ΙΡΑΝ: Από τη Συνταγματική Επανάσταση του 1906 στο Θεοκρατικό Καθεστώς, τις Λαϊκές Εξεγέρσεις και τη Γεωπολιτική Σύγκρουση – Μέρος 2ο

Η Ισλαμική Δημοκρατία: Πόλεμος, Κρατικός Καπιταλισμός και η Άνοδος των Φρουρών της Επανάστασης (1980–2000)

Η οικειοποίηση της λαϊκής επανάστασης του 1979 από τον ισλαμικό κλήρο συμπλήρωσε έναν ιστορικό κύκλο, όπου τα αιτήματα για κοινωνική δικαιοσύνη, πολιτική ελευθερία και εθνική ανεξαρτησία παρέμειναν ανεκπλήρωτα. Με τη συντριβή της αριστεράς, τη διάλυση των εργατικών συμβουλίων και την υποταγή της εργατικής τάξης σε μια νέα μορφή αυταρχισμού, η ιρανική αστική τάξη και το θεοκρατικό κράτος ανασυγκροτήθηκαν πάνω στη διατήρηση της ίδιας παραγωγικής και εκμεταλλευτικής βάσης. Έτσι, το Ιράν εισήλθε στον 21ο αιώνα φέροντας στο εσωτερικό του όλες τις οξυμένες αντιθέσεις ενός περιφερειακού ραντιέρικου καπιταλισμού. Ο πόλεμος που εξαπέλυσε το Ιράκ του Σαντάμ Χουσεΐν λειτούργησε ως καταλύτης για το ιρανικό καθεστώς. Η πολεμική συνθήκη επέτρεψε τη στρατιωτικοποίηση της κοινωνίας, την καταστολή κάθε ταξικής διεκδίκησης στο όνομα της «εθνικής ενότητας» και την εκτέλεση δεκάδων χιλιάδων πολιτικών κρατουμένων το καλοκαίρι του 1988.

Μετά την επανάσταση, οι περιουσίες του Σαχ, των ξένων εταιρειών και της παλαιάς αστικής τάξης κρατικοποιήθηκαν. Αντί όμως να μεταβιβαστούν στον εργατικό έλεγχο, πέρασαν στα χέρια θρησκευτικών ιδρυμάτων (Bonyads). Τα Bonyads αποτελούν γιγαντιαία παρακρατικά μονοπώλια που ελέγχουν πάνω από το 20-30% της ιρανικής οικονομίας χωρίς δημόσιο έλεγχο.

Η Άνοδος των Φρουρών της Επανάστασης (IRGC / Pasdaran)

Μετά τον θάνατο του Χομεϊνί (1989) και την άνοδο των Αλί Χαμενεΐ (ως Ανώτατου Ηγέτη) και Ακμπάρ Χασεμί Ραφσαντζανί (ως Προέδρου), εφαρμόστηκαν προγράμματα ιδιωτικοποιήσεων. Σε αυτή τη διαδικασία, ο κύριος αγοραστής των κρατικών επιχειρήσεων ήταν το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC).

Το IRGC μετατράπηκε από στρατιωτική δύναμη σε έναν τεράστιο στρατιωτικοποιημένο καπιταλιστικό όμιλο που ελέγχει κατασκευές, τηλεπικοινωνίες, πετρέλαιο και λαθρεμπόριο.

Διοικητική και Πολιτική Συγκρότηση της Ισλαμικής Δημοκρατίας

Η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν διαθέτει ένα υβριδικό πολιτικό σύστημα που συνδυάζει θεοκρατικά/απολυταρχικά στοιχεία με τυπικά δημοκρατικούς θεσμούς, όπου οι μη αιρετοί θρησκευτικοί θεσμοί υπερέχουν απόλυτα των αιρετών.

Κεντρική Διοίκηση

Ο Ανώτατος Ηγέτης (Rahbar):

-Ανώτατη πολιτική, θρησκευτική και στρατιωτική αρχή. Βασίζεται στην ιδεολογική αρχή του Velayat-e Faqih (Κηδεμονία του Ισλαμιστή Νομομαθούς).

-Αρμοδιότητες: Αρχιστράτηγος των Ενόπλων Δυνάμεων, διορίζει τον επικεφαλής της Δικαστικής Εξουσίας, τους διοικητές του IRGC και του Στρατού, τα μισά μέλη του Συμβουλίου των Φρουρών και τη διοίκηση της κρατικής Ραδιοτηλεόρασης (IRIB).

