Απόψεις του Στάλιν για τον ελληνικό εμφύλιο 1946-1949

Είναι γεγονός ότι η στάση της Σοβιετικής Ένωσης απέναντι στη ραγδαία και μαζική ανάπτυξη του ελληνικού λαϊκού απελευθερωτικού κινήματος  το 1942-1944  και στη συνέχεια στην διεξαγωγή της ένοπλης πάλης του ΔΣΕ απέναντι στις αστικές κυβερνήσεις της Αθήνας το 1947-1949 έχει δώσει κίνητρο και αφορμή για μια σημαντική  ερευνητική ιστορική δραστηριότητα τις τελευταίες δεκαετίες και φυσικά σε ένα σημαντικό βαθμό  επηρεάζεται από την ιδεολογική-πολιτική τοποθέτηση  όσων έχουν ασχοληθεί και γράψει όλα αυτά τα χρόνια ακαδημαϊκοί ιστορικοί, ερευνητές, δημοσιογράφοι,  κλπ.  Έχουν γίνει γνωστά πολλά γεγονότα και αθέατες πτυχές της δεκαετίας 1940-1950, αυτού του  συμπυκνωμένου ιστορικού χρόνου, που καθόρισαν το μέλλον της Ελλάδας γενικά αλλά και του ελληνικού αριστερού λαϊκού κινήματος ειδικότερα. Ωστόσο πολλές κομβικές πτυχές εξακολουθούν να είναι άγνωστες  και μπορεί να εξακολουθήσουν να παραμένουν άγνωστες  είτε γιατί κάποιες αποφάσεις η συμφωνίες δεν αποτυπώνονται ποτέ στο χαρτί για διάφορους λόγους –ένας από αυτούς είναι γιατί μία η περισσότερες πλευρές δεν θέλουν να υπάρχουν ίχνη σε αρχειακό υλικό που θα τους εκθέσουν ιστορικά τώρα η στο μέλλον , ένας άλλος ότι απλά κάποιες πλευρές κρατούν για πάντα επτασφράγιστα κλειστά συγκεκριμένα αρχεία τους  που θεωρούν για τον ένα η τον άλλο λόγο  υπερευαίσθητα.  

Η ουσία ωστόσο είναι ότι τα ιστορικά γεγονότα-σταθμοί που χαρακτηρίζουν μια ιστορική περίοδο αποτιμώνται και μέσα από τον ιστορικό χρόνο που είναι ένας έμμεσος αδιάψευστος μάρτυρας του ιστορικού γίγνεσθαι, περιλαμβάνοντας τον προσωπικό ρόλο ηγετικών προσώπων που μπορεί να καθορίσουν καίριες ιστορικές στιγμές.  Επί πλέον  πρέπει να αποτιμώνται και μέσα από την ανάπτυξη και εξέλιξη αντιτιθέμενων ταξικών κοινωνικών δυνάμεων και τον τρόπο που επηρέασαν και επηρεάζουν εθνικές και εθνοτικές διαμάχες, κοινωνικές επαναστάσεις  αλλά και παγκόσμιες πολεμικές συρράξεις ειδικά τον 20 αιώνα και μετά.  Ένα παράδειγμα  για το πως η σφαιρική ιστορική γνώση, που λαμβάνει υπόψη της την διαλεκτική εξέλιξη της κοινωνίας και φυσικά την διαμόρφωση και την προσωπικότητα ηγετικών ιστορικών προσώπων, μπορεί να οδηγήσει σε ορθολογικά ιστορικά συμπεράσματα είναι η αντιμετώπιση της γνωστής αγαπημένης εκδοχής των αστών ιστορικών για τα περίφημα ποσοστά μοιρασιάς 90 -10 για την Ελλάδα η 50-50 για την Γιουγκοσλαβία η αντίστροφα 10-90 για τη Ρουμανία ανάμεσα σε Τσόρτσιλ και Στάλιν τον Οκτώβρη του 1944 στη συνάντηση της Μόσχας. Η πάλι ο αντίλογος στην αφελή και απλουστευτική, αν δεν είναι εκ του πονηρού,  άποψη ότι οι τρείς μεγάλοι μοίρασαν στη Γιάλτα τον Φλεβάρη του 1945 τον κόσμο.

Ακόμα κι αν δεχτούμε αυτή την εκδοχή με το χαρτάκι των ποσοστών που υποστηρίζεται μόνο από τον ένα από τους δύο υποτιθέμενα «συμβαλλόμενους», τον σφόδρα αντικομμουνιστή Τσόρτσιλ (και την οποία ο αμερικανός πρεσβευτής τότε στην Μόσχα Άβερελ Χάριμαν δεν φαίνεται να υιοθετεί σε εμπιστευτικό σημείωμα του στο Στέϊτ Ντιπάρτμεντ),  δεν σημαίνει κατά κανένα τρόπο ότι σφράγισε τις επικείμενες ιστορικές εξελίξεις. Πρώτον, γιατί τα καίρια στρατηγικά λάθη της ηγεσίας ΚΚΕ-ΕΑΜ-ΕΛΑΣ δηλ. οι απαράδεκτες συμφωνίες του Λιβάνου και της Καζέρτας (1944) και η υπαγωγή του ΕΛΑΣ στο (ουσιαστικά) Βρετανικό στρατηγείο της Μ. Ανατολής το 1943 προηγήθηκαν της συνάντησης Στάλιν -Τσόρτσιλ τον Οκτώβρη του 1944, όσο κι αν δικαιολογούνται εν μέρει από το γενικότερα καλλιεργούμενο κλίμα συνεργασίας του αντιχιτλερικού-αντιφασιστικού συνασπισμού των τριών μεγάλων κάτι που ήταν και η γραμμή της Κομμουνιστικής Διεθνούς μετά την ναζιστική εισβολή στην Σοβιετική Ένωση τον Ιούνη του 1941. Δεύτερον γιατί όπως ήξερε πολύ καλά ο ίδιος ο Στάλιν που ήταν ένας πολύ καταρτισμένος θεωρητικός του μαρξισμού-λενινισμού  και δεινός γνώστης της παγκόσμιας ιστορίας, οι συμφωνίες στο χαρτί έχουν την όποια αξία εφόσον αντικατοπτρἰζουν τον πραγματικό συσχετισμό δυνάμεων  είτε στο πολιτικο-κοινωνικό είτε στο πολεμικό πεδίο και δεν προδικάζουν αναγκαστικά τις μελλοντικές εξελίξεις στον βαθμό που μεταβάλλονται οι συσχετισμοί στο πεδίο της ζωντανής ιστορικής πραγματικότητας. Αν ο ΕΛΑΣ, για παράδειγμα, είχε επεξεργασμένο σχέδιο επαναστατικής αιφνιδιαστικής κατάληψης της εξουσίας στην Αθήνα τις πρώτες 10-12 μέρες του Δεκέμβρη του 1944,  με κινητοποίηση του κύριου όγκου των δυνάμεων του ΕΛΑΣ αντί να τους στέλνει να κυνηγάνε τον ΕΔΕΣ στην Ήπειρο,  είναι πιθανόν οι Άγγλοι να ήσαν υποχρεωμένοι να αναζητήσουν ένα έντιμο συμβιβασμό την εποχή που στην Ελλάδα το λαϊκό κίνημα όπως είχε ανδρωθεί από το ΚΚΕ και τις μετωπικές οργανώσεις του στην Κατοχή σάρωνε τα πάντα. Ακόμα και να τα μαζέψουν και να φύγουν.  

