«Brain rots» ή αλλιώς «σάπισμα του μυαλού»…

Αν κυκλοφορούν τα παιδιά σας μέσα στο σπίτι φωνάζοντας «ballerina cappuccina» ή «bombardino crocodilo», μην αγχώνεστε, δεν είστε οι μόνοι… Τα παραπάνω αποτελούν «πρωταγωνιστές» σε δημοφιλή βίντεο, με σουρεαλιστικούς χαρακτήρες και φράσεις χωρίς νόημα, που έχουν κατακλύσει το TikTok και τα YouTube Shorts.

Το όνομα που τους δόθηκε; «Brain rots», που στα Αγγλικά σημαίνει «σάπισμα του μυαλού». Προφανώς, όχι τυχαία! Μάλιστα, ο όρος «brain rot» ανακηρύχθηκε λέξη της χρονιάς το 2024 από το «Oxford Word of the Year». «Brain rots» ονομάστηκαν μορφές διαδικτυακού περιεχομένου, που χαρακτηρίζονται από γρήγορη, επαναληπτική και αποσπασματική κατανάλωση, οι οποίες σχεδιάζονται κυρίως για να διατηρούν την προσοχή του θεατή και όχι για να μεταδίδουν κάποιο νόημα. Παράγονται και αναπαράγονται μαζικά, συχνά με τη βοήθεια αλγορίθμων και τεχνητής νοημοσύνης, με στόχο τη μεγιστοποίηση του χρόνου θέασης, των αντιδράσεων, της διαδικτυακής αλληλεπίδρασης. Εχουν γίνει ιδιαίτερα δημοφιλή τα τελευταία 1-2 χρόνια, καθώς σε μια συνολική διαδικτυακή καθημερινότητα που κυριαρχεί, διαμορφώνεται η «ανάγκη» για διαρκή ανανέωση, νέες μορφές, προκειμένου να κρατιέται αμείωτο το ενδιαφέρον και η προσοχή τόσο για λόγους κερδοφορίας όσο και για λόγους ιδεολογικής χειραγώγησης. Πλέον υπάρχουν εταιρείες παραγωγής «brain rots», που εκμεταλλεύονται τη μόδα που έχει διαμορφωθεί σε πολλές χώρες του κόσμου και κατακλύζουν όχι μόνο το διαδίκτυο, αλλά και μια μεγάλη ποικιλία εμπορευμάτων από παιδικές κάρτες και φιγούρες, μέχρι στάμπες σε ρούχα, μπρελόκ και άλλα.

Αναλύσεις επί αναλύσεων σε εφημερίδες, ιστοσελίδες, αφιερώματα σε όλα τα ΜΜΕ, δεκάδες δημοσιογράφοι, παιδοψυχολόγοι και αναλυτές έχουν ασχοληθεί με τα «brain rots» αντιμετωπίζοντάς τα είτε ως μία αθώα χαζομάρα, αντίστοιχη της ανωριμότητας του κοινού που απευθύνονται, είτε ως απειλή για τη νέα γενιά. Και οι δύο προσεγγίσεις χάνουν το ουσιώδες. Τα «brain rots» δεν είναι απλώς«κακό ιντερνετικό περιεχόμενο», αλλά μία μορφή πολιτισμικής παραγωγής, πλήρως εναρμονισμένη με τις αξίες ενός παρακμιακού συστήματος. Κατασκευάστηκαν ακριβώς με στόχο τη μεγαλύτερη ακόμα προσκόλληση και των παιδιών στις οθόνες των tablet και των smartphones, στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης (TikTok και YouTube είναι τα βασικότερα μέσα, στα οποία τα παιδιά βλέπουν τα brain rots) και σε πλατφόρμες παιχνιδιών τύπου roblox. Εξάλλου, τα brain rots είναι memes (εικονομηνύματα), που προσαρμόστηκαν για να απευθύνονται περισσότερο σε ένα κοινό μικρότερων ηλικιών, δίνοντας μια παιδική εκδοχή του ενήλικα που «σκρολάρει» ατελείωτα και «καίγεται» στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης. Κι εδώ είναι φανερό πως οι έννοιες «κάψιμο» και «σάπισμα» του μυαλού είναι εφάμιλλες…