Το Συμβούλιο των Ειδικών ( Majlis-e Khobregan):

Σώμα 88 κληρικών που εκλέγονται κάθε 8 χρόνια (αφού προεγκριθούν από το Συμβούλιο των Φρουρών). Εκλέγει, επιβλέπει (τυπικά) και μπορεί θεωρητικά να καθαιρέσει τον Ανώτατο Ηγέτη.

Το Συμβούλιο των Φρουρών (Shora-ye Negahban):

12μελές όργανο (6 ισλαμιστές νομομαθείς διορισμένοι από τον Ηγέτη και 6 νομικοί). Ασκεί βέτο σε νόμους του Κοινοβουλίου αν αντιβαίνουν στο Ισλάμ ή το Σύνταγμα και φιλτράρει όλους τους υποψηφίους για την Προεδρία, το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο των Ειδικών.

Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας:

Εκλέγεται με καθολική ψηφοφορία για 4ετή θητεία. Επικεφαλής της εκτελεστικής εξουσίας για την καθημερινή διακυβέρνηση και την οικονομία, αλλά χωρίς έλεγχο στο στρατό, την εξωτερική πολιτική ασφαλείας ή τη δικαιοσύνη.

Το Ισλαμικό Συμβουλευτικό Σώμα / Κοινοβούλιο (Majlis):

290 βουλευτές. Ψηφίζει νόμους και προϋπολογισμούς, αλλά υπόκειται στην έγκριση του Συμβουλίου των Φρουρών.

Τοπική Διοίκηση και Διοικητική Διαίρεση

Το Ιράν είναι ένα συγκεντρωτικό κράτος διαιρεμένο διοικητικά σε τεσσάρων επιπέδων δομές:

-Διορισμένη Εκτελεστική Εξουσία (Κρατικός Έλεγχος): Σε κάθε Επαρχία (Ostan), ο Διοικητής (Ostandar) διορίζεται απευθείας από το Υπουργείο Εσωτερικών και τον Πρόεδρο. Αντίστοιχα, στις Κομητείες (Shahrestan) διορίζεται ο Farmandar. Αυτός ο μηχανισμός διασφαλίζει τον απόλυτο αστυνομικό και πολιτικό έλεγχο της Τεχεράνης.

-Αιρετά Τοπικά Ισλαμικά Συμβούλια (Shora-ye Shahr va Roosta): Εισήχθησαν στην πράξη το 1999. Οι πολίτες εκλέγουν Δημοτικά Συμβούλια που διορίζουν τους Δημάρχους (Shahrdar) για τοπικές υποδομές. Ωστόσο, οι υποψήφιοι ελέγχονται αυστηρά και οι ουσιαστικές εξουσίες παραμένουν στους διορισμένους Ostandar.

Νεοφιλελευθερισμός, Ταξικές Αντιθέσεις και Αναλυτική Επισκόπηση των Σύγχρονων Λαϊκών Εξεγέρσεων

Η νεοφιλελεύθερη οικονομική κατεύθυνση που ακολούθησαν όλες οι κυβερνήσεις (Χαταμί, Αχμαντινετζάντ, Ρουχανί) οδήγησε στην εκτίναξη της εργασιακής επισφάλειας. Πάνω από το 80% των Ιρανών εργατών εργάζονται με συμβάσεις ορισμένου χρόνου, χωρίς συνδικαλιστικά δικαιώματα. Αυτή η οικονομική εξαθλίωση άλλαξε ποιοτικά τον χαρακτήρα των λαϊκών διαμαρτυριών.

Αναλυτική Ανάπτυξη των Κινημάτων

1. Το Πράσινο Κίνημα (2009)

-Αφορμή: Οι προεδρικές εκλογές του Ιουνίου 2009, στις οποίες ο συντηρητικός Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ ανακηρύχθηκε νικητής έναντι του μεταρρυθμιστή Μιρ-Χοσεΐν Μουσαβί εν μέσω καταγγελιών για εκτεταμένη καλπονοθεία.

-Κοινωνική & Ταξική Σύνθεση: Εκσυγχρονισμένη αστική και ανώτερη μικροαστική τάξη των μεγάλων αστικών κέντρων (κυρίως Βόρεια Τεχεράνη), φοιτητές και διανοούμενοι.

-Χαρακτήρας & Αιτήματα: Κεντρικό σύνθημα: «Πού είναι η ψήφος μου;». Διαμαρτυρία με φιλελεύθερο-δημοκρατικό προσανατολισμό που ζητούσε πολιτικές ελευθερίες και διαφάνεια εντός των συνταγματικών θεσμών.

