Ατομικό εναντίον συλλογικού (Δύο διαφορετικές αντιλήψεις για το παρόν και το μέλλον της υγείας)

Σε κάθε περίοδο μεγάλων τεχνολογικών και επιστημονικών αλλαγών εμφανίζονται διάφορα συστημικά αφηγήματα τα οποία προσπαθούν να εμφυσήσουν έναν αέρα αισιοδοξίας στους πολίτες και στην ουσία να αποτρέψουν οι αλλαγές που γίνονται να επεκταθούν και να αποτυπωθούν και στο κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο. Σε μια τέτοια συνθήκη και συγκυρία βρισκόμαστε και τώρα, με την εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης (artificial intelligence, AI) και τις δυνατότητες που θα μπορούσε αυτή να επιφέρει. 

Ένας τομέας στον οποίο ακούγεται έντονα η εμπλοκή της τεχνητής νοημοσύνης είναι και η υγεία. Σε μια σειρά από συνέδρια επιστημονικού χαρακτήρα (φαινομενικά τουλάχιστον, γιατί όσο και αν θέλει κάποιος να το αποφύγει η επιστήμη δε μπορεί να είναι αποκομμένη από τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες) εμφανίζεται η εξατομικευμένη ιατρική, δηλαδή η προσαρμογή της θεραπείας στο κάθε άτομο. Ακούγονται πολλά και διάφορα, από εξελιγμένα φάρμακα νανοτεχνολογίας για καρκίνους, έως ατομικό γενετικό προφίλ με αντίστοιχες στοχευμένες παρεμβάσεις. 

Τα ακούει όλα αυτά κάποιος και μετά πηγαίνει σε μια δημόσια δομή υγείας και δε βρίσκει γιατρό, δε βρίσκει ασθενοφόρο, δε βρίσκει γάζες, δε βρίσκει αντιβιοτικά και αναρωτιέται καλά εδώ δεν υπάρχουν πράγματα που ήταν δεδομένα τα προηγούμενα χρόνια, θα βρει τεχνητή νοημοσύνη να του επεξεργαστεί το γενετικό υλικό; Και είναι όντως μια εύλογη απορία. Και μάλιστα δεν ακουμπά καν το πλήρες εύρος του τι ακριβώς επικρατεί στις πολιτικές υγείας σήμερα, ένα σήμερα στο οποίο δεν υπάρχει σοβαρός κεντρικός σχεδιασμός από το κράτος και οι δημόσιες δομές παραπαίουν, σε ένα σήμερα όπου η λέξη συλλογικό είναι ντεμοντέ. 

Αυτό με ξενίζει και εμένα όταν βρίσκομαι στην πλειοψηφία των επιστημονικών συνεδρίων, νιώθω ότι έχω μπει σε μια μαγική φούσκα και έχω μεταφερθεί σε ένα μέρος εκτός τόπου και χρόνου, έναν εικονικό θαυμαστό νέο κόσμο που όμως που με το που θα βγω από την πόρτα θα εξαφανιστεί σαν όνειρο θερινής νυκτός. Και είναι τόσος παραμορφωμένος ο φακός μέσα από τον οποίο μια μερίδα συναδέλφων βλέπει την πραγματικότητα, που αν αναφέρεις το ζήτημα πολιτικής υγείας, τη συλλογική κοινωνική ιατρική, τη μελέτη συνόλων και όχι μόνο ατόμων, ή θα σε περάσουν για εξωγήινο ή θα θεωρήσουν ότι όλα αυτά δεν είναι ζήτημα ενός ιατρικού συνεδρίου.

Η σύγχρονη νεοφιλελεύθερη αντίληψη για τα συστήματα υγείας έχει πείσει μια μεγάλη μερίδα γιατρών και πολιτών ότι υπάρχει μόνο η θεραπεία, βλέποντας τη διάγνωση ως κάτι δεδομένο και έχοντας ξεχάσει παντελώς την όποια άσκηση πρόληψης και συστημικής παρέμβασης. Σε αυτό βέβαια παίζει μεγάλο ρόλο και η εμπλοκή των μεγάλων φαρμακευτικών εταιρειών στην άσκηση ιατρικής και την ανάδειξη τους ως βασικό διοργανωτή επιστημονικών εκδηλώσεων. Και έτσι τίθεται το ερώτημα πώς θα καταλήξει να πάρει κάποιος την υπερσύγχρονη θεραπεία όταν δεν υπάρχει μια δομή υγείας στην οποία να διαγνωστεί πρώτα; Πώς για παράδειγμα θα υπάρχει εξατομικευμένη θεραπευτική παρέμβαση στο μικροβίωμα του εντέρου όταν δεν υπάρχει πουθενά ένα διαγνωστικό κέντρο που να το χαρτογραφεί και καμία πολιτική κοινωνικής ιατρικής που να μελετά την επίδραση του περιβάλλοντος και της διατροφής σε αυτό; Και με όλα αυτά τα δεδομένα ποιοι και με τι κόστος θα μπορούν να έχουν πρόσβαση σε υπηρεσίες τεχνητής νοημοσύνης και εξατομικευμένης θεραπείας;

Η απάντηση είναι προφανής: επανερχόμαστε σε μια προμεσαιωνική περίοδο όπου θα μπορεί να θεραπευτεί μόνο το άτομο που έχει λεφτά, τουλάχιστον έως ότου εμφανιστεί μια πανδημία που θα τα σαρώσει όλα γιατί κανένας δε θέλησε να μελετήσει την υγεία κοινωνικών συνόλων. Εξάλλου και αυτό γνώριμο ακούγεται πλέον. Αν όμως δεν είναι ιατρική, και μάλιστα βασική, η μελέτη των συνόλων, των περιοχών, του σχεδιασμού των απαραίτητων παρεμβάσεων και δομών, τότε τι είναι; Όμως αυτό είναι μια τελείως άλλη αντίληψη για την άσκηση της ιατρικής, μια αντίληψη που δε βλέπει μόνο το άτομο αλλά και το σύνολο στο οποίο ανήκει, μια αντίληψη που δε βλέπει μόνο την θεραπεία και το κέρδος, αλλά και την πρόληψη. 

Πολύ όμορφη και χρήσιμη είναι και η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης και οι εξατομικευμένες παρεμβάσεις, μόνο που για να έχουν προοπτική και να κοινωνικοποιηθούν θα πρέπει να ενταχθούν και να είναι μέρος ενός συνολικού σχεδιασμού για το σύνολο, ή τα επιμέρους σύνολα των πολιτών. Ειδάλλως θα είναι απλώς μια ακόμη επιχειρηματική κίνηση για την ενίσχυση των κερδών των φαρμακευτικών εταιρειών και του εγωισμού των νέων επιστημόνων. Και όσο επικρατεί αυτή η αντίληψη τόσο πιο γραφικοί θα νιώθουμε οι υπόλοιποι μέσα σε εκδηλώσεις και συνέδρια. 

Παραφράζοντας μια παλιά πολιτική φράση, η ιατρική ή θα είναι χρήσιμη για το σύνολο των πολιτών και τις ανάγκες τους, ή δε θα υπάρχει καθόλου ως επιστήμη, θα είναι μια πιο υψηλού status θέση πλασιέ προϊόντων. 

 

Πάνος Χριστοδούλου, Βιοπαθολόγος/Εργαστηριακός Ιατρός, Ιατρός Δημόσιας Υγείας και κοινωνικής Ιατρικής, MSc Διοίκησης Μονάδων Υγείας, MSc Διατροφής, Τροφίμων και Μικροβιώματος, Υποψήφιος Διδάκτορας Ιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών, PGCert Διαχείρισης κρίσεων στη δημόσια υγεία και ανθρωπιστικής απάντησης.