Ατομική ευθύνη και βάρος: Ένα από τα μεγαλύτερα ψέματα στην ιστορία

Όπως συζητήσαμε και στο προηγούμενο άρθρο, παραλληλίζοντας τον μέσο πολίτη με έναν σύγχρονο Σίσυφο, που παλεύει να επιβιώσει και ταυτόχρονα να φροντίσει και την υγεία του μέσα σε ένα ολοένα και πιο εχθρικό περιβάλλον, το να εναποθέτουμε σύνθετα ζητήματα δημόσιας υγείας στην ατομική ευθύνη αποτελεί μια πολύ βολική τακτική για να επαναπαύονται οι κυβερνήσεις. 

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα που το αποδεικνύουν περίτρανα είναι το ζήτημα της παχυσαρκίας. Αρχικά, αξίζει να γνωρίζουμε ότι η παχυσαρκία δεν είναι κάτι που φαίνεται. Δεν βλέπεις έναν άνθρωπο και αναλόγως το πώς «τον κόβεις με το μάτι σου» αξιολογείς εάν έχει παχυσαρκία (όχι ότι σου πέφτει και λόγος). 

Επίσης, είναι σημαντικό να τονιστεί ότι, ακριβώς επειδή η λέξη ‘παχυσαρκία’ συχνά είναι έντονα φορτισμένη λόγω της προκατάληψης βάρους, όσες φορές και εάν χρησιμοποιηθεί στο παρόν άρθρο, ποτέ δεν συνδέεται με στοιχεία ηθικολογίας, «καλό» / «κακό», «σωστό» / «λάθος». 

Κάτι τέτοιο άλλωστε είναι λανθασμένο και επικίνδυνο και εκ διαμέτρου αντίθετο με την αντίληψη και τη φιλοσοφία των αρθρογράφων. Αντιθέτως, χρησιμοποιείται με ουδέτερο τρόπο και για να θίξει όσα στερεότυπα τη συνοδεύουν και σκόπιμα συντηρούνται, για να επαναπαύονται όσοι είναι υπεύθυνοι για να κάνουν ουσιαστικές αλλαγές στην κατάσταση της οικονομίας, των συνθηκών εργασίας και του περιβάλλοντος. Γιατί μαντέψτε! Όλα αυτά συνδέονται τόσο άμεσα όσο και έμμεσα με την εμφάνιση και την επιδείνωσή της. (Όπως ισχύει και για τα περισσότερα θέματα υγείας.)

Ας ξεκινήσουμε, λοιπόν, με την πιο συχνή διαστρέβλωση που εξακολουθεί και αναπαράγεται, επάνω στην οποία βασίζεται η προκατάληψη βάρους και όλα τα βλαβερά επακόλουθά της.  Η λανθασμένη αυτή πεποίθηση ισχυρίζεται ότι η ρύθμιση βάρους είναι απλά μαθηματικά! Απλά τρως λιγότερο και κινείσαι περισσότερο και…αυτό ήταν!   

Κάτι σαν την περίπτωση του Candyman, μόνο που εδώ λες τρεις φορές μπροστά από καθρέφτη, “θα αδυνατίσω, θα αδυνατίσω, θα αδυνατίσω” και τσουπ, το σύμπαν συνωμοτεί υπέρ σου, όπως μας έχει σοφά διδάξει ο Κοέλιο, και ξάφνου αδυνατίζεις! Όλα είναι τόσο απλά. Αγχώνεσαι; Μην έχεις άγχος. Θες να αδυνατίσεις; Μην τρως “κακά” φαγητά. Δεν τρως; Μα δεν γίνεται, θα είχες αδυνατίσει! Λες ψέματα. Και τρως. Όπως έλεγε μια παλιά ελληνική ταινία. 

Στην πραγματικότητα, όμως, η επιστήμη αποδεικνύει εδώ και δεκαετίες πόσο περίπλοκο είναι το ζήτημα της ρύθμισης βάρους! Αξίζει μόνο να αναφέρουμε ότι έχουν διαπιστωθεί 108 μεταβλητές που επηρεάζουν το λεγόμενο ενεργειακό ισοζύγιο, δηλαδή την εξίσωση που αποτυπώνει τη σχέση μεταξύ της προσλαμβανόμενης και της δαπανώμενης ενέργειας. Μάλιστα, πολλές από αυτές τις μεταβλητές δεν είναι καν στον δικό μας έλεγχο και άρα, ούτε στο χέρι μας να τις αλλάξουμε.