Στην διακήρυξη της διάσκεψης της Γιάλτας στις 13 Φλεβάρη του 1945, ανάμεσα στα άλλα, συστήνεται στον Τίτο να συνεργαστεί με τον πρωθυπουργό της βασιλικής κυβέρνησης στην εξορία της Γιουγκοσλαβίας Ιβάν Σούμπασιτς για την δημιουργία κυβέρνησης εθνικής ενότητας μέχρι την σύγκλιση συντακτικής συνέλευσης. Αυτό όμως, την στιγμή που οι συσχετισμοί στο πολιτικό και στρατιωτικό πεδίο εντός της Γιουγκοσλαβίας ήταν συντριπτικά υπέρ των παρτιζάνων του Τίτο, δεν εμπόδισε σε τίποτα την  σύντομη περιθωριοποίηση του Σούμπασιτς, την κατάργηση της βασιλείας και την πλήρη κυριαρχία του Κ.Κ. Γιουγκοσλαβίας. 

Ωστόσο δεν μπορεί να έχει κανείς πλήρη εικόνα της ιστορικής, γεωπολιτικής πραγματικότητας εκείνης της εποχής χωρίς να λάβει υπόψη του και τις ακόλουθες παραμέτρους που αφορούν βασικά τη Σοβιετική Ένωση (ΣΕ) μια και η  πολιτική της τόσο σε ιδεολογικό-επαναστατικό επίπεδο όσο και σε κρατικό, που την διαμόρφωνε αποφασιστικά ο ίδιος ο Στάλιν μέσα από την κεντρική επιτροπή του μπολσεβίκικου κόμματος, καθόρισε σε μεγάλο βαθμό την παγκόσμια ιστορική εξέλιξη από την Οκτωβριανή επανάσταση και μετά.  Στην βάση αυτή πρέπει να επισημανθούν τα εξής για να φωτιστεί καλύτερα και η τύχη του ελληνικού επαναστατικού λαϊκού κινήματος την δεκαετία του 1940-50. 

Είναι ιστορική αλήθεια ότι η διάλυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς (ΚΔ) τον Μάη του 1943 η οποία ήταν αδιαμφισβήτητα απόφαση του Στάλιν – ανεξάρτητα από τα προβλήματα που υπήρξαν στην λειτουργία της  και τους λόγους που οδήγησαν στην διάλυση της – είχε και θετικές και αρνητικές επιδράσεις στα κατά τόπους κομμουνιστικά κόμματα και επαναστατικά κινήματα. Από την μια όπως σωστά επιχειρηματολογούσε ο Στάλιν βοήθησε αποφασιστικά στην αυτονομία, τον «πατριωτικό» χαρακτήρα και την μαζικότερη ανάπτυξη των κατά τόπους κομμουνιστικών κομμάτων ιδιαίτερα σε συνθήκες κατοχής από ναζιστικά στρατεύματα  μια και στερούσε την ρετσινιά που κολλούσαν οι αστικές κυβερνήσεις ότι είναι όργανα μιας διεθνούς οργάνωσης που κατευθύνεται από την ΣΕ.  Από την άλλη όμως σε μια κρίσιμη ιστορική καμπή που προσφερόταν για μια συνολική επαναστατική ανατροπή σε όλη σχεδόν την ηπειρωτική Ευρώπη, στο μέτρο που οι παλιές κυρίαρχες μεγαλοαστικές ελίτ είτε είχαν συνεργαστεί  με τους ναζί κατακτητές είτε είχαν λουφάξει είτε είχαν πλήρως απαξιωθεί, δεν υπήρξε ενιαία επαναστατική γραμμή ανατροπής  της αστικής εξουσίας χρησιμοποιώντας και τους μηχανισμούς συντονισμού και συνωμοτικότητας που είχε δημιουργήσει και χρησιμοποιήσει η ΚΔ στα χρόνια της ύπαρξης της από το 1919 που ιδρύθηκε και μετά.

