεις ακατόρθωτες, την αναζήτηση του ανέφικτου, του χιμαιρικού, που είναι αδύνατο να υλοποιηθεί.

 Οι ουτοπίες δημιουργούν την ιστορία, είναι οι επιθυμητές εικόνες ενός διαφορετικού κόσμου, απαλλαγμένου από όλα τα αρνητικά χαρακτηριστικά του παρόντος χρόνου, μιας καταπιεστικής πραγματικότητας. Είναι η κινητήρια αυτή δύναμη μιας αντισυστημικής λογικής, που οδηγεί τους ανθρώπους στην αμφισβήτηση  μιας καθεστηκυίας τάξης και στην υπέρβαση, μέσα από συλλογικές προσπάθειες και πορείες κοινωνικών αλλαγών και ανατροπών.

Την Ύστερη Νεότερη Εποχή, των μεγάλων Ουτοπιών, οι πολίτες γράφουν την δική τους  Ιστορία, από τη  έφοδο στη Βαστίλη στην κατάληψη των Χειμερινών ανακτόρων και την Πρωτοχρονιά της επανάστασης στην Αβάνα. Παρά την κατάρρευση και την τραγική διάψευση  του οράματος της κοινωνικής απελευθέρωσης, κατά πως το γράφει και ο ποιητής “Το μέλλον δεν θα ‘ρθει από μονάχο του, έτσι νέτο σκέτο αν δεν πάρουμε μέτρα και εμείς”.

Απόστολος Δ. Καραμπάς