Το πόσο τρώμε και κινούμαστε αποτελούν μονάχα 2 εξ αυτών! Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι οι μεταβλητές αυτές συνεχώς αλληλεπιδρούν μεταξύ τους, με τρόπο συχνά απρόβλεπτο! Αυτό σημαίνει ότι η μεταβολή μιας μεταβλητής μπορεί να επιφέρει απροσδόκητες μεταβολές σε άλλες μεταβλητές, καθιστώντας τη ρύθμιση βάρους ιδιαίτερη πολύπλοκη. 

Παρ’ όλ’ αυτά, συνεχίζει να ανακυκλώνεται η ίδια καραμέλα που υπονοεί ότι η ρύθμιση βάρους είναι στον απόλυτο έλεγχο του ατόμου και εξαρτάται μονάχα από το πόσες θερμίδες παίρνει μέσω της τροφής και των ροφημάτων που καταναλώνει και το πόσες θερμίδες δαπανά μέσω της κίνησης του σώματος. 

Και αυτό δεν συμβαίνει μόνο από την πλευρά του μέσου πολίτη, που σε τελική ανάλυση δεν είναι και υποχρεωμένος να έχει εκπαιδευτεί σε όλα αυτά τα σύνθετα ζητήματα. Τουναντίον, η αντίληψη αυτή αναπαράγεται και συντηρείται ακόμη και μέσα από “ειδικά” διαμορφωμένες καμπάνιες ευαισθητοποίησης. Και ποιοι άραγε διαμορφώνουν αυτές τις καμπάνιες; Αρμόδιοι επιστημονικοί σύλλογοι έως και επαγγελματίες ινστρούχτορες που ανά περίοδο νοιάζονται για την υγεία. Της τσέπης τους. 

Θα σκεφτόταν κανείς ότι θα έπρεπε τουλάχιστον να είχαν μελετήσει σε βάθος ένα θέμα, πριν προχωρήσουν στη δημιουργία της αντίστοιχης καμπάνιας! Γιατί μην ξεχνάμε ότι οι καμπάνιες είναι υπεύθυνες σε μεγάλο βαθμό και για την αντίληψη που σχηματίζουν στη συνέχεια και οι πολίτες. Εάν, λοιπόν, μια καμπάνια μεταδίδει ανακρίβειες και στιγματίζει, αυτά ακριβώς τα μηνύματα εσωτερικεύει και ο πληθυσμός της χώρας. 

Αλλά, ας μην τους αδικούμε. Ίσως ήταν αρκετά χρονοβόρο ή ακόμη και στρεσογόνο να επιλέξουν τα κατάλληλα outfits για να εμφανιστούν στις αντίστοιχες εκδηλώσεις παρουσίασης της κατά τα άλλα επιτυχημένης εκστρατείας τους. Είναι εξάλλου πολύ δύσκολο να είσαι influencer και να πρέπει να βρεις τη σωστή εταιρεία-χορηγό για να μεταλαμπαδεύσεις τις εμπειρίες που δεν έχεις. Ξέρετε, το να παίρνεις μέρος σε τόσο μεγάλες πρωτοβουλίες της χώρας σου, με γερά ονόματα του κλάδου, να ανταλλάσσετε συγχαρητήρια μεταξύ σας για την καινοτομία και τη σπουδαιότητα του έργου και να φωτογραφίζεστε, μπορεί και αυτό να γίνει κουραστικό ή ακόμη και ψυχοφθόρο. 

Κάτι τέτοιο μάλλον θα συνέβη και με την καμπάνια για την Παιδική Παχυσαρκία από το Υπουργείο Υγείας και την UNICEF GREECE. Γι’ αυτό και μέσα από ένα προωθητικό τους βίντεο ξεχάσανε οι άνθρωποι να αναφερθούν σε οποιονδήποτε κοινωνικοοικονομικό παράγοντα που αποδεδειγμένα συνδέεται με την ανάπτυξη της παχυσαρκίας. Και παρεμπιπτόντως, η πρώτη συγκροτημένη μελέτη για τις συνθήκες διαβίωσης και διατροφής στην Αφρική και στη βόρεια Ευρώπη ανέδειξε ότι τόσο οι οικονομικοί παράγοντες όσο και οι συνθήκες και το περιβάλλον διαβίωσης επιδρούν στη διαμόρφωση της εντερικής χλωρίδας, η οποία με τη σειρά της επηρεάζει και αναδιαμορφώνει τον τρόπο που τρεφόμαστε, τις διατροφικές μας επιλογές, αλλά και τον μεταβολισμό των θρεπτικών συστατικών.