-Κατάληξη: Βίαιη καταστολή από τη πολιτοφυλακή Μπασίτζ (IRGC), δολοφονίες διαδηλωτών (όπως η Neda Agha-Soltan) και κατ’ οίκον περιορισμός των ηγετών της μεταρρύθμισης.

2. Οι Εξεγέρσεις του 2017–2018

-Αφορμή: Ξεκίνησε τον Δεκέμβριο του 2017 από το Μασχάντ λόγω της αύξησης των τιμών των βασικών τροφίμων και της κατάρρευσης πιστωτικών ιδρυμάτων.

-Κοινωνική & Ταξική Σύνθεση: Εργάτες, άνεργοι, φτωχή νεολαία και πληθυσμοί των παραμελημένων επαρχιακών πόλεων.

-Χαρακτήρας & Αιτήματα: Άμεση μετατόπιση σε πολιτικά συνθήματα κατά του καθεστώς («Μεταρρυθμιστές, συντηρητικοί, το παιχνίδι τελείωσε»), αμφισβητώντας ευθέως τον Αγιατολάχ Χαμενεΐ και τις στρατιωτικές δαπάνες στο εξωτερικό.

-Κατάληξη: Διακοπή διαδικτύου, εκατοντάδες δολοφονίες και μαζικές συλλήψεις.

3. Ο «Ματωμένος Νοέμβριος» του 2019 (Aban-e Khunin)

-Αφορμή: Η αύξηση της τιμής της βενζίνης έως και 200% στις 15 Νοεμβρίου 2019 με την κατάργηση των κρατικών επιδοτήσεων.

-Κοινωνική & Ταξική Σύνθεση: Το εξαθλιωμένο προλεταριάτο, οι εργάτες μεταφορών, η περιθωριοποιημένη νεολαία των παραγκουπόλεων και των εργατικών προαστίων.

-Χαρακτήρας & Αιτήματα: Εξεγερσιακός χαρακτήρας με πυρπόληση τραπεζών, βενζινάδικων και συμβόλων του καθεστώτος, ως αντίδραση στην ταξική εκμετάλλευση και την κρατική διαφθορά.

-Κατάληξη: Η αγριότερη καταστολή στη σύγχρονη ιστορία. Ολικό blackout στο διαδίκτυο και χρήση βαρέων όπλων από το IRGC, με αποτέλεσμα πάνω από 1.500 νεκρούς μέσα σε λίγες ημέρες.

4. Το Κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» (2022–2023)

-Αφορμή: Η δολοφονία της 22χρονης Κούρδισσας Mahsa (Jina) Amini στις 16 Σεπτεμβρίου 2022 από την «Αστυνομία Ηθών» για «αντικανονικό» χιτζάμπ.

-Κοινωνική & Ταξική Σύνθεση: Πλατιά συμμαχία με ηγετικό ρόλο των γυναικών και της νεολαίας, τη στήριξη εθνικών μειονοτήτων (Κούρδοι, Βαλούχοι) και κομβικών τμημάτων της εργατικής τάξης (απεργίες στα διυλιστήρια της Ασσαλουγιέ, δάσκαλοι, εργάτες του Haft Tappeh).

-Χαρακτήρας & Αιτήματα: Το σύνθημα «Jin, Jiyan, Azadî» συμπύκνωσε την απαίτηση για κατάργηση του έμφυλου απαρτχάιντ, της εθνικής καταπίεσης και της θεοκρατίας.

-Κατάληξη: Εκτελέσεις διαδηλωτών, πάνω από 500 νεκροί και δεκάδες χιλιάδες συλλήψεις, αλλά παράλληλα ανεπανόρθωτο ρήγμα στη νομιμοποίηση του καθεστώτος, με την επιβολή του χιτζάμπ να καταρρέει στην πράξη σε πολλούς δημόσιους χώρους.

Ο Πόλεμος/Σύγκρουση Ιράν – ΗΠΑ – Ισραήλ και ο Γεωστρατηγικός Ρόλος των Στενών του Ορμούζ

Για δεκαετίες, η αντιπαράθεση μεταξύ Ιράν, ΗΠΑ και Ισραήλ διεξαγόταν μέσω ασύμμετρου πολέμου. Το Ιράν είχε συγκροτήσει τον «Άξονα της Αντίστασης», ένα δίκτυο συμμάχων (Χεζμπολάχ στον Λίβανο, Χούθι στην Υεμένη, σιιτικές πολιτοφυλακές στο Ιράκ/Συρία, Χαμάς/Ισλαμική Τζιχάντ στην Παλαιστίνη). Αντίστοιχα, οι ΗΠΑ και το Ισραήλ εφάρμοζαν στοχευμένες δολοφονίες (όπως του Qasem Soleimani το 2020), κυβερνοεπιθέσεις και εξοντωτικές οικονομικές κυρώσεις.