Είναι χαρακτηριστικό ότι όπως αναφέρει ο Δημητρόφ στο ημερολόγιο του, ο Στάλιν ανέφερε κάποια στιγμή στο γεύμα μετά την παρέλαση του γιορτασμού της οκτωβριανής επανάστασης στην Κόκκινη Πλατεία στις 7 Νοέμβρη του 1939 ότι το επαναστατικό σύνθημα που κυκλοφόρησε κατά την διάρκεια του πρώτου παγκόσμιου πόλεμου για μετατροπή  του ιμπεριαλιστικού πολέμου σε εμφύλιο ήταν τελικά κατάλληλο μόνο για την Ρωσία στον βαθμό που οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις έκαναν κάποιες δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις με αποτέλεσμα οι ευρωπαίοι εργαζόμενοι να αρκεστούν σε αυτές και να μην διεκδικήσουν επαναστατικές ανατροπές.  Γι’ αυτό, ανέφερε, χρειαζόταν άλλος τρόπος προσέγγισης του ευρωπαϊκού προλεταριάτου. Μάλιστα, μιας και το γεγονός αυτό όπως περιγράφεται από τον Δημητρόφ ήταν μεταγενέστερο του συμφώνου Ρίμπεντροπ-Μολότοφ τον Αύγουστο του 1939, ο Στάλιν είπε ότι οι  ναζί σαν μικροαστοί εθνικιστές που ήταν βρήκαν τρόπο προσέγγισης των λαϊκών τάξεων πέρα από τα καθιερωμένα πρότυπα και της παραδόσεις του αστικού καπιταλιστικού συστήματος.1  Η άποψη αυτή του Στάλιν είναι αλήθεια ότι είχε ιστορική βάση:  Το προβλεπόμενο επαναστατικό ξέσπασμα μετά την Οκτωβριανή επανάσταση του 1917, αυτό που χαρακτηρίζεται γενικά από τους ιστορικούς με τον όρο  domino effect, δεν υπήρξε ποτέ και η προλεταριακή εξέγερση στο Βερολίνο τον Γενάρη του 1919 και μετά στο Αμβούργο και το Μόναχο καθώς και η πρόσκαιρη σοβιετική δημοκρατία του Μπέλα Κουν στην Ουγγαρία την ίδια εποχή δεν αναιρούν τον κανόνα. Μάλιστα το κόμμα των μπολσεβίκων και η ΚΔ στα ντοκουμέντα τους αναφέρονται στην περίοδο μετά το 1925 σαν την περίοδο καπιταλιστικής σταθεροποίησης.  Ο Στάλιν φέρεται επί πλέον, από τον Δημητρόφ, στις 21 Γενάρη του 1940 σε σχέση με τον σοβιετο-φινλανδικό πόλεμο να είπε: «Η παγκόσμια επανάσταση σαν ενιαία διαδικασία είναι κουραφέξαλα (ерунда).  Διεξάγεται (η επανάσταση) σε διαφορετικούς χρόνους σε διαφορετικές χώρες. Οι επιχειρήσεις του κόκκινου στρατού είναι επίσης υπόθεση της παγκόσμιας επανάστασης».2

Η γραμμή εξ άλλου που δινόταν από την ΚΔ στα κομμουνιστικά κόμματα από την γερμανική εισβολή στην ΣΕ και μετά μέχρι την διάλυση της  το 1943 ήταν ότι σε καμία περίπτωση ο αντιφασιστικός αγώνας, που πρέπει να συνενώνει όλες τις αντιφασιστικές πατριωτικές δυνάμεις, δεν πρέπει να θεωρείται η να προπαγανδίζεται σαν αγώνας μεταξύ του σοσιαλιστικού και του καπιταλιστικού συστήματος, επί πλέον τονιζόταν σε μια οδηγία π.χ. προς το ΚΚ Γαλλίας το 1941 ότι η «φλυαρία» για παγκόσμια επανάσταση προσφέρει υπηρεσία στον Χίτλερ  και εμποδίζει την παγκόσμια συσπείρωση όλων των αντιχιτλερικών δυνάμεων.3

Η πολιτική αυτή της τριμερούς αντιφασιστικής συμμαχίας της Σοβιετικής Ένωσης με την Μ. Βρετανία και τις ΗΠΑ εκείνη την εποχή σε συνθήκες παγκόσμιου πολέμου ήταν όπως όλα τα ιστορικά ντοκουμέντα δείχνουν ακρογωνιαίος λίθος της πολιτικής της ΣΕ και σαν κρατικής οντότητας αλλά και σαν θεωρούμενου διεθνούς επαναστατικού κέντρου.  Ο Στάλιν δεν θεωρούσε φυσικά σαν μαρξιστής-λενινιστής ότι η συμμαχία με τις δύο μεγάλες καπιταλιστικές δυνάμεις, τις ΗΠΑ και την Μ. Βρετανία,  μπορούσε να έχει μόνιμο και στρατηγικό χαρακτήρα,  όπως αποτυπώνεται εξ άλλου και σε συνομιλίες που είχε στο Κρεμλίνο στις 28 Γενάρη του 1945 με γιουγκοσλαβική και βουλγαρική κομματική αντιπροσωπεία,  ωστόσο η επαναστατική κατάσταση στις διάφορες χώρες της Ευρώπης στον ένα η στον άλλο βαθμό έμπαιναν στην ζυγαριά της ρευστής γεωπολιτικής και πολεμικής κατάστασης. Με ένα βασικό και αδιαπραγμάτευτο ζητούμενο για την ΣΕ: την  διατήρηση της συμμαχίας μέχρι την τελική συντριβή της ναζιστικής Γερμανίας.  Ο Στάλιν είναι πολύ πιθανό να πίστευε ότι ο σκληρός και πεπειραμένος τόρυ Τσόρτσιλ μπορούσε να βρει αφορμή και να πείσει την τελευταία στιγμή τον Ρούσβελτ να στραφούν εναντίον του φυσικού τους συστημικού εχθρού, της εξασθενημένης από τις απώλειες του πολέμου Σοβιετικής Ένωσης. Επί πλέον εκτιμώντας σφαιρικά και με ιστορική ευκρίνεια τα δεδομένα είναι εύλογη η υπόθεση ότι ο Στάλιν θεωρούσε με προοπτική ιστορικού χρόνου  ότι η με κάθε τίμημα διασφάλιση της ύπαρξης και της εθνικής κυριαρχίας της ΣΕ απέναντι στον καπιταλιστικό περίγυρο δεν υποθήκευε αντίθετα διευκόλυνε τις προοπτικές για το μέλλον άλλων κομμουνιστικών κομμάτων στην Ευρώπη και τον υπόλοιπο κόσμο. Αυτό ακόμα κι αν στην τρέχουσα ιστορική φάση η ΣΕ δεν μπορούσε να διακινδυνεύσει την ρήξη της τριμερούς συμμαχίας  σε συνθήκες πολέμου η αργότερα μεταπολεμικά την  πολεμική σύρραξη με τις ΗΠΑ και Μ. Βρετανία σε συνθήκες πυρηνικού μονοπωλίου των ΗΠΑ και με δεδομένο ότι η Αμερική είχε υποστεί μηδενικές ζημιές στις υποδομές της από τον πόλεμο. 