Ε, και εν ολίγοις βρέθηκε να φταίει μια γιαγιά που δίνει γλυκά στο εγγόνι της και ίσως και οι γονείς που του δίνουν το τάμπλετ. Θέλαν μάλιστα τόσο πολύ να ευαισθητοποιήσουν το κοινό και να το οδηγήσουν σε θετικές αλλαγές για τη ζωή του που ένιωθες σαν να παρακολουθείς σκηνές από ταινία τρόμου. Ακολουθήθηκαν ακριβώς όλες οι τακτικές που αντενδείκνυνται σε καμπάνιες ενημέρωσης του κοινού. 

Υπάρχουν ολόκληρες σπουδές για το πώς να δημιουργείς επιτυχημένα μια εκστρατεία υγείας. Στην προκειμένη περίπτωση δεν εφαρμόστηκε κανένα από αυτά τα επιστημονικά δεδομένα. Είναι επίσης γνωστό εδώ και χρόνια από τις σύγχρονες μεθόδους ψυχολογίας πως οι καμπάνιες τρόμου και απαγόρευσης όχι μόνο δεν έχουν κανένα αποτέλεσμα, αλλά πολλές φορές φέρνουν τα αντίθετα αποτελέσματα. Ενδιαφέρον έχει ότι από όταν ξεκίνησαν να δημιουργούνται περισσότερες καμπάνιες ενημέρωσης για θέματα βάρους, την ίδια περίοδο παρατηρήθηκε αύξηση του στίγματος κατά 66%. Θετική επίδραση από την άλλη, έχει το να πιστέψει η καθεμία και ο καθένας πως μια παρέμβαση πρώτον έχει αξία για αυτόν και δεύτερον μπορεί να την πραγματοποιήσει. Και αυτό προϋποθέτει διαφορετική κοινωνική και επιστημονική συνείδηση, διαφορετική πολιτική υγείας και στην τελική ένα διαφορετικό σύστημα οργάνωσης της κοινωνίας. 

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

Andreyeva, T., Puhl, R. M. & Brownell, K. D. (2008). Changes in perceived weight discrimination among Americans, 1995–1996 through 2004–2006. Obesity, 16(5), 1129–1134. https://doi.org/10.1038/oby.2008.35 

Barnes, M. (1997). Care, Communities and Citizens. Λονδίνο: Longman. 

Butland, B. et al. (2007). Tackling obesities: future choices – Project Report (2η έκδ.). Government Office for Science. https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/287937/07-1184x-tackling-obesities-future-choices-report.pdf 

Donlan, P. (1993). Empowerment and quality in community care. Στο: V. Williamson (επιμ.), Users First: The Real Challenge for Community Care. Brighton: University of Brighton. 

Humphries, B. (1994). Empowerment and social research: elements for an analytic framework. Aldershot: Avebury. 

Nettleton, S. (1985). The sociology of health and illness. Cambridge: Polity Press. 

Tuckett, D. et al. (1985). Meetings between experts. London: Tavistock. 

Shao, Y. et al. (2026). Genomic Atlas of Bifidobacterium infantis–longum Complex to Accelerate Probiotic Discovery for Infant Health. Cell. https://doi.org/10.1016/j.cell.2026.01.007

 

Κωνσταντίνα Κατσανά, Διαιτολόγος-Διατροφολόγος M.Sc. Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Πιστοποιημένη Σύμβουλος για τον Διαισθητικό Τρόπο Διατροφής 

Πάνος Χριστοδούλου, Βιοπαθολόγος/Εργαστηριακός Ιατρός, Ιατρός Δημόσιας Υγείας και κοινωνικής Ιατρικής, MSc Διοίκησης Μονάδων Υγείας, MSc Διατροφής, Τροφίμων και Μικροβιώματος, Υποψήφιος Διδάκτορας Ιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών, PGCert Διαχείρισης κρίσεων στη δημόσια υγεία και ανθρωπιστικής απάντησης