Η τακτική του «σκιώδους πολέμου» κατέρρευσε οριστικά, οδηγώντας σε απευθείας στρατιωτικές συγκρούσεις:

-Απευθείας Πλήγματα (2024): Μετά το ισραηλινό πλήγμα στο ιρανικό προξενείο στη Δαμασκό (Απρίλιος 2024), το Ιράν εξαπέλυσε για πρώτη φορά εκατοντάδες πυραύλους και drones απευθείας από ιρανικό έδαφος εναντίον του Ισραήλ, ανοίγοντας κύκλο απευθείας αντιποίνων.

-Η Σύγκρουση του 2026: Οι εντάσεις κλιμακώθηκαν σε εκτεταμένες στρατιωτικές επιχειρήσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ με στόχο τις πυρηνικές εγκαταστάσεις, τις πυραυλικές υποδομές και την ηγεσία του Ιράν. Το Ιράν απάντησε με μαζικές επιθέσεις με βαλλιστικούς πυραύλους εναντίον ισραηλινών στόχων, αμερικανικών στρατιωτικών βάσεων στον Περσικό Κόλπο, καθώς και με την ενεργοποίηση των Στενών του Ορμούζ.

Ο Γεωπολιτικός και Οικονομικός Ρόλος των Στενών του Ορμούζ

Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν το πιο κρίσιμο γεωστρατηγικό σημείο ανάσχεσης (chokepoint) στην παγκόσμια ενεργειακή σκακιέρα.

-Γεωγραφική & Οικονομική Σημασία: Στο στενότερο σημείο τους έχουν πλάτος μόλις 39 χιλιόμετρα. Από τα στενά διέρχεται το 20% έως 30% της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου (περίπου 20-21 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα) και το 20% του παγκόσμιου υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG, κυρίως από το Κατάρ). Η πλειονότητα αυτών των ροών κατευθύνεται στις ασιατικές αγορές (Κίνα, Ινδία, Ιαπωνία).

-Η Στρατηγική Αποτροπής του Ιράν (A2/AD): Το Ναυτικό των Φρουρών της Επανάστασης (IRGCN) ελέγχει τη βόρεια ακτογραμμή και εφαρμόζει στρατηγική Anti-Access/Area Denial με ταχύπλοα σκάφη (swarm tactics), εκτεταμένη ναρκοθέτηση, παράκτιες πυραυλικές συστοιχίες και καταλήψεις δεξαμενόπλοιων.

-Οικονομικές Συνέπειες Κλεισίματος: Τυχόν διακοπή της ναυσιπλοΐας στα στενά προκαλεί ακαριαία εκτόξευση των τιμών του πετρελαίου (άνω των 150–200 δολαρίων το βαρέλι), πυροδοτώντας παγκόσμιο πληθωρισμό και βαριά οικονομική ύφεση.

Η Προοπτική του Κοινωνικού Μετασχηματισμού, η Αυτοδιάθεση του Ιρανικού Λαού και οι Ιμπεριαλιστικοί Σχεδιασμοί

Η ανάλυση της ιστορικής διαδρομής του σύγχρονου Ιράν αποδεικνύει ότι η θρησκευτική ιδεολογία της Ισλαμικής Δημοκρατίας αποτελεί το εποικοδόμημα μιας συγκεκριμένης μορφής αυταρχικού, κρατικού και στρατιωτικοποιημένου καπιταλισμού. Η κατανόηση αυτού του πλαισίου οδηγεί σε ορισμένα θεμελιώδη συμπεράσματα σχετικά με το μέλλον της χώρας, τα οποία εδράζονται στην αρχή της λαϊκής κυριαρχίας, στην κριτική των εξωτερικών επεμβάσεων και στην ανάλυση του ρόλου των περιφερειακών και διεθνών παικτών:

Η οποιαδήποτε πολιτική, κοινωνική ή οικονομική αλλαγή στο Ιράν αποτελεί αποκλειστική υπόθεση και ευθύνη του ίδιου του ιρανικού λαού. Καμία βιώσιμη, προοδευτική ή δημοκρατική μετάβαση δεν μπορεί να επιβληθεί «από τα πάνω» ή «από τα έξω». Ο ιρανικός λαός, η εργατική τάξη, η νεολαία, οι γυναίκες και οι εθνικές μειονότητες, διαθέτει την ιστορική πείρα, τους αγώνες και τη συνείδηση για να καθορίσει αυτόνομα το μέλλον του.

Οι εξωτερικές στρατιωτικές επεμβάσεις, οι σχεδιασμοί για «αλλαγή καθεστώτος» από τις ΗΠΑ και τους δυτικούς συμμάχους τους, καθώς και οι εξοντωτικές οικονομικές κυρώσεις, δεν δικαιολογούνται υπό κανένα πρόσχημα, ούτε καν υπό τον μανδύα των «ανθρωπίνων δικαιωμάτων» ή του «εκδημοκρατισμού». Η ιστορία (όπως το πραξικόπημα του 1953 ή οι εισβολές στο Ιράκ και το Αφγανιστάν) έχει αποδείξει ότι οι ξένες ιμπεριαλιστικές παρεμβάσεις δεν φέρνουν ελευθερία, αλλά καταστροφή των υποδομών, διάλυση του κοινωνικού ιστού, φτωχοποίηση και αντικατάσταση μιας μορφής καταπίεσης από μια άλλη, υποτελή στα ξένα συμφέροντα. Επιπλέον, οι εξωτερικές απειλές προσφέρουν στο εκάστοτε αυταρχικό καθεστώς της Τεχεράνης το τέλειο πρόσχημα για να συσπειρώνει εθνικιστικά τη βάση του και να καταστέλλει άγρια τους εγχώριους αγώνες ως «πράκτορες της Δύσης».

Στις κατά καιρούς λαϊκές εξεγέρσεις και κινητοποιήσεις εντός του Ιράν, όσο δίκαια, αυθεντικά και επιτακτικά κι αν είναι τα αιτήματα της κοινωνίας (για ψωμί, ελευθερία, δουλειά και ισότητα), εμπλέκονται συστηματικά παρασκηνιακά και ξένες δυνάμεις. Δυτικές μυστικές υπηρεσίες, ξένα κέντρα εξουσίας και υποστηριζόμενα από αυτούς εξόριστα σχήματα (όπως οι κύκλοι της πρώην βασιλικής οικογένειας) επιχειρούν σταθερά να καπηλευτούν, να χειραγωγήσουν και να εκτρέψουν την οργή των ιρανικών μαζών. Στόχος τους δεν είναι η απελευθέρωση του ιρανικού λαού, αλλά η υποταγή της χώρας στους δικούς τους γεωστρατηγικούς και οικονομικούς σχεδιασμούς. Η διαφύλαξη της αυτονομίας των λαϊκών κινημάτων από τέτοιες εξωτερικές κηδεμονίες αποτελεί ζήτημα επιβίωσης για το εγχώριο κίνημα.

Στο περιφερειακό επίπεδο, το κράτος του Ισραήλ λειτουργεί ως ο κύριος διαβρωτικός και αποσταθεροποιητικός παράγοντας στη Μέση Ανατολή. Λειτουργώντας ως προκεχωρημένο φυλάκιο των δυτικών συμφερόντων και επιβάλλοντας μια πολιτική στρατιωτικής ηγεμονίας, το Ισραήλ διεξάγει έναν διαρκή «σκιώδη» και ανοιχτό πόλεμο (δολοφονίες επιστημόνων, κυβερνοεπιθέσεις, βομβαρδισμούς σε ξένες επικράτειες και στρατιωτική κλιμάκωση). Η στάση αυτή, σε συνδυασμό με τη διαιώνιση της κατοχής και της γενοκτονικής πολιτικής κατά του Παλαιστινιακού λαού, τροφοδοτεί συνεχώς τον κύκλο της στρατιωτικοποίησης, υπονομεύει την ειρήνη και την ασφάλεια των λαών της περιοχής και παρέχει ιδεολογικό οξυγόνο στα αντιδραστικά καθεστώτα της περιοχής για να δικαιολογούν τους δικούς τους εξοπλισμούς και την εσωτερική καταστολή και στη συνέχεια, αυτό με τη σειρά τους, σαν φαύλος κύκλος, να χρησιμοποιείται ως άλλοθι από το Ισραήλ.

Η προοπτική του κοινωνικού μετασχηματισμού στο Ιράν περνά μέσα από τη διπλή απόρριψη: από τη μία πλευρά, του ντόπιου αυταρχικού καθεστώτος και της εκμετάλλευσης, και από την άλλη, των ιμπεριαλιστικών σχεδιασμών, των ξένων επεμβάσεων και της τυχοδιωκτικής πολιτικής του Ισραήλ. Η χειραφέτηση του Ιράν θα είναι έργο των ίδιων των Ιρανών.