Ο Στάλιν πίστευε ότι η ακτινοβολία του πρώτου σοσιαλιστικού κράτους στον κόσμο, της Σοβιετικής Ένωσης, στο πολιτικο-ιδεολογικό πεδίο και η αλλαγή στην γεωπολιτική και ταξική-οικονομική συγκρότηση του μεταπολεμικού κόσμου με τη προσθήκη και άλλων χωρών στο σοσιαλιστικό στρατόπεδο θα δημιουργούσε αναπόφευκτα νέες κρίσεις στο καπιταλιστικό σύστημα, π.χ. με τον περιορισμό των παγκόσμιων καπιταλιστικών αγορών και την ανεξαρτητοποίηση των αποικιών,  και θα άνοιγε τελικά ένα νέο επαναστατικό κύκλο για όσα κομμουνιστικά κόμματα στην Ευρώπη, όπως το γαλλικό, το ιταλικό και το ελληνικό έφτασαν κοντά η πολύ κοντά στην πηγή και δεν ήπιαν νερό.  Δικαιώθηκε από τα πράγματα αυτή η αντίληψη; 

Σε πρώτη ανάγνωση ξεκάθαρα όχι, αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία που θέλει μεγάλη συζήτηση και ανάλυση και αφήνει ακόμα ανοιχτά μεγάλα ερωτήματα. Μια τέτοια απόπειρα στην Ελλάδα είχε γίνει στα πλαίσια του 18ου συνέδριου του ΚΚΕ σε σχέση με την οικοδόμηση και τα αίτια της ανατροπής του σοσιαλισμού με επίκεντρο την ΕΣΣΔ (εκδ. της ΚΕ του ΚΚΕ,  Αθἠνα 2009 ). Φυσικά το τεράστιο αυτό ερώτημα απέχει ακόμα πολύ από το να έχει εξαντληθεί.

 Υπό αυτό το πρίσμα, από όσα προαναφέρθηκαν, πρέπει να εκτιμηθεί και η στάση της ΣΕ σε σχέση με το ελληνικό λαϊκό κίνημα τα χρόνια της κατοχής και της απελευθέρωσης αλλά και στα επόμενα χρόνια του αγώνα του ΔΣΕ. Έτσι εξηγούνται σε ένα βαθμό οι ψευδαισθήσεις που καλλιεργούνταν μέσα στις γραμμές του ΚΚΕ-ΕΑΜ-ΕΛΑΣ για τον συμμαχικό αγώνα και την εσωτερική ενότητα με την χρεωκοπημένη αστική πολιτική τάξη για χάρη του συμμαχικού αγώνα. Ταυτόχρονα ως ένα σημείο επίσης εξηγείται η έλλειψη έγκαιρου στρατηγικού σχεδιασμού και επαναστατικού θράσους όταν υπήρξε επαναστατική κατάσταση τον Δεκέμβρη του 1944 και έπρεπε να μιλήσουν μαζικά και ακαριαία τα όπλα του ΕΛΑΣ, γιατί όπως πολύ σωστά έλεγε ο Λένιν τον Οκτώβρη του 1917 χθες ήταν νωρίς αύριο θα είναι αργά!

Αυτή η γενικότερη αντίληψη αποφυγής ανοιχτής ρήξης με τις κυρίαρχες καπιταλιστικές δυνάμεις, η αντίληψη της «αυτο-ανάσχεσης»  μπροστά στα ρίσκα της ριζοσπαστικής επαναστατικής προοπτικής είτε σε ηπειρωτικό επίπεδο είτε σε τοπικό επίπεδο, εξηγεί στον βαθμό που μπορεί να εξηγήσει την στάση της Σοβιετικής Ένωσης κυρίως αλλά και των υπόλοιπων χωρών του λεγόμενου σοσιαλιστικού στρατοπέδου στη Ευρώπη σε σχέση με τον αγώνα του ΔΣΕ το 1946-49.  Για την Ελλάδα συμβουλές για συμμετοχή στις εκλογές του Μάρτη του 1946 σε συνθήκες λευκής τρομοκρατίας, συμβουλές Δημητρόφ για προοδευτική ανάπτυξη του ένοπλου αγώνα και χάσιμο πολύτιμου εξεγερσιακού χρόνου μέσα στο 1946 και τελικά βοήθεια μεν στον ΔΣΕ αλλά όχι τέτοια που θα μπορούσε να αλλάξει στρατηγικά τα δεδομένα. Χωρίς ωστόσο αυτά να είναι τα αποκλειστικά η ακόμα και τα κύρια αίτια της ήττας του ΔΣΕ.

Παρακάτω μεταφράζω χαρακτηριστικά κομμάτια από επίσημα σοβιετικά αρχεία στα οποία φαίνονται μέσα από κομματικές και κρατικές συνομιλίες οι διαθέσεις της σοβιετικής ηγεσίας σε σχέση με την αναγνώριση της προσωρινής κυβέρνησης του βουνού, οι απόψεις του Στάλιν για τον αγώνα του ΔΣΕ, οι προσπάθειες χρηματοδότησης του κλπ. 

Είναι χαρακτηριστικό ότι παρότι ο Στάλιν σε συναντήσεις του όπως αυτή της 28 Γενάρη του 1945 και αργότερα αρχές του 1948  με γιουγκοσλαβική κομματική αντιπροσωπεία (την δεύτερη φορά με παρουσία των Καρντέλι-Τζίλας)  είχε πει ότι το ΕΑΜ έκανε λάθος που δεν τον άκουσε και παραιτήθηκε από την κυβέρνηση Παπανδρέου ενώ ταυτόχρονα χαρακτήρισε  αποκοτιά τον ένοπλο αγώνα των ελλήνων αφού δεν επαρκούσαν οι δυνάμεις τους απέναντι του αντιπάλου και η ΣΕ δεν μπορούσε να βοηθήσει, εν τούτοις εκφραζόταν με εκτίμηση για τον αγώνα του ΔΣΕ αυτόν καθ’ αυτόν.  Ταυτόχρονα φαίνεται η τακτική ισορροπιών που ακολουθούσε η σοβιετική ηγεσία σε σχέση με την αναγνώριση της προσωρινής κυβέρνησης που ανακηρύχτηκε 23 Δεκέμβρη του 1947 η οποία ενισχυόταν και από το γεγονός ότι ο ΔΣΕ δεν μπόρεσε ποτέ να παγιώσει έδρα της κυβέρνησης σε μια σημαντική πόλη της Ελλάδας μαζί με ένα υπολογίσιμο κομμάτι της ελληνικής επικράτειας. Τέλος φαίνεται και η θερμή στήριξη του αγώνα του ελληνικού δημοκρατικού στρατού καθώς και η σαφής υποστήριξη της αναγνώρισης της κυβέρνησης του Μάρκου από τον Ούγγρο πρωθυπουργό και παλιό στέλεχος της Διεθνούς Ματίας Ράκοσι.4

Α) Αποσπάσματα (έγγραφο με την επισήμανση εμπιστευτικά: секретно) από τη συνομιλία μεταξύ του Στάλιν και της βουλγαρικής κρατικής-κομματικής ηγεσίας αποτελούμενης από τους Τσερβένκοφ (γ.γ. του Κ.Κ. Βουλγαρίας και «διάδοχο» του Δημητρόφ στην ηγεσία της χώρας), Γιούγκοφ, Νταμιάνοφ. 

Ημερομηνία 29 Ιούλη 1949.

ΑΠ ΡΦ. Φ. 45. Οπ. 1.  Д.254. Л. 7-21.

«Ο Τσερβένκοφ αναφέρει ότι οι έλληνες σύντροφοι ζητούν βοήθεια σε τρόφιμα και εξοπλισμό.

Ο σύντροφος Στάλιν ρωτάει τι γίνεται με τον εξοπλισμό που προορίζεται για τους έλληνες;  Χάνεται η τον καταλαμβάνει ο αντίπαλος;

Οι Γιούγκοφ και Νταμιάνοφ  επιβεβαιώνουν ότι οι έλληνες ζητούν εξοπλισμό και σχεδιάζουν να κατασκευάσουν στα βουνά υπόγειες αποθήκες.

Σε ερώτηση του συντρόφου Στάλιν δηλώνουν ότι στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα οι μοναρχοφασίστες  κατέλαβαν κάποια συνοριακά φυλάκια.

Ο Νταμιάνοφ προσθέτει ότι οι παρτιζάνοι συστηματικά παραβιάζουν τα βουλγαρικά σύνορα.

Ο σύντροφος Στάλιν λέει ότι οι παρτιζάνοι έχουν ξεκοπεί από τον πληθυσμό και χωρίς την συνδρομή του πληθυσμού ο παρτιζάνικος αγώνας γίνεται δύσκολος. Δεν μπορείς να κάνεις αντάρτικο ξεκομμένος από τον ντόπιο πληθυσμό. Όσον αφορά τις υπόγειες κατασκευές αυτές είναι κουταμάρες.

Ο σ. Στάλιν σημειώνει ότι οι αντάρτες θέλουν να πυκνώσουν τις γραμμές τους με το προσφυγικό στοιχείο, αλλά ανάμεσα στους πρόσφυγες υπάρχουν πολλοί κατάσκοποι .

Ο Γιούγκοφ επιβεβαιώνει ότι πράγματι οι παρτιζάνοι υπολογίζουν στην στρατολόγηση από την εμιγκράτσια, ότι στην Βουλγαρία υπάρχου περίπου 900 έλληνες πρόσφυγες  οι οποίοι όμως δεν θέλουν να πολεμήσουν αλλά και οι γιουγκοσλάβοι δεν βοηθούν τους παρτιζάνους.

Ο σ. Στάλιν λέει ότι οι γιουγκοσλάβοι δεν βοήθησαν ποτέ το ελληνικό λαϊκό κίνημα.

Ο σ. Στάλιν υπενθυμίζει ότι στη Γιουγκοσλαβία είχε οργανωθεί για την Ελλάδα  ανεφοδιαστικός σταθμός που περιείχε σημαντικές ποσότητες σε τρόφιμα και πολεμοφόδια.  Οι γιουγκοσλάβοι δεν ενημέρωσαν κανένα γι αυτό ούτε καν τον Ζαχαριάδη. Όταν έγινε δυνατό να επιθεωρηθεί αυτή η αποθήκη φάνηκε ότι ο,τιδἠποτε  ήταν χρήσιμο εκεί είχε εξαφανιστεί.

Ο σ. Στάλιν προτείνει να προσκληθεί ο Ζαχαριάδης και μαζί με ένα εκπρόσωπο από την αλβανική και τη βουλγαρική πλευρά να συζητήσουν το θέμα που έχει ανακύψει.»

Β) Αποσπάσματα  (έγγραφο με την ένδειξη εμπιστευτικά:  секретно)  από τη συνομιλία μεταξύ του Ι. Στάλιν και του Ε. Χότζα για τις αλβανο-γιουγκοσλαβικές σχέσεις, τη εξωτερική και την εσωτερική πολιτική της Αλβανίας.  

Ημερομηνία 23 Μάρτη 1949.

ΑΠ ΡΦ. Φ. 45 Οπ. 1.  Д.249. Л. 55-74.

Συμμετέχουν από τη σοβιετική πλευρά ο Α. Βισίνσκι (αντιπρόσωπος τότε της ΕΣΣΔ στον ΟΗΕ),  Ντ. Τσουβάχιν (σοβιετικός απεσταλμένος στα Τίρανα) και Β. Εροφέεφ (διερμηνέας). Από την αλβανική πλευρά ο πρόεδρος της επιτροπής κρατικού σχεδιασμού Σπίρο Κολέκα και ο αλβανός επιτετραμμένος στην ΕΣΣΔ Μ. Πρίφτι.

«[….]  Προχωρώντας στο ελληνικό ζήτημα ο Χότζα λέει ότι οι αλβανοί σύντροφοι θα ήθελαν να ξέρουν την γνώμη του Στάλιν όσον αφορά τον άμεσο κίνδυνο από την Ελλάδα έχοντας υπόψη τις συνεχείς προκλήσεις του μοναρχοφασιστικού στρατού και των θρυλούμενων συζητήσεων για διαμελισμό της Αλβανίας. Το ηθικό του μοναρχοφασιστικού στρατού της Ελλάδας είναι πολύ  χαμηλό παρά τη συνεχή ροή αμερικανικής βοήθειας. Ταυτόχρονα το ηθικό του δημοκρατικού στρατού είναι υψηλό.  Ο ΔΣΕ για την ώρα είναι καλά εφοδιασμένος και εξοπλισμένος. Ο Χότζα λέει ότι παρόλα αυτά ορισμένες συμπεριφορές των ελλήνων συντρόφων βάζουν σε σκέψεις. Ειδικότερα ο Χότζα θεωρεί ότι ο ΔΣΕ έχει αποκοπεί από τον λαό έχοντας υπόψη ότι οι μοναρχοφασίστες εκκενώνουν τους κατοίκους από τις περιοχές που απειλούνται από τον δημοκρατικό στρατό, και ο δημοκρατικός στρατός με τη σειρά του εκκενώνει τον πληθυσμό στις περιοχές που ελέγχει στην Αλβανία. 

Ο σ. Στάλιν εξηγεί ότι αυτό συμβαίνει στις περιοχές που διεξάγονται μάχες.

Ο Χότζα συμφωνεί με αυτό.

Ο Χότζα αναφέρει ότι του φαίνεται παράξενος ο τρόπος οργάνωσης της διεύθυνσης και καθοδήγησης του δημοκρατικού στρατού της Ελλάδας και της (δημοκρατικής) κυβέρνησης. Σε συνομιλίες με τον Ζαχαριάδη και άλλους έλληνες συντρόφους ο Χότζα σχημάτισε την εντύπωση ότι αυτοί κάπως υποβαθμίζουν τον καθοδηγητικό ρόλο του κόμματος.  Στον στρατό δεν υπάρχουν πολιτικοί επίτροποι (σ.σ.: πλήρης ανακρίβεια πιθανόν και σκόπιμη του Χότζα).  Ο Ζαχαριάδης λόγω μιας ακατανόητης για τον Χότζα «σεμνότητας» δεν είναι μέχρι στιγμής επικεφαλής της κυβέρνησης.  Ο Χότζα πιστεύει ότι όλα αυτά προκαλούνται από λάθη της περιόδου Μάρκου και στο θέμα των πολιτικών επιτρόπων αντανακλούν λάθη της περιόδου ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. 

Ο σ. Στάλιν απαντά ότι οι έλληνες σύντροφοι δεν υπερτονίζουν τον ρόλο του κόμματος στον βαθμό που απευθύνονται σε πλατιές δημοκρατικές μάζες και θέλουν να δείξουν ότι ο πόλεμος αφορά όλο τον λαό. Και καλά κάνουν. Όσον αφορά τους πολιτικούς επιτρόπους αυτοί δεν υπάρχουν πια ούτε στον κόκκινο στρατό.  Οι πολιτικοί επίτροποι δεν χρειάζονται όταν την καθοδήγηση του στρατού την έχουν στην πράξη οι κομμουνιστές. 

Ο σ. Στάλιν τονίζει ότι όλες οι συζητήσεις γύρω από τον διαμελισμό της Αλβανίας στοχεύουν να φοβίσουν τους αλβανούς. Όπως είναι γνωστό την ανεξαρτησία της Αλβανίας εγγυήθηκαν με διακήρυξη οι τρείς μεγάλες δυνάμεις –Αμερική , Αγγλία, ΕΣΣΔ. Φυσικά την διακήρυξη αυτή μπορεί να την παραβιάσουν αλλά δεν είναι και τόσο εύκολο. Όσον αφορά την τσαλδαρική Ελλάδα, αυτή στέκεται πολύ αδύναμα στα πόδια της  για να μιλήσει κανείς σοβαρά για διαμελισμό της Αλβανίας.  […]»

Γ) Αποσπάσματα (από το προσωπικό ημερολόγιο Τσουβάχιν, έγγραφο με την ένδειξη απολύτως εμπιστευτικά: совершенно секретно)  από τη συνομιλία μεταξύ του σοβιετικού απεσταλμένου στα Τίρανα Ντ. Τσουβάχιν και του Ενβέρ Χὀτζα για την κατάσταση στα ελληνοαλβανικά και ελληνογιουγκοσλαβικά σύνορα και την σοβιετική βοήθεια στον αλβανικό στρατό. 

Ημερομηνία 25 Απρίλη 1949.

ΑΒΠ ΡΦ. Φ. 07 Οπ. 22. Π. 31. Д. 89. Л. 2-4.

 «Για το κλείσιμο των ελληνοαλβανικών συνόρων

[….]  Μεταβίβασα στον Ενβέρ Χότζα ότι κατά την πρόσφατη παραμονή του Ζαχαριάδη στη Μόσχα συμφωνήθηκε να ικανοποιηθεί το αίτημα για κλείσιμο από 1ης Μάη των ελληνοαλβανικών συνόρων και την διακοπή οποιασδήποτε βοήθειας μέσω των αλβανικών συνόρων στους έλληνες δημοκράτες. Υπέδειξα ότι κατά την άποψη της Μόσχας είσοδος στο αλβανικό έδαφος μπορεί να επιτραπεί μόνο σε συγκεκριμένα μέλη της κεντρικής επιτροπής του ΚΚΕ και σε βαριά τραυματισμένους μαχητές του ΔΣΕ. Επέστησα την προσοχή του Ενβέρ Χότζα στο ότι είναι αναγκαίος ο αφοπλισμός και η στρατοπέδευση στην ενδοχώρα της Αλβανίας όσων μαχητών η αξιωματικών του ΔΣΕ επιχειρήσουν να περάσουν στο αλβανικό έδαφος μετά την 1η Μαΐου. 

Μετά την ανακοίνωση αυτή ο Ενβέρ Χότζα εξέφρασε την πλήρη συμφωνία του με την γνώμη της Μόσχας πάνω στο ζήτημα και διαβεβαίωσε ότι θα τηρηθεί πλήρως η υπόδειξη. Ταυτόχρονα ισχυρίστηκε ότι μετά την επίσκεψη του στη Μόσχα ο Ζαχαριάδης ζήτησε η ΚΕ του Κόμματος Εργασίας της Αλβανίας να επιτρέψει την μόνιμη άδεια διάβασης στο αλβανικό έδαφος  μέσω της ελληνοαλβανικής μεθορίου των 24 μελών της ΚΕ του ΚΚΕ. Εξετάζοντας το αίτημα των ελλήνων φίλων η ΚΕ του αλβανικού κόμματος, είπε ο Χότζα, αποφάσισε να μην ανταποκριθεί καθόσον δεν βρίσκει τον λόγο να κάνει κάτι τέτοιο και επί πλέον γιατί δεν απαγορεύτηκε ποτέ και σε κανένα μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ η είσοδος στο αλβανικό έδαφος. Ο Χότζα τόνισε ότι αν χρειαστεί οι αλβανοί δεν θα αρνηθούν στους έλληνες φίλους κάτι τέτοιο και στο εξής. [….]  »

Δ) Αποσπάσματα (έγγραφο με την ένδειξη εμπιστευτικά: секретно)  από τη συντομογραφία της συνομιλίας μεταξύ του Μ. Σουσλόφ και του Μ. Ράκοσι για την κατάσταση στην Ουγγαρία και στο κομμουνιστικό κόμμα της χώρας. Ημερομηνία 19 Φλεβάρη 1948.

РЦХИДНИ Φ. 17 Οπ. 128.  Д. 1165. Л. 59-62

«[….] Κατά την άποψη του σ. Ράκοσι, στην τακτική συνεδρίαση του γραφείου της Κομινφόρμ5 θα πρέπει να συζητηθούν τα ακόλουθα ζητήματα:

1.Η αναγνώριση της ελληνικής δημοκρατικής κυβέρνησης του Μάρκου. Σε σχέση με αυτό ο σ. Ράκοσι ανέφερε ότι ένας εκπρόσωπος του Μάρκου επισκέφθηκε μαζί με ένα γιουγκοσλάβο σύντροφο την Ουγγαρία.  Παρακάλεσαν ένα τμήμα του εφοδιαστικού μηχανισμού του δημοκρατικού στρατού να εγκατασταθεί στην Ουγγαρία. Μείναμε σύμφωνοι, πέρα από την βοήθεια που παρείχαν και παρέχουν διάφορες κοινωνικές οργανώσεις της Ουγγαρίας στον Μάρκο να χορηγούμε σε μηναία βάση 2 εκατομμύρια φιορίνια από τον προϋπολογισμό.  Πάνω σε αυτό, δήλωσε ο σ. Ράκοσι, συμφώνησα με τον πρόεδρο Τίλντι. 

Κατά την γνώμη του σ. Ράκοσι όταν το ελληνικό κομμουνιστικό κόμμα σχημάτισε την κυβέρνηση του Μάρκου, αναμφίβολα υπολόγισε στην γρήγορη αναγνώριση της, πρώτα απ’ όλα από τις χώρες της λαϊκής δημοκρατίας.  [….]  

[….]  Σε σχέση με το θέμα της αναγνώρισης της κυβέρνησης Μάρκου ο σ. Σουσλόφ έθεσε σαν ερώτημα στον σ. Ράκοσι: Δεν είναι νωρίς γι αυτό, δεν ενισχύει την πιθανότητα πολεμικής εμπλοκής των αγγλοαμερικάνων στη  Ελλάδα;  Είναι απαραίτητο, είπε ο σ. Σουσλόφ, να διαχωρίζουμε την βοήθεια στους παρτιζάνους από την επίσημη αναγνώριση της κυβέρνησης του Μάρκου.

Ο σ. Ράκοσι συμφώνησε με αυτές τις διαπιστώσεις.»

Ε) Αποσπάσματα (από το προσωπικό ημερολόγιο Μόλοτοφ, έγγραφο με την ένδειξη εμπιστευτικά: секретно)  από τη συνομιλία μεταξύ του Β. Μολότοφ (υπουργού εξωτερικών, αντιπροέδρου της ΕΣΣΔ και βασικού συνεργάτη του Στάλιν) και κυβερνητικής αντιπροσωπείας  της Ρουμανίας για θέματα εθνικοποίησης ιδιωτικών επιχειρήσεων, κατασκευής γέφυρας στον Δούναβη, επιστροφή ρουμάνων αιχμαλώτων πολέμου κ.α.  

Ημερομηνία  7 Φλεβάρη 1948.

ΑΒΠ ΡΦ. Φ. 06. Οπ. 10.  Π. 61. Д.861. Л. 13-21.

[….]  Η Άννα Πάουκερ (σ.σ. υπουργός εξωτερικών της Ρουμανίας)  αναφέρει ότι επισκέφτηκε το Βουκουρέστι εκπρόσωπος του Μάρκου με το αίτημα της αναγνώρισης της νέας λαϊκής κυβέρνησης του Μάρκου.

Ο Βιάτσεσλαβ Μόλοτοφ  ρωτάει αν υπάρχει επίσημη εκπροσώπηση της Ελλάδας στο Βουκουρέστι. 

Η Άννα Πάουκερ απαντά ότι η ρουμανική κυβέρνηση δεν έχει επίσημες σχέσεις με την ελληνική. Πρόσφατα η ελβετική πρεσβεία δήλωσε ότι θα εκπροσωπεί κατόπιν πρότασης της ελληνικής κυβέρνησης τα συμφέροντα της Ελλάδας στην Ρουμανία.  Ο ρουμανικός πληθυσμός των κουτσοβλάχων στην Ελλάδα υπόκειται σε διωγμούς εκ μέρους της ελληνικής κυβέρνησης. Τα ρουμανικά σχολεία κλείνουν και οι ρουμανικές περιουσίες δημεύονται.  Η ρουμανική κυβέρνηση σκέφτεται να προχωρήσει σε ανταποδοτικές ενέργειες και μέσω της ελβετικής πρεσβείας να προχωρήσει σε διάβημα διαμαρτυρίας κατά της ελληνικής κυβέρνησης για διώξεις των ρουμάνων.

Ο Β. Μόλοτοφ  απαντά ότι αυτό είναι σωστό και πρέπει να δημοσιευτεί στον τύπο. 

Η Α.  Πάουκερ ρωτά τι απάντηση να δοθεί στον Μάρκο.

Ο Β. Μόλοτοφ  λέει ότι δεν μπορεί ακόμη να δώσει συγκεκριμένη απάντηση σε αυτό το ερώτημα.   [….]»

Σημειώσεις:

1. Βλ. The Diary of Georgi Dimitrov, 1933-1949, σ. 121, Yale University Press (2003).

2. Βλ. The Diary of Georgi Dimitrov,  1933-1949, σ. 124, Yale University Press (2003).

3. Βλ. σοβιετικά αρχεία  РГАСПИ. Ф. 495. Он. 184. Д. 13, 1941.

4. Πρόκειται για την συνάντηση του Ράκοσι με τον Μιχαήλ Σουσλόφ στις 19 Φλεβάρη του 1948 στην οποία τέθηκε από τον Ράκοσι, ανάμεσα σε άλλα, και η αναγνώριση της κυβέρνησης του Μάρκου όπως λεγόταν τότε. Είχε προηγηθεί εν αγνοία του Ράκοσι μυστική συνάντηση στις 10 Φεβρουαρίου του Στάλιν με γιουγκοσλαβική και βουλγαρική κομματική αντιπροσωπεία υψηλού επιπέδου, όπως προανέφερα,  στην οποία είπε ότι οι κυβερνήσεις της Γιουγκοσλαβίας, της Βουλγαρίας και της Αλβανίας που έχουν κοινά σύνορα με ην Ελλάδα θα πρέπει να είναι οι τελευταίες που θα αναγνωρίσουν την κυβέρνηση του Μάρκου αφού προηγηθούν άλλες κυβερνήσεις  για να μην υπάρξει κίνδυνος άμεσης πολεμικής εμπλοκής με τους αγγλοαμερικανούς ενώ εξέφρασε αμφιβολίες για την ικανότητα του ΔΣΕ να φέρει σε αίσιο πέρας τον αγώνα του συνιστώντας αναδίπλωση. Ωστόσο ο Ράκοσι στην συνάντηση με τον Σουσλόφ δέκα μέρες αργότερα συνηγόρησε υπέρ της αναγνώρισης της κυβέρνησης του ΔΣΕ και μάλιστα παρουσίασε συγκεκριμένα πλάνα παροχής βοήθειας (προφανώς και κυρίως στρατιωτικής)  στον ΔΣΕ από το Ουγγρικό έδαφος. Ο Σουσλόφ στην ίδια συζήτηση απάντησε  ότι είναι νωρίς να τεθεί ζήτημα επίσημης αναγνώρισης της κυβέρνησης του Μάρκου. Βλ. Совещания коминформа 1948, 1948, 1949,  Документы и Материали, Москва, Росспэн 1998, σελ. 346, 348.

5. Η Κομινφόρμ ιδρύθηκε τον Σεπτέμβρη του 1947 στην Σκλάρσκα Πόρεμπα της Πολωνίας από τα κομμουνιστικά κόμματα των χωρών της Ευρώπης που είχαν περάσει στο σοσιαλιστικό στρατόπεδο μαζί με το πανενωσιακό κομμουνιστικό κόμμα των μπολσεβίκων (όπως λέγονταν τότε το ΚΚΣΕ) και τα κομμουνιστικά κόμματα Γαλλίας και Ιταλίας, και ήταν ένας είδος συνέχειας της Κομιντέρν σε νέες ιστορικές συνθήκες, χωρίς ωστόσο ποτέ να φτάσει το εύρος, την αίγλη και την επαναστατική επιρροή της. Σταδιακά «ατόνισε» και καταργήθηκε μετά την δεξιά στροφή του 20ου συνέδριου του ΚΚΣΕ το 1956.

Του Στάθη Λειβαδά
Δρα φιλοσοφίας των μαθηματικών

*Σημείωση: Τα πρωτότυπα ντοκουμέντα στη ρωσική γλώσσα βρίσκονται στη διάθεση του συντάκτη-μεταφραστή και του περιοδικού.