Επομένως, το πρόβλημα δεν είναι το «brain rot» από μόνο του. Το πρόβλημα έγκειται (ή καλύτερα αναβαθμίζεται) όταν κάθε «brain rot» συναντιέται και συμπληρώνει τους συνολικούς σημερινούς όρους ζωής και ανατροφής του παιδιού (οικονομική κατάσταση οικογένειας, εκπαιδευτικό σύστημα, επαφή με τον πολιτισμό και τον αθλητισμό κ.ά.) με σκοπό να διαμορφωθεί το επόμενο αντικείμενο εκμετάλλευσης και αστικής κυριαρχίας. Οταν συμβάλλει στο να χτίζονται παιδικές προσωπικότητες αδύναμες, ευάλωτες, με ρηχή σκέψη, χωρίς ενδιαφέροντα, τελικά κενές και οι ίδιες περιεχομένου. Οταν γίνεται κυρίαρχη μορφή σχέσης με το διαδίκτυο και διαμορφώνει προϋποθέσεις προσκόλλησης ή και εθισμού αντικαθιστώντας το παιχνίδι, την κοινωνική συναναστροφή, τη συλλογικότητα, την ενασχόληση με τη λογοτεχνία, τη μουσική, το θέατρο, τη ζωγραφική, τις τέχνες γενικά, στοιχεία απαραίτητα για τη συγκρότηση του παιδιού και τη διαμόρφωση της προσωπικότητάς του. Το «brain rot» είναι μία ακόμα μόδα. Πριν από αυτό ήταν άλλα και έπειτα από αυτό θα ακολουθήσουν άλλα. Ομως, αξίζει να σκεφτούμε: Υπάρχει κάποια κλωστή που τα συνδέει; Μήπως, τελικά, καταλήγουν να λειτουργούν ως υποκατάστατο κοινωνικής συναναστροφής, απόκτησης κοινωνικής πείρας σε μια κοινωνία που στερεί από τους νέους πραγματικό χρόνο, χώρο και προοπτική;

Ορισμένες σκέψεις για κάποιες «αθέατες» πτυχές

           Η γλώσσα της επανάληψης και η σκέψη σε παύση…

Οι ήχοι των «brain rots» είναι κατεξοχήν επαναληπτικοί και χαοτικοί, αναπαράγουν μια δική τους «γλώσσα» χωρίς κανένα νόημα. Ηχοι, φράσεις, κινήσεις, μοτίβα επανέρχονται μονότονα, συχνά χωρίς καμία εξέλιξη και ουσία. Η επανάληψη δεν λειτουργεί όπως στο παιδικό παιχνίδι ή στο τραγούδι, όπου επαναλαμβάνοντας το παιδί ελέγχει, μαθαίνει, κατακτά. Δεν απαιτεί δημιουργικό κόπο από το παιδί προκειμένου να κατακτήσει μια ικανότητα, μια νέα γνώση. Αντιθέτως, πρόκειται για επανάληψη χωρίς συσσώρευση εμπειρίας. Εκπαιδεύει στο εύκολο και εύπεπτο. Κάθε «loop» μηδενίζει το προηγούμενο. Αυτή η μορφή επανάληψης ταιριάζει απόλυτα στη σκέψη που δεν βλέπει τον χρόνο στη συνέχειά του, ως αλληλουχία με σχέσεις αιτίου και αποτελέσματος, αλλά ως σειρά από αποσυνδεδεμένες μεταξύ τους στιγμές. Η μονότονη επανάληψη των «brain rots» δεν απαιτεί μνήμη, δεν απαιτεί προσμονή, «προσφέρει» μια μορφή παθητικής ανακούφισης, όπου τίποτα δεν προχωρά, άρα τίποτα δεν αποτυγχάνει.

Η σχέση γλώσσας – σκέψης εδώ είναι κρίσιμη. Ο άνθρωπος σκέφτεται μέσα από τη γλώσσα, μέσα από τις δομές, τις ακολουθίες, τις συνδέσεις που αυτή επιτρέπει ή απαγορεύει. Οταν, λοιπόν, η γλώσσα φτωχαίνει, κατακερματίζεται ή μετατρέπεται σε επαναλαμβανόμενο ανούσιο θόρυβο, δεν περιορίζεται απλώς η έκφραση, μπλοκάρεται η σκέψη, περιορίζεται και η ίδια η δυνατότητα κατανόησης του κόσμου. Η γλώσσα των «brain rots» δεν είναι απλοϊκή, όπως χαρακτηριστικά επισημαίνεται σε διάφορες αναλύσεις. Είναι γλώσσα χωρίς νόημα, σύνταξη, χωρίς αφήγηση, χωρίς χρονικότητα. Δεν συγκροτεί προτάσεις με αρχή, μέση και τέλος, δεν επιτρέπει τη μετάβαση από το «τι συμβαίνει» στο «γιατί συμβαίνει». Πρόκειται για μια γλώσσα που ανακυκλώνει τον εαυτό της.

Ενα παιδί που θέλει να μεταδώσει ένα συγκεκριμένο περιεχόμενο και εφευρίσκει μια δική του «γλώσσα» σαν παιχνίδι π.χ. για να μιλάει με τους φίλους του, παίρνει μέρος σε μια δημιουργική διαδικασία, που είναι εκ διαμέτρου διαφορετική απ’ το να επαναλαμβάνει παθητικά άναρθρους ήχους χωρίς νόημα επειδή τους άκουσε 100 φορές. Το κρίσιμο εδώ είναι ότι αυτή η γλωσσική φτώχεια δεν είναι αποτέλεσμα ατομικής αδυναμίας των παιδιών. Οταν το σχολείο αντιμετωπίζει τη γλώσσα όχι ως μέσο κατανόησης και έκφρασης, όταν η καθημερινή ζωή δεν αφήνει χώρο για συζήτηση, σύγκρουση ιδεών, όταν ο δημόσιος λόγος περιορίζεται σε συνθήματα, hashtags και τίτλους χωρίς περιεχόμενο, τότε τα παιδιά μαθαίνουν μια γλώσσα που δεν τους επιτρέπει να κατανοήσουν τον κόσμο και τη θέση τους μέσα σ’ αυτόν, πόσο μάλλον να σκεφτούν τον κόσμο ως κάτι που αλλάζει. Ετσι, τα «brain rots» νομιμοποιούν τη γλωσσική φτώχεια. Τη μετατρέπουν σε διασκέδαση, σε μόδα, σε κανονικότητα. Μαθαίνουν σε παιδιά Δημοτικού ότι δεν χρειάζεται να καταλαβαίνεις, να συνδέεις, να ερμηνεύεις. Αρκεί να καταναλώνεις. Και βέβαια, ένας άνθρωπος που δεν έχει τα γλωσσικά εργαλεία να σκεφτεί τον κόσμο, δύσκολα θα βρει και τα εργαλεία να τον αλλάξει.

• Φαντασία VS ανορθολογικές ιδεαλιστικές κατασκευές

Στη διαπαιδαγώγηση και την εκπαίδευση των παιδιών, η φαντασία κατέχει εξέχοντα ρόλο. Σύμφωνα με τον σπουδαίο Ιταλό κομμουνιστή παιδαγωγό και συγγραφέα Τζάνι Ροντάρι, η φαντασία είναι μια νοητική λειτουργία απαραίτητη για τη δημιουργικότητα, η οποία μπορεί να διδαχθεί και να εξασκηθεί. Βοηθά τα παιδιά μέσα από συμβολισμούς να κατανοήσουν την πραγματικότητα γύρω τους και ταυτόχρονα καλλιεργεί μια κριτική και ανατρεπτική στάση απέναντι σ’ αυτήν την πραγματικότητα. Ομως, είναι τελείως διαφορετικό το πώς η φαντασία των παιδιών αναπλάθει στοιχεία της πραγματικότητας γύρω τους φτάνοντας ακόμα και σε νέες δημιουργίες, κι άλλο να ενώνεις άσχετα μεταξύ τους πραγματικά πρόσωπα, ζώα, αντικείμενα φτιάχνοντας μια κατασκευή που καταπατά τις ιδιότητες και τα χαρακτηριστικά αυτών από τα οποία γεννήθηκε. Εδώ η φαντασία, που είναι αναπόσπαστο κομμάτι της πνευματικής δραστηριότητας, δίνει τη θέση της σε ανορθολογικές ιδεαλιστικές κατασκευές που (ανα)παράγουν την αβεβαιότητα, τη ρευστότητα, τον αγνωστικισμό και τελικά την παθητικότητα.

Ολα για την «προσοχή»

Τα «brain rots» είναι φτιαγμένα όχι για να εκφράσουν κάτι, αλλά για να κρατήσουν το βλέμμα κολλημένο. Βασικός στόχος τους είναι να κερδίζουν την προσοχή, με την οποία εξασφαλίζουν ανταλλακτική αξία σε προβολές, χρόνο θέασης, αλληλεπιδράσεις, π.χ. likes, σχόλια κ.λπ., δηλαδή στις ύψιστες «αξίες» του διαδικτύου και ειδικά των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης που αποφέρουν τεράστια κέρδη. Στην πράξη, όμως, συμβάλλουν ώστε να εμποδίζουν τη συγκέντρωση, την προσοχή. Η μορφή τους επιδιώκει δύο βασικούς άξονες: Τη γρήγορη κατανάλωση και την αέναη αναπαραγωγή.

Επομένως, τα πυρά μας δεν μπορούν παρά να στραφούν ενάντια στις κοινωνικές συνθήκες που οδηγούν στη δημιουργία των «brain rots» και εντέλει τα καθιστούν ελκυστικά και κυρίαρχα. Το ζητούμενο δεν είναι απλώς ένα «κάπως καλύτερο περιεχόμενο»… αλλά χρόνος, συλλογικότητα, αλληλεγγύη, παιχνίδι, σύγκρουση, γλώσσα, συνολικά διαπαιδαγώγηση που επιτρέπει και αναπτύσσει τη σκέψη, τη φαντασία και τελικά τη δράση για την αλλαγή του κόσμου, για την κοινωνική απελευθέρωση. Χωρίς αυτά, το «brain rot» δεν είναι η αιτία, αλλά το σύμπτωμα.

Αναδημοσιεύεται από τον Ριζοσπάστη (Σάββατο 14 Φλεβάρη 2026 – Κυριακή 15 Φλεβάρη